Germanizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Germanizm (od Germania – łacińska nazwa Niemiec) – wyraz zapożyczony z języka niemieckiego.

Germanizmy w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Główny czas zapożyczania z języka niemieckiego przypada na okres XIII-XVI w., kiedy miastom nadaje się oficjalne statusy prawne, i zakłada się nowe miasta, oparte na prawie magdeburskim, tzn. prawie niemieckim. Są to więc wyrazy związane z miastem, prawem i budownictwem.

miasto

  • burmistrz od Bürgermeister
  • ratusz od Rathaus
  • lamus od Lehmhaus
  • jarmark od Jahrmarkt
  • rynek od Ring
  • szyld od Schild
  • grunt od Grund
  • rynsztok od Rinnstein
  • handel od Handel
  • geszeft od Geschäft
  • kiermasz od Kirmesse
  • knajpa od Kneipe
  • szpital od Spital
  • plac od Platz

prawo

  • kanclerz od Kanzler
  • wójt od Vogt
  • mistrz od Meister
  • sołtys od Schultheiss
  • furman od Fuhrmann
  • rycerz od Ritter
  • kuśnierz od Kürschner
  • drukować od drucken
  • radzić od raten
  • stempel od Stempel
  • fałsz od falsch
  • gmina od Gemeinde
  • warunek od wahr
  • weksel od Wechsel
  • fach od Fach
  • szacować od schätzen
  • wyklarować od klar
  • handel od Handel

budownictwo

  • blacha od Blech
  • cegła od Ziegel
  • rura od Rohr
  • warsztat od Werkstatt
  • kit od Kitt
  • gwint od Gewinde
  • klej od Kleber
  • komin od Kamin
  • lochy od Loch (dziura)
  • śruba od Schraube
  • luka od Lücke
  • dach od Dach
  • kielnia od Kelle
  • smar od Schmier
  • lufcik od Luft
  • szlifować od schleifen
  • szyba od Scheibe
  • szpachla od Spachtel
  • szufla, od Schaufel
  • drut od Draht
  • rygiel od Riegel
  • pędzel od Pinsel

Drugi okres zapożyczania z języka niemieckiego do języka polskiego to okres zaborów, dlatego też zjawisko "germanizacji" języka najbardziej widoczne jest na ziemiach wchodzących do Królestwa Prus (szczególnie Poznańskie – do dziś mieszkańcy tego regionu posługują się "spolszczonymi" germanizmami, którym nie udało się przeniknąć do języka ogólnego). Jeszcze widoczniej nasiliło się zjawisko "kalki językowej", czyli bezpośredniego czerpania różnych zwrotów, wyrażeń oraz frazeologizmów przy pomocy dosłownego tłumaczenia. Do dziś używamy wyrażeń: "doszło do..." (niem. es kam zu...), "w międzyczasie" (niem. in der Zwischenzeit) czy "tutaj jest pies pogrzebany" (niem. hier liegt der Hund begraben).

Niekiedy zapożyczenia niemieckie przychodzą do polszczyzny z innych języków, jak np. z angielskiego (Hamburger), rosyjskiego (Butterbrot) czy czeskiego (kamrat – od niem. Kamerad).

Obecnie z języka niemieckiego niewiele się zapożycza. Język niemiecki sam przeżywa w tej chwili okres, w którym nasilają się wpływy z języka angielskiego, zarówno w postaci kalek jak i samych słów.

Frazeologia[edytuj | edytuj kod]

  • znajdować się (sich befinden)
  • w pierwszym rzędzie (in erster Reihe)
  • od przypadku do przypadku (von Fall zu Fall)
  • tu leży pies pogrzebany (da liegt der Hund begraben)
  • być w posiadaniu (im Besitz(e) sein)
  • nie być w stanie (nicht im Stande sein)
  • mieć coś w tyle głowy (od etwas im Hinterkopf haben)
  • usiąść się (powszechne w gwarach Mazur, od sich setzen)

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

B

  • barwa od staroniem. barve (nowoniem. Farbe)
  • bawełna od Baumwolle
  • blacha od Blech
  • blat od Blatt (kartka)
  • brytfanna od Bratpfanne (patelnia)
  • budować od średnio-wysoko niem. büden
  • burmistrz od Bürgermeister

C

  • cegła od Ziegel
  • cug (w kominie) od Zug (ciągnięcie)
  • cugle od Zügel
  • cukier od Zucker
  • cel od Ziel
  • cela od Zelle

D

  • dach od Dach
  • dekel lub dekiel od Deckel
  • drukować od drucken i drücken
  • drut od Draht

E

  • erzac od Ersatz (substytut, zamiennik)

