Glosariusz buddyjski
Z Wikipedii
Buddyzm
Oto lista pojęć związanych z buddyzmem, które znajdują się (niebieskie) lub powinny się znaleźć (czerwone) w polskiej Wikipedii. Oczywiście listę tę można rozszerzać. Podstawowe zagadnienia z innych dziedzin wiedzy znajdziesz na liście przegląd dziedzin wiedzy.
Zobacz też przegląd zagadnień z zakresu religii.
Indeks:
1 - A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - R - S - Ś - T - U - W - Z
[edytuj] 1
- 108 (Daleki Wschód) - jedna z symbolicznych liczb w buddyzmie i nie tylko
[edytuj] A
- Abhabbāgamana - ten, który jest niezdolny do postępu
- Abhibhāyatana - osiem stopni opanowania, moce uzyskane dzięki praktykowaniu Kasina
- Abhidharma / Abhidharma Pitaka - zbiór tekstów buddyjskich, trzeci tzw. "kosz" Tripitaki z dodatkowymi objaśnieniami i tekstami filozoficznymi
- Abhidharmasadpada - jeden z podstawowych tekstów wczesnego buddyzmu
- Abhidźnia - postrzeganie pozazmysłowe
- Abhinna - intuicyjne nadnaturalne moce wypływające z praktyki koncentracji
- Abhisheka - namaszczony (bodhisattwa na najwyższym stadium rozwoju)
- Acala - ósmy stopień rozwoju bodhisattwy
- Aczarja / Acarya / Acharya - guru, wybitny nauczyciel
- Acinteyya - to, nad czym nie powinno się rozmyślać
- Acintya-parinama-cyuti - śmierć indywidualnego ego
- Ādibrahmacariyaka-sīla - moralność prawdziwie czystego postępowania, patrz [sacca]]
- Adhimokkha - determinacja; jedno z towarzyszących czynników mentalnych cetasika
- Adhitthana - determinacja; jedna z dziesięciu paramit
- Adi-budda - pierwotny budda
- Adżanta - grupa wzgórz zawierających pieczary z unikalnymi malowidłami
- Agada - panaceum, lek na wszystko
- Agama - ogólna nazwa dla każdej z sutr therawady
- Agaru / Aguru - kadzidło sandałowe
- Agati - cztery błędne ścieżki
- Agura - pozycja medytacyjna ze skrzyżowanymi nogami, która nie jest lotosem ani półlotosem
- Āhāra - pożywienie materialne
- Ahetuka / A-hetuka - istota, która odrodziła się bez żadnego warunku podstawowego
- Ahimsa / Ahinsa - nie czynienie szkody czującym istotom
- Ai - jap. harmonia
- Ajahn / Ajaan / Achaan - tajska wymowa słowa Aczarja - guru
- Ajatana / Āyatana - termin związany z teorią umysłu mahajany
- Ājīva-pārisuddhi-sīla - moralność składająca się z oczyszczenia zarobkowania, patrz sila
- Akaliko / Akaaliko - pozaczasowy, niezależny od czasu
- Akanistha - jedna z krain niebiańskich
- Akaśagarbha / Akasagarbha / Kokuzo - jeden z ośmiu wielkich bodhisattwów
- Akszobhja - Niewzruszony Niebieski Budda - jeden z buddów medytacyjnych
- Akusala - niepełny, niezręczny, niemerytoryczny; przeciwieństwo kusala
- Alaja / Alaya / Alajawidżniana - ósma świadomość w doktrynie jogaćara
- Alataczakra / Alataćakra - "ognisty krąg" - symbol złudnej natury istnienia
- Āloka-saññā - postrzeganie tego co niematerialne, postrzeganie światła
- Amida / Amita / Amitabha - Budda Nieograniczonego Światła / Budda Nieograniczonego Życia
- Amidabutsu Setsurin - encyklopedia buddyjska napisana przez Zensho Keijo w XIII wieku
- Amidyzm - Buddyzm Czystej Krainy
- Amitabha / Amita / Amida - Budda Nieograniczonego Światła / Budda Nieograniczonego Życia
- Amitajus - Bodhisattwa Długiego Życia, emanacja Amitabhy
- Amoghapasza / Amogapasza - bodhisattwa, emanacja Awalokiteśwary
- Amoghasiddhi - Zielony Budda Północy - jeden z buddów medytacyjnych
- Amoghawadżra / Amoghavajra -wybitny propagator buddyzmu w Chinach
