Giovanni Antonio Scopoli

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Giovanni Antonio Scopoli

Giovanni Antonio Scopoli (łac. Johannes Antonius Scopoli; ur. 3 czerwca 1723 r. w Cavalese w dzisiejszym regionie Trydent-Górna Adyga – zm. 8 maja 1788 r. w Pawii) – włoski lekarz i naturalista, znany ze swych prac z zakresu chemii, mineralogii, botaniki, entomologii i ornitologii.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Był synem włoskiego adwokata, urodzonym w Val di Fiemme w Tyrolu, należącym wówczas już od kilku wieków do Austrii, wychowanym w kulturze włoskiej lecz związanym przez całe życie z koroną Habsburgów. Do szkół średnich uczęszczał w Trydencie i Schwäbisch Hall w Badenii-Wirtembergii. Po studiach medycznych w Innsbrucku, które ukończył w 1743 r., prowadził praktyki lekarskie w Cavalese, Trydencie i w Wenecji. W 1749 r. poślubił Albinę de’Miorini, córkę Carlo Antonio, notabla z Cavalese. Następnie przez dwa lata przebywał w Styrii – w Grazu i Seckau, jako sekretarz Leopolda Ernesta Firmiana (1708–1783), księcia biskupa Pasawy. Na uniwersytecie wiedeńskim uzyskał dyplom medycyny uniwersalnej, który pozwalał mu prowadzić praktykę lekarską we wszystkich ziemiach cesarstwa Habsburgów. W końcu osiadł w miasteczku Idrija w Krainie (dziś w Słowenii) jako lekarz i specjalista z zakresu chemii w przedsiębiorstwie górniczym wydobywającym tam rtęć. Spędził tam 16 lat, podczas których m.in. stracił w pożarze swego domu żonę i córkę. W 1758 r. zamieszkał w Ljublianie u boku Cateriny de Franchenfeldt.

W 1767 r. Scopoli został zaangażowany do nowo powstałej Akademii Górniczej w Bańskiej Szczawnicy jako wykładowca chemii i metalurgii. Zajmował to stanowisko do 1776 r., poświęcając m.in. wiele czasu obserwacjom oddziaływania różnych związków chemicznych (w tym rtęci) na organizm człowieka. Położył w ten sposób podwaliny po zupełnie nową dziedzinę jaką jest toksykologia przemysłowa.

Ze względów patriotycznych Scopoli odmówił objęcia zaproponowanej mu katedry mineralogii w Akademii Nauk w Petersburgu. Ostatecznie w 1777 r. objął katedrę historii naturalnej uniwersytetu w Pawii. Stanowisko to piastował do swej śmierci, prowadząc wykłady z chemii i botaniki. Jego praca na uczelni pełna była konfliktów i zatargów z wykładającym tam również Lazzaro Spallanzanim (1729–1799). Ich podłoże tkwiło m.in. w podejściu do systematyki wprowadzonej przez Linneusza (której zwolennikiem był Scopoli, a przeciwnikiem Spallanzani). Po utracie drugiej żony ożenił się po raz trzeci z Karoliną de Feyenau, pochodzącą z poważanej węgierskiej rodziny szlacheckiej.

Działalność naukowa[edytuj | edytuj kod]

Już w latach młodości w wolnych chwilach Scopoli poświęcał wiele czasu na studiowanie flory i fauny Tyrolu. Zgromadził wielki zielnik roślin i bogatą kolekcję owadów z tego terenu. Podczas pobytu w Idriji był w ciągłym konflikcie z dyrekcją kopalni, która zarzucała mu zbytnie zaangażowanie się w badanie roślin i owadów Krainy kosztem pracy w przedsiębiorstwie.

W 1760 r. opublikował pracę poświęconą florze Krainy (Flora carniolica) a w 1763 drugą, dotyczącą owadów (Entomologia carniolica). W 1761 r. w pracy pt. De Hydroargyro Idriensi Tentamina (...) opisał przypadki zatrucia rtęcią i towarzyszące im objawy kliniczne (w oparciu o własne obserwacje z kopalni w Idriji). W latach 17681772 wydał pięciotomowe Anni Historico-Naturales, zawierające m.in. bogatą część ornitologiczną. Opisał w niej szereg nowych gatunków zgromadzonych w swym gabinecie osobliwości, a także w zbiorach muzealnych hrabiego Francesco Annibale Della Torne i w zwierzyńcu cesarskim.

Korespondował z rosyjskim przyrodnikiem M. Łomonosowem. Przez wiele lat prowadził także ożywioną korespondencję z Karolem Linneuszem (chociaż nigdy nie spotkał się z nim osobiście). Przesyłał mu regularnie wszystkie wyniki swych obserwacji i badań. Linneusz uwiecznił pamięć Scopoliego (nazwanego później „Linneuszem Cesarstwa Austriackiego”), nadając opisanej po raz pierwszy lulecznicy kraińskiej nazwę Hyoscyamus scopolia. Wkrótce potem inny wybitny botanik, Nikolaus Joseph von Jacquin, który poznał Scopolego w Bańskiej Szczawnicy, sklasyfikował tę roślinę do nowego rodzaju Scopolia.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • De affectibus animi dissertatio physico-medica. Trient 1753;
  • Flora Carniolica. Edler von Trattner, Wien 1760; 2. wyd. Wien 1772;
  • Entomologica carniolica. Edler von Trattner, Wien 1763;
  • Annus I-V historico-naturalis. Hilscher, Leipzig 1768–72;
  • Einleitung zur Kenntniß und Gebrauch der Fossilien. Riga 1769;
  • Bemerkungen aus der Naturgeschichte. Leipzig 1770;
  • Abhandlung vom Kohlenbrennen. Wien 1771;
  • De Hydrargyro Idriensi tentamina physico-chymico-medica. Jena, Leipzig 1771;
  • Preis-Schrift über die Frage von den Ursachen des Mangels an Dünger in Görtz und Gradiska. Wien 1771;
  • Dissertationes ad scientiam naturalem pertinentes. Gerle, Prag 1772;
  • Principia mineralogiæ systematicæ et practicæ succincte exhibentia structuram telluris. Gerle, Prag 1772;
  • Crystallographia Hungarica. Gerle, Prag 1776;
  • Fundamenta chemicae praelectionibus publicis accomodata. Gerle, Prag 1777;
  • Introductio ad historiam naturalem. Gerle, Prag 1777;
  • Principi di mineralogia. Venedig 1778;
  • Fundamenta botanica. Wappler, Pavia, Wien 1783–86;
  • Anfangsgründe der Metallurgie. Moeßle, Schwan & Götz, Wien, Mannheim 1786-89;
  • Deliciae Flora et Fauna Insubricae. Salvatoris, Pavia 1786–88;
  • Elementi di chimica e di farmacia. Pavia 1786;
  • Physikalisch-chemische Abhandlung vom Idrianischen Quecksilber und Vitriol. Lindauer, München 1786;
  • Abhandlung von den Bienen und ihrer Pflege. Wien 1787.

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Opracowano w oparciu o wiadomości zawarte w angielskiej i francuskiej wersji Wikipedii