Gieorgij Plechanow

Gieorgij Plechanow

Gieorgij Walentynowicz Plechanow pseudonimy: N. Bieltow, A. Kirsanow,, A. Wołgin, N. Kamienski, N, Andrejewicz (ur. 11 grudnia (29 listopada s.s.) 1856 wieś Gudałowka k. Lipiecka - zm. 30 maja 1918 Terijoki), rosyjski publicysta, filozof, rewolucjonista, narodnik i działacz SDPRR, po rozłamie we frakcji mienszewików jako jeden z jej długoletnich przywódców, teoretyk marksizmu.

Urodził się w rodzinie szlacheckiej. Zakończył gimnazjum wojskowe w Woroneżu. W 1873 wyjechał do Petersburga. Jesienią 1874 został przyjęty do Petersburskiego Instytutu Górniczego, który w 1876, jako uczestnik ruchu rewolucyjnego, zmuszony był opuścić. Od 1875 aktywny rewolucjonista w organizacji narodników. Uczestniczył w pracach propagandowych wśród robotników. Uczestnik demonstracji kazańskich 1876 w Petersburgu gdzie występował przeciw samodzierżawiu. Po rozbiciu organizacji Ziemla i Wola w 1879 jeden z przywódców rewolucyjnych narodników - grupy Czornyj Pieriedieł - Czarny Podział. Prześladowany przez władze rosyjskie od stycznia 1880 do rewolucji lutowej 1917 na emigracji w Szwajcarii, Włoszech, Francji i innych krajach Europy Zachodniej, m. in. w Paryżu i Genewie, gdzie zapoznał się z dziełami Karola Marksa i Fryderyka Engelsa i porzucił idee narodnickie. W roku 1883 założył w Szwajcarii pierwszą marksistowską organizację rosyjską Wyzwolenie Pracy (ros. Освобождение труда). W l. 90 XIX wieku krytykował ideologię narodnictwa, poglądy tzw. ekonomistów oraz legalny marksizm w publikacjach w Die Neue Zeit oraz w licznych swoich pracach. Współtwórca SDPRR, współpracował z Leninem. W latach 1900 - 1903 w kolegium redakcyjnym Iskry, w latach 1903-1905 jej redaktor naczelny. W 1903 nie poparł Lenina i bolszewików na II zjeździe Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji w Brukseli, przyłączając się do frakcji mienszewików i stając się na wiele lat jednym z jej przywódców. Przejął redakcję Iskry, którą wydawał jako redaktor naczelny i kolportował bezdebitowo w Imperium Rosyjskim do października 1905, gdy w związku z manifestem październikowym Mikołaja II i likwidacją cenzury pismo zawiesiło działalność.

W czasie I wojny światowej opowiedział się po stronie państw Ententy. Po obaleniu caratu Plechanow powrócił 31 marca 1917 do Rosji i został wybrany do Komitetu Wykonawczego Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Wydawał w Piotrogrodzie gazetę Jedność (ros. Единство) i publikował w niej. Był zwolennikiem Rządu Tymczasowego i przeciwnikiem tez kwietniowych Lenina.

Do przewrotu bolszewickiego odniósł się krytycznie, uważając, że Rosja nie jest przygotowana do przekształceń socjalistycznych. W styczniu 1918 Единство zostało zamknięte przez bolszewików.

Najbardziej znaną socjopolityczną publikacją Plechanowa jest obszerna Historia rosyjskiej myśli społecznej (wyd. m.in. w Polsce w 1966 r. w wyborze)

Pochowany na Cmentarzu Wołkowskim w Sankt Petersburgu.

Prace

Dzieła Plechanowa

• Fiłosofsko-litieraturnoje nasledie Plechanowa, t. 1-3, Moskwa 1973-1974;
• Izbrannyje fiłosofskije proizwiedienija, t. 1-8, Moskwa 1934;
• Izbrannyje fiłosofskije proizwiedienija, t. 1-5, Moskwa 1956-1958;
• Soczinienija, t. I-XXIV, Moskwa 1923-1928.

W języku polskim

• Historia rosyjskiej myśli społecznej (Wybór), t. I-III, Warszawa 1966-1967;
• O literaturze i sztuce, Warszawa 1950;
• O materialistycznym pojmowaniu dziejów, Warszawa 1949;
• O roli jednostki w historii, Warszawa 1947;
• Pisma wybrane, Warszawa 1959;
• Podstawowe zagadnienia marksizmu, Warszawa 1946;
• Przeciw rewizjonizmowi, Warszawa 1958;
• Przyczynek do zagadnienia rozwoju monistycznego pojmowania dziejów, Warszawa 1949;
• Przyczynki do historii materializmu, Warszawa 1950;
• Wybór pism filozoficznych, Warszawa 1951.

Ważniejsze opracowania

• Wiera Aleksandrowna Fomina, Filozoficzne poglądy Plechanowa, Warszawa 1957;
• Zygmunt Łukawski, Jerzy Plechanow, Warszawa 1970;
• Ruta Światło, Plechanow, Warszawa 1979;
• Andrzej Walicki, wstęp do: Historia rosyjskiej myśli filozoficznej, Warszawa 1966.

Linki zewnętrzne

• Jerzy Plechanow - O materialistycznym pojmowaniu dziejów (plik pdf)
• Jerzy Plechanow - O roli jednostki w historii (plik pdf)
• Anarchism & Socialism (1895) (PDF ebook)

Źródła

Bolszaja Sowietskaja Encykłopedia t. 15 Moskwa 1974, Popularna Encyklopedia Powszechna t. 13 Oficyna Wydawnicza Kraków 1996.