F

  • fach od Fach (specjalizacja)
  • tafla od Tafel
  • fajerwerk od Feuerwerk
  • fajnie od fein! (bardzo dobrze!)
  • fajrant od Feierabend (koniec pracy)
  • fałda od Falte
  • fałsz od falsch (źle)
  • farba od Farbe
  • ferajna od Verein (stowarzyszenie)
  • filc od Filz
  • felga od Felge
  • flanka od Flanke (bok, strona zewnętrzna)
  • frajda od Freude (radość)
  • frajer od Freier (alfons)
  • furman od Fuhrmann
  • furmanka od Fuhrmann (konny)
  • flaszka od Flasche (butelka)
  • flauta od Flaute (wyciszenie, osłabienie)
  • fuga od Fuge
  • futerał od Futteral

G

  • ganek od Gang (korytarz)
  • geszefciarz od Geschäft (interes)
  • geszeft od Geschäft (interes)
  • gmina od Gemeinde
  • gradacja od Grad (stopień)
  • grat od Gerät (urządzenie)
  • gruby od grob (niewygładzony, nieociosany, duży)
  • grunt od Grund
  • gwałt od Gewalt (przemoc, siła)
  • gwint od Gewinde

H

  • haftować od heften (spinać, przyczepiać)
  • hak od Haken
  • hamulec od Hemmholz
  • handel od Handel
  • hebel od Hebel
  • holować od holen (przynieść, przyprowadzić)
  • huta od Hütte (hata)

J

  • jarmark od Jahrmarkt (doroczny jarmark)

K

  • kabel od Kabel
  • kac od Katzenjammer (kocie miałczenie)
  • kajuta od Kajüte
  • kanclerz od Kanzler
  • kant od Kante (róg np. stołu)
  • kapsel od Kapsel
  • kartofel od Kartoffel (dalej kartoflany)
  • kasa od Kasse
  • komin od Kamin
  • kelner od Kellner
  • kielnia od Kelle
  • kielich od Kelch
  • kiermasz od Kirmesse
  • kierunek od kehren (staroniem. ruszać się)
  • kibel od Kübel (wiadro drewniane)
  • kicz od Kitsch
  • kino od Kino
  • kit od Kitt
  • kleks od Klecks
  • klej od Kleber
  • klejnot od Kleinod
  • knajpa od Kneipe
  • knedel od Knödel
  • krach od Krach
  • kubeł od Kübel (wiadro drewniane)
  • kula od Kugel
  • kumpel od Kumpel (górnik) (dalej kumplować się, kumpelski)
  • kunszt od Kunst (sztuka)
  • kurort od Kurort
  • kuśnierz od Kürschner
  • kształt od Gestalt (forma, wygląd; postać)

L

  • lada od Laden (sklep)
  • ląd od Land (ziemia, kraj)
  • lamus od Lehmhaus
  • landszaft od Landschaft (krajobraz)
  • leitmotiw od Leitmotiv (myśl wiodąca) (przejęte za pośrednictwem angielskiego)
  • lochy od Loch (dziura)
  • lufcik od Luft (powietrze)
  • luka od Lücke
  • luz od lose (oddzielnie, luzem)
  • luzem od lose (oddzielnie)

Ł

  • ładować od laden

M

  • majstersztyk od Meisterstück (wybitne dzieło)
  • malarz od Maler
  • malować od malen
  • marszruta od Marschrute
  • mistrz od średnioniem. mister, nowoniem. Meister

O

  • obcas od Absatz
  • ofiara od Opfer

P

  • paczka od packen (pakować)
  • pakować od packen (→ paczka)
  • pancerz od Panzer (skorupa, czołg)
  • pancerz od Panzer (dalej pancerny, opancerzować)
  • pech od Pech (dalej pechowy, zapeszyć)
  • pędzel od Pinsel
  • pielęgnować od pflegen (dalej pielęgniarka, pielęgniarz, pielęgnacja, pielęgnacyjny)
  • plądrować od plündern
  • plajta od Pleite (dalej splajtować)
  • plac od Platz (miejsce, plac), (dalej uplasować się)
  • próbować od probieren (dalej próbny)
  • przeflancować od pflanzen (sadzić, zasadzić)

R

  • rabować od rauben (dalej rabunek)
  • rachować od rechnen (liczyć)
  • rachunek od Rechnung (dalej rachunkowy)
  • radca, radny od Rat (osoba), Stadtrat (osoba) (dalej radzić)
  • ratować od retten (dalej ratunek)
  • ratusz od średnioniem. rathus, nowoniem. Rathaus
  • realpolityka od Realpolitik
  • regał od Regal (półka)
  • rentgen od Röntgen
  • rudel od Rudel
  • runda od Runde i rund (okrągły)
  • rura od Röhre lub Rohr
  • rycerz od Ritter (dalej rycerski)
  • rygiel od Riegel
  • rynek od Ring (ze znaczeniem pierścień, obwodnica) (dalej rynkowy, rynkowny)
  • rynna od Rinne / Dachrinne
  • rynsztok od Rinnstein

