Germania (Tacyt)
Germania (łac. De Origine et situ Germanorum, dosłownie O pochodzeniu i kraju Germanów) – napisana przez Publiusza Korneliusza Tacyta około roku 98, jest etnograficznym dziełem o plemionach germańskich leżących poza Cesarstwem rzymskim.
Dzieło zachowało się tylko w jednym egzemplarzu znalezionym w opactwie Hersfeld w Niemczech, wtedy części Świętego Cesarstwa Rzymskiego i przeniesione zostało do Włoch w roku 1455, gdzie Eneasz Sylwiusz Piccolomini, późniejszy papież Pius II, po raz pierwszy je zbadał i zanalizował, co wzbudziło zainteresowanie pośród niemieckich humanistów takich jak Konrad Celtis, Johannes Aventinus, czy Ulrich von Hutten . Po studiach i debatach dzieło zostało uznane za autentyczne źródło obrazu starożytnej Germanii. Od momentu jego odkrycia, tekst o kulturze dawnych ludów germańskich jest intensywnie wykorzystywany szczególnie w zakresie niemieckiej historii, archeologii, filologii, studiów etnologicznych, w mniejszym stopniu także w krajach skandynawskich.
Spis treści |
Tło i cel[edytuj]
Etnografia cieszyła się długą i znakomitą spuścizną w literaturze klasycznej, a Germania wpisuje się idealnie w tradycje ustanowione przez autorów od Herodota po Juliusza Cezara. Sam Tacyt wcześniej napisał podobny – aczkolwiek krótszy - esej o ziemiach i plemionach Bretanii w jego Agricolii (rozdziały od 10-13). Germania zaczyna się od opisów terenów, praw i obyczajów ludów germańskich (rozdziały 1-27), a następnie przechodzi płynnie we fragmenty przedstawiające pojedyncze plemiona, zaczynając od tych zamieszkujących najbliżej terenów rzymskich, a kończąc na najbardziej oddalonych brzegach Bałtyku, pośród których znajdowali się kolekcjonujący bursztyny Estiowie, prymitywni i brutalni Fennowie, oraz inne nieznane plemiona. Dzieło może jawić się jako moralizatorskie w niektórych miejscach, pośrednio porównujące wartości plemion germańskich z ówczesnymi rzymskimi, chociaż w tekście żadne bezpośrednie porównanie Rzymu i Germanii nie jest uwidocznione. Pisząc ową prace Tacyt mógł chcieć zaakcentować zagrożenia jakie germańskie plemiona stanowiły dla Cesarstwa.
Tacytowskie opisy charakteru Germanów są miejscami bardzo przychylne, stojące w kontraście do opinii o Rzymianach z jego czasów. Uważa on ścisłą monogamię i cnoty w germańskich małżeństwach za bardzo wartościowe, w przeciwieństwie do wad i braku moralności szerzących się pośród ówczesnych rzymskich społeczeństw oraz podziwia germańską gościnność, prostotę oraz odwagę w bitwie. Wszystkie te cechy były wyszczególnione możliwie z powodu ich podobieństwa do wyidealizowanych rzymskich cnót. Te korzystne sportretowanie sprawiło, iż praca stała się popularna w Niemczech - szczególnie pośród niemieckich nacjonalistów i romantyków – począwszy od XVII wieku. Jednakowoż przedstawienie przez Tacyta germańskich obyczajów nie jest wyłącznie pozytywne, zauważa on między innymi tendencje ludów germańskich do nałogowego pijaństwa, lenistwa i barbarzyństwa.
Mimo tych potencjalnych uprzedzeń, autor dostarcza czytelnikowi wiele konkretnych nazw plemiennych, z którymi Rzymianie mieli kontakt, choć jego informacje generalnie nie bazowały na wiedzy z pierwszej ręki bardziej niż większość historii, a ostatnie badania sugerowały, iż niektóre z jego przypuszczeń były mylne. Przykładowo wielu dzisiejszych historyków debatuje nad tym, czy wszystkie plemiona rzeczywiście były germańskie w sensie posługiwania się jednym językiem. Niektóre z nich, jak Batawowie mogli być Celtami. W niektórych miejscach w Germanii ,Tacyt daje dowód precyzji w stwierdzeniach, iż przykładowo Nerwowie nie są w rzeczywistości Germanami, tak jak sami twierdzą (rozdział 28). Zaznacza on także w rozdziale 43, iż pewne plemię zwane Gotynami w środkowej Germanii posługuję się językiem Galów.
