Gietrzwałd

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Gietrzwałd
Kapliczka w środku wsi
Kapliczka w środku wsi
Państwo  Polska
Województwo warmińsko-mazurskie
Powiat olsztyński
Gmina Gietrzwałd
Liczba ludności (2006) 1070
Strefa numeracyjna 89
Kod pocztowy 11-036
Tablice rejestracyjne NOL
SIMC 0473589
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Gietrzwałd
Gietrzwałd
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gietrzwałd
Gietrzwałd
Ziemia 53°44′51″N 20°14′08″E/53,747500 20,235556Na mapach: 53°44′51″N 20°14′08″E/53,747500 20,235556
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Sanktuarium Maryjne w Gietrzwałdzie
Kapliczka polna w Gietrzwałdzie

Gietrzwałd (niem. Dietrichswalde) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy Gietrzwałd przy drodze krajowej nr 16 Olsztyn - Ostróda, 20 km na południowy zachód od Olsztyna.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś lokowana na 70 łanach na prawie chełmińskim w miejscu zwanym Gudikus 19 maja 1352 r. przez Kapitułę Warmińską. Zasadźcą był sołtys Dittrich lub Ditter. Od nazwiska zasadźcy utworzona została niemiecka nazwa wsi Dietrichswalde, spolszczona następnie na Dzietrzwałd, Jetrzwałd i w końcu – na Gietrzwałd. Polska nazwa pojawiła się w dokumentach w XVII wieku.

Z dokumentu wizytacyjnego wiadomo, że we wsi w poł. XVII w. mieszkało 17 gospodarzy-gburów, działał młyn oraz dwie karczmy.

W 1789 we wsi było 59 domów, a mieszkańcy w zdecydowanej większości mówili po polsku.

Według danych Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego w 1876 Gietrzwałd liczył około 1000 mieszkańców, z których wszyscy, oprócz jednej rodziny, byli Polakami i katolikami; trudnili się oni głównie uprawą roli i hodowlą bydła. We wsi działała szkoła katolicka[1].

W Gietrzwałdzie powstał pomysł utworzenia "Gazety Olsztyńskiej". Tu żył i pracował Andrzej Samulowski (1840-1928), założyciel pierwszej księgarni na Warmii (1878). Budynek księgarni wraz z tablica pamiątkowa istnieje do dzisiaj. Drugą księgarnię w roku 1881 założył A. Sikorski (działacz Towarzystwa Czytelni Ludowych). Pierwsza polska szkoła zaczęła działalność w okresie plebiscytu (w latach 1929-33), przedszkole od 1927 r. Tu powołano również bibliotekę Towarzystwa Czytelni Ludowych.

Życie religijne[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy wsi są w większości wiernymi Kościoła Rzymskokatolickiego. W miejscowości tej znajduje się Sanktuarium Maryjne.

Gietrzwałd zasłynął w roku 1877 kiedy to od 27 czerwca do 16 września, na przykościelnym klonie, Matka Boża objawiała się dwóm dziewczynkom: Barbarze Samulowskiej (obecnie trwa jej proces beatyfikacyjny) i Justynie Szafryńskiej, objawienie nazwano objawieniem w Gietrzwałdzie. Obie dziewczynki pochodziły z niezamożnych rodzin. Maryja przemawiała do nich po polsku, co wywołało poruszenie, jako że język polski był wówczas w Prusach zakazany. Fakt ten wzmocnił ruch polski na Warmii. Od czasu objawienia do Sanktuarium Maryjnego w Gietrzwałdzie co roku przybywają liczne rzesze pielgrzymów (łącznie nawet około miliona rocznie). Wikariuszem gietrzwałdzkiego kościoła był przez kilka lat ks. Wacław Osiński, prezes Związku Polaków w Niemczech na okręg Prus Wschodnich.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Gietrzwałdzie. Pierwszy kościół został zbudowany wkrótce po lokacji wsi. Przed rokiem 1500 nastąpiła rozbudowa lub budowa nowego kościoła z cegły i kamienia. Z tego okresu częściowo zachowana jest do dziś prosta budowa salowa w stylu gotyckim. 31 marca 1500 r. konsekrowano kościół nadając mu wezwanie Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Wielokrotnie przebudowany, kościół otrzymał nowe nadania, w 1970 r. papież Paweł VI nadał kościołowi w Gietrzwałdzie tytuł Bazyliki Mniejszej. Kościół położony jest na wzniesieniu w centrum wsi i ogrodzony jest kamiennym murem. W części północno-wschodniej znajduje się aleja prowadząca do źródełka, w zachodniej Dom Pielgrzyma oraz plebania wraz z kaplicą św. Józefa.
  • Kaplica wotywna św. Józefa zbudowana została w 1877 r., wkrótce po objawieniach Bogurodzicy, w czasie rzekomych objawień św. Józefa, za sprawą proboszcza Weichsela. Została wzniesiona z czerwonej cegły, a w jej wnętrzu ustawiono jedną z dwóch figurek św. Józefa. W późniejszych latach prostopadle do ściany wschodniej i zachodniej kaplicy dobudowano drewniane krużganki. Rzut kaplicy w kształcie prostokąta zamknięty poligonalnie od strony północno-zachodniej. Bryła zwarta w formie wieloboku foremnego, pokryta dachem pięciopołaciowym, jednokondygnacyjna, prawdopodobnie podpiwniczona. Wnętrze wyposażone w ołtarz neogotycki. Obecnie pełni rolę kaplicy pogrzebowej. Wpisana do rejestru zabytków pod nr. rej. A-2000 z 20.09.2002.
  • Kapliczki. Większość z nich pochodzi z XIX w., wzniesione z cegły na planie kwadratu, dwukondygnacyjne:
    • kapliczka, nr rej.: 2859 z 19.03.1991
    • kapliczka, nr rej.: 2860 z 19.03.1991
    • kapliczka, nr rej.: 2861 z 19.03.1991
    • kaplica przydrożna, 1800, nr rej.: 269 (G/45) z 20 marca 1957 oraz 991 z 27.03.1968
    • kapliczka przydrożna, na terenie posesji nr 74, 2 poł. XVIII, nr rej.: 2864 z 19.03.1991
    • kapliczka przydrożna, przy skrzyżowaniu dróg do Woryt, 2 poł. XIX, nr rej.: 2863 z 19.03.1991
    • kapliczka przydrożna, przy drodze Olsztyn - Ostróda, 2 poł. XIX, nr rej.: 2903 z 19.03.1991
  • Plebania, 1915, nr rej.: A-2862 z 20.09.2002
  • Organistówka, 1884, nr rej.: A-1999 z 20.09.2002
  • Domy:
    • dom nr 13, drewniany, poł. XIX, nr rej.: 2866 z 4.09.1986 i 28.071992
    • dom nr 16, drewniany, pocz. XX, nr rej.: 2867 z 25.01.1990
    • dom nr 31 (szkoła polska, pocz. XX, nr rej.: 3628 z 30.09.1985
    • dom nr 33, 1877, nr rej.: 1412 z 10.08.1973[2]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Wiktor Knercer. Gietrzwałd. „Spotkania z zabytkami”. Nr 2 (54), 1991. ISSN 0137-222X. 
  2. Rejestr zabytków nieruchomych woj.warmińsko-mazurskiego. [dostęp 2010-01-03].