S

  • smak od Geschmack i schmecken
  • smalec od Schmalz
  • smar od Schmier
  • sołtys od Schultheiss
  • spichlerz od Speicher
  • stempel od Stempel (dalej stemplować)

SZA - SZK

  • szacować od schätzen
  • szajba od Scheibe (ze znaczeniami płaski i okrągły przedmiot, szyba)
  • szajs od Scheiße (ze znaczeniem gówno)
  • szalunek od Schalung
  • szkic od Skizze (dalej szkicować)

SZL

  • szlaban od Schlagbaum
  • szlachta za pośrednictwem czeskiego ze staroniem. slahta (forma współczesna Geschlecht)
  • szlafrok od Schlafrock (ze znaczeniem podomka)
  • szlagier od Schlager (hit muzyczny w stylu lat 50. do 70.)
  • szlak od Schlag (ze znaczeniem uderzenie)
  • szlam od Schlamm (ze znaczeniem błoto)
  • szlif od Schliff (dalej szlifować)
  • szlochać od schluchzen

SZM-SZN

  • szmalcownik od polskiego jidysz szmalc (grube pieniądze) od niem. Schmalz (smalec)
  • sznurek od Schnur (lina, sznurek)

SZP

  • szpachla od Spachtel
  • szpadel od Spadel
  • szpic od Spitze (wierzchołek, czubek)
  • szpicel od Spitzel
  • szpilka od Spitze (wierzchołek, czubek)
  • szpital od Spital (szpital w Austrii i Szwajcarii)
  • szprycha od spritzen (pryskać)

SZR

  • szrot od Schrott
  • szranka od Schranke

SZT

  • sztab od Stab
  • sztafeta, od Staffel (część większej ilości)
  • sztorm od Sturm (ciężka burza, nawałnica)
  • sztuczny od Kunst (sztuka) i künstlich
  • sztuka od Stück (pojedyncza część)
  • sztukować od Stück
  • sztywny od steif

SZU - SZY

  • szufla od Schaufel
  • szufelka od Schaufel (szufla)
  • szuflada od Schublade
  • Szwab od Schwabe (mieszkaniec Szwabii)
  • szwagier od Schwager
  • Szwajcar od Schweizer
  • szwank od schwanken (ze znaczeniem chwiać się, być niepewnym)
  • szwankować od schwanken
  • szwarccharakter od Schwarzcharkter (ze znaczeniem czarny charakter)
  • szwindel od Schwindel
  • szyba od Scheibe (płaski i okrągły przedmiot, szyba)
  • szyberdach od Schiebedach (ze znaczeniem przesuwane okno dachowe)
  • szyld od Schild (ze znaczeniem tablica, znak z napisem)
  • szyna od Schiene (dalej szynowy)
  • szynka od Schinken

Ś

  • śruba od Schraube (dalej śrubować)

T

  • tańczyć od tanzen (dalej tańcować)
  • tancerz od Tänzer
  • taniec od Tanz
  • talerz od Teller
  • tank od Tank (dalej tankować)
  • traf od treffen (traf) (ze znaczeniem trafić (w coś)) (dalej trafny, trafić)
  • trunek od Trank
  • tygiel od Tiegel (duży garnek)

U

  • urlop od Urlaub (dalej urlopowy)

W

  • wajcha od Weiche
  • walec od Waltze (dalej walcować)
  • waltz od Waltzer
  • wał od Wall (wał rzeczny) i Welle (wał maszynowy)
  • wanna od Wanne / Badewanne
  • wazon od Vase
  • warsztat od Werkstatt
  • wart, warty od wert (dalej wartość, wartościowy)
  • warunek od wahr (ze znaczeniem prawdziwy) (dalej warunkowy)
  • weksel od Wechsel (dalej zwekslować)
  • weltszmerc od Weltschmerz (ze naczeniem ból istnienia)
  • wihajster od wie heißt er? (ze znaczeniem jak on się nazywa?)
  • wójt od Vogt, ostatecznie z łaciny advocatus
  • wrak od Wrack
  • wunderwaffe od Wunderwaffe (cudowna broń)
  • wyklarować, klarować od klar (wyraźny, jasny)
  • wypucować od putzen (czyścić, myć)
  • wytrych od Dietrich
  • żołdak od Soldat (ze znaczeniem żołnierz) (dalej żołnierz)

Cytaty[edytuj | edytuj kod]