Jego opis skandynawskiej bogini Nerthus doprowadził do znacznej liczby spekulacji pośród badaczy nordyckich, a także starszych germańskich i indoeuropejskich mitologii, gdyż ów portret jest jedynym spisanym źródłem mitologii skandynawskiej przed Eddą sporządzoną setki lat później, oraz ponieważ niewiele przypomina on religię tam opisaną.
Opis kulturowy[edytuj]
Tacyt stwierdza w rozdziale drugim, iż fizycznie Germanie zdają się być odrębną rasą, nie zmieszaną z ich sąsiadami. W rozdziale czwartym wspomina o ich wspólnych cechach charakterystycznych takich jak niebieskie oczy, jasne lub czerwonawe włosy i pokaźne rozmiary. W rozdziale 7 Tacyt opisuje ich rządy oraz przywódców jako wartościowych i egalitarnych, z przywództwem na zasadzie przykładu, bardziej niż prawa, oraz że kary były wykonywane przez kapłanów. Wspomina w rozdziale 8, iż zdanie kobiety jest szanowane. W rozdziale 9 opisuje on formę zgromadzenia ludowego przypominającego tzw. publiczny Thing, wyszczególniony w późniejszych germańskich źródłach. Podjęcie ostatecznej decyzji leżało w gestii członków plemienia jako całości.
Dalej w rozdziałach 7 i 8 Tacyt omawia rolę kobiet, wspominając, iż towarzyszą one często mężczyznom w bitwach i dodają otuchy. Mężczyźni, pisze Tacyt, są bardziej zmotywowani do walki o kobiety z powodu ich strachu przed wzięciem ich w niewole. Tacyt zaznacza, że Germanie zadowalają się jednym małżeństwem, z wyjątkiem kilku ślubów politycznych, oraz wyraźnie porównuje on tę praktykę w sposób przychylny w odniesieniu do innych barbarzyńskich kultur, możliwie od czasów kiedy to monogamia była wspólną wartością dzieloną przez rzymskie i germańskie kultury. Zaznacza on także, iż przypadki cudzołóstwa są bardzo rzadkie, a społeczność stroni od niewiernych kobiet bez względu na ich piękno.
Ostatnie rozdziały dzieła przedstawiają różne germańskie plemiona, ich względne lokacje oraz określone charakterystyki. Wiele nazwanych plemion odpowiada innym historycznym zapisom i tradycjom, podczas gdy los pozostałych jest mniej jasny.
Źródła opisu[edytuj]
Sam Tacyt nigdy nie był na ziemiach germańskich, wszystkie informacje jakie posiadał pochodziły w najlepszym przypadku z drugiej ręki[1]. Ronald Syme przypuszczał, iż Tacyt dokładnie skopiował dzieło Pliniusza Starszego pt. Bella Germaniae. Sama Germania jest w niektórych miejscach przestarzała. W jego opisach naddunajskich plemion, mówi Syme, „są one lojalnymi klientami Cesarstwa… Co jest osobliwe. Zdrada tych ludów w roku 89 podczas wojny Domicjana przeciwko Dakom zmieniła całkowicie politykę graniczną Cesarstwa”. Podczas gdy Pliniusz mógł być głównym źródłem naukowcy podają inne, pośród nich Wojny galijskie Cezara, a także osoby Strabona, Diodora Sycylijskiego, Posejdoniosa z Rodos, Aufidiusa Bassusa i liczne pozaliterackie źródła jak choćby rozmowy z kupcami i żołnierzami, którzy ośmielili się wybrać poza granice Renu i Dunaju.
Przypisy
- ↑ Alfred Gudeman (1900). "The Sources of the Germania of Tacitus". Transactions and Proceedings of the American Philological Association 31: 93–111. doi:10.2307/282642.
Bibliografia[edytuj]
- J.G.C. Anderson (ed.), Germania; (Oxford, Clarendon Press, 1938)
- T.A. Dorey, 'Agricola' and 'Germania', in Tacitus (London, Routledge and Kegan Paul, 1969) (Studies in Latin Literature series)
- Alfred Gudeman, The Sources of the Germania of Tacitus, in Transactions and Proceedings of the American Philological Association, Vol. 31. (1900), pp. 93–111
- Christopher B. Krebs, Negotiatio Germaniae. Tacitus' Germania und Enea Silvio Piccolomini, Giannantonio Campano, Conrad Celtis und Heinrich Bebel (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2005). ISBN 3-525-25257-9.
- Simon Schama, 1995. Landscape and Memory 2.i "The hunt for Germania"
- Ronald Syme, Tacitus, vol. 1 (Oxford, Clarendon Press, 1958)
- Publiusz Korneliusz Tacyt, "Germania", przeł. Tomasz Płóciennik, wstęp i komentarz Jerzy Kolendo, z serii: „Fontes historiae antiquae” z. 10, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2008.