Encyklopedia staropolska
Quote-alpha.png
Do Polski przybywali Niemcy najpierw od X do XIV wieku, jako drużyna rycerska wstępująca na służbę Bolesławów i Kazimierzów; z Łużyc, Miśni, [...] i rychło polszczyli, od nich wywodzi się wiele rodzin szlacheckich [...]. Drugi, nierównie znaczniejszy napływ Niemców, chłopów i mieszczan, dokonał się w XIII i XIV wieku. Kraj mało zaludniony przedstawiał dla Niemców, opuszczających z powodu przeróżnych klęsk, i przeludnienia swe siedziby w Miśni, Turyngii, [...], pole nęcące, najpierw Śląsk, za nim Wielkopolska i Małopolska. Koloniści osiadali po grodach, które przekształcali na miasta, rzadziej po wsiach, wraz ze swoimi porządkami, podnosząc pracą wytrwałą kulturę miejską i wiejską. Trzymali się silnie razem, nie rozpływali się w otoczeniu polskim. Dopiero w ciągu XIV i XV wieku rozpoczęła się asymilacja od dołu, przez ożenki i napływ Polaków do miast i miasteczek. [...] W roku 1537 oddano kościół N.P. Marii gminie polskiej, a dopiero w roku 1600, zniosła rada miejska zagajanie sądów ławniczych po niemiecku; tak uporczywa była tradycja tu, w Poznaniu, Bieczu, i in. Ślady fal osadniczych przechował język miejski w słownictwie, nie strukturze językowej (oprócz przyrostka na -unek) [...]. Słowo polskie nabierała specjalnego znaczenia pod wpływem niemieckiego np. miasto (pierwotnie oznaczało tylko miejsce) gaić (sądy) itd. Czasowniki np. szukać (dawne iskać), musieć. W zwyczajach, wierzeniach i obrzędach ; dyngus i śmigus są niemieckie – dingus (oszacowanie, obdarowanie jajkiem, wędzonką) i schneck-ostern (smaganie rózgą świąteczną), wynoszenie śmieci za wieś, kary: wożenie kłody, zawieszanie w koszu nad wodą, ciągnienie kota przez wodę, wiara w skrzaty, koboldy. Całe słownictwo górnicze było wyłącznie niemieckie.” [w:] Aleksander Brückner. (Encyklopedia staropolska, tom II. s. 12, Niemcy)
Encyklopedia staropolska
Quote-alpha.png
Z górą (960-1280) nikt po polsku nie pisał, pierwsze składanie kilku znaków łacińskich naśladowano wzorem Czech w XIV i XV wieku, ale ponieważ szkoła wcale polszczyzny nie uczyła, więc nie zdobyto się na jednolitość i każdy znęcał się po swojemu, nad abecadłem i ortografią. Czechom jednolitą pisownię wzbogacającą znaki łacińskie kropkami stworzył Jan Hus, ale piętno kacerstwa odstraszało nas od naśladownictwa tego jedynego trafnego systemu. [...] tak się mściło niedbalstwo wobec języka narodowego, zrozumiałe chyba u mieszczan pół-Niemców, karygodne śród kół uczonych, nie uznających, jak i węgierskiego, niczego niełacińskiego. Skoro pismo drukiem zastąpiono, musiał dotychczasowy rozgardiasz ortograficzny ustąpić; nieznani nam z nazwiska zecerzy polscy ustalili jako tako dla księgarzy Niemców pisownię polską posługującą się i składaniem znaków sz, cie, i kropkami, i kreskami ż, ź, ń, ć, ś, i odmianą kształtu; ł, ą, ę.” [w:] Aleksander Brückner. (Encyklopedia staropolska, tom I. s. 2, Abecadło)
Krajewski
Quote-alpha.png
Język niemiecki najsilniej oddziaływał na polski w XIII-XV w., a zapożyczenia związane były z ustrojem miast, rzemiosłem i handlem, np. blacha, bruk, buda, burmistrz, cegła, czynsz, fartuch, folwark, ganek, gmina, handel, kuchnia, plac, ratusz, rynek, sołtys, sznur, waga, weksel, wójt, zegar. Germanizmy, początkowo bardzo liczne, z czasem zastępowane były wyrazami rodzimymi lub ulegały spolszczeniu. W XVI wieku z języka niemieckiego zapożyczono wyrazy dotyczące terminologii drukarskiej, np. druk, szpalta, zecer. (Krajewski 1976, Piśmiennictwo polskie od średniowiecza do oświecenia)


Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Jerzy Podracki (red.): Polszczyzna płata nam figle. Poradnik językowy dla każdego. Wydawnictwa Radia i Telewizji. Warszawa 1991.