- Ananda - ulubiony uczeń Buddy
- Anagami - niepowracający - ktoś kto opuścił samsarę
- Anagarika - uczeń therawady, który czeka na stanie się pełnoprawnym mnichem
- Anapana / Anapanasati - koncentracja na oddechu podczas praktyki zazen
- Anathapindaka / Sundatta - szczodrobliwy bogacz w czasach Buddy
- Anatman / Anatta - doktryna braku trwałego "ja"
- Anattānupassanā - kontemplacja braku ja, jedno z 18 głównych rodzajów wglądu vipassanā
- Angkor Wat - słynny kompleks świątynny w środkowej Kambodży
- Ango - odosobnienie dla treningu zazen podczas którego mnisi nie opuszczają klasztoru
- Angulimala - postać z sutr
- Anicca / Anitja - buddyjska doktryna ciągłej zmiany i niestałości zjawisk
- Animatta - "bezkształtny" - określenie zjawisk
- Anitja / Anicca - buddyjska doktryna ciągłej zmiany i niestałości zjawisk
- Aniccānupassanā - kontemplacja nietrwałości, jedno z 18 głównych rodzajów wglądu vipassanā
- Anjatwa - odrębność jako przeciwstawienie jedności
- Anruddha - jeden z uczniów Buddy
- An Shigao - perski mnich, tłumacz sutr
- Antarakalpa - okres upadku i głodu
- Anubhaja - nie-dwojakość
- Anujoga - druga z trzech wewnętrznych jog
- Anupassanā - kontemplacja
- Anupubba-nirodha - dziewięć "kolejnych wygaśnięć", patrz jhana oraz nirodha-samāpatti
- Ānupubbī-kathā - stopniowe wyjaśnienia
- Anussati - rozmyślanie
- Anuttara-Samyak-Sambodhi / Anuttara Samyak Sambodhi - idealne oświecenie
- Aññā - najwyższa wiedza, odnosi się do doskonałej wiedzy Arahata
- Apaja loka - cztery niższe światy
- Appanā-samādhi - osiągnięcie skupienia, pełne skupienie, utwierdzenie skupienia samādhi
- Arania - mała świątynia buddyjska, ulokowana np. w lesie
- Architektura buddyjska
- Arhat / Arahat / Arhant / Arahant - ideał wyciszonego człowieka w buddyzmie theravada
- Aria-jnana - szlachetna mądrość, używane z Aria-prajna
- Aria-prajna - szlachetna mądrość
- Ariya-puggala - szlachetna osoba, istnieje 8 stopni świętości, szlachetności
- Ariya-sacca - Cztery Szlachetne Prawdy sacca
- Ariasimha - 24. patriarcha buddyzmu indyjskiego
- Arjadewa - filozof ze szkoły madhjamaki
- sir Edwin Arnold - autor książki "Światło Azji", która popularyzowała buddyzm w XIX wieku
- Asala / Asala Puja / dzień Dharmy - święto na pamiątkę pierwszego kazania Buddy
- Asamkheja / Asamkjeja - niezliczoność, niepoliczalność, niezwykle wielka liczba
- Asamkrita - brak uwarunkowania
- Asanga - wielki buddyjski filozof z IV w. n.e.
- Āsava - skaza, splamienie, zepsucie, istnieją 4 skazy
- Asceza - droga, którą Budda odrzucił
- Asita - pustelnik, występuje w legendach o narodzeniu Buddy
- Aspekt buddy
- Assāsa-passāsa - wdech i wydech, funkcje cielesne, element wiatru dhatu
- Astasahasrika - Sutra Idealnej Mądrości
- Asti - istnienie (jako przeciwieństwo nieistnienia)
- Asubha - nieczystość, okropność, brzydkość np. kontemplacja nieczystości ciała
- Asura - 1. mieszkaniec którejś ze sfer samsary 2. diabeł lubiący walkę
- Asvaghosa / Asvaghosha - mędrzec buddyjski, żyjący w II wieku
- Aszram / Aśram / Ashram - miejsce nauczania buddyzmu
- Aśoka / Asioka - indyjski król, który wprowadził buddyzm ogniem i mieczem
- Aśrawa / Kleśa / Aśwara / Wypływy - skalania wypływające z umysłu
- Atappa - wolny od zmartwień, określenie rodzaju bóstw deva zamieszkujących pierwszy z pięciu Czystych Siedzib Suddhāvāsa, w których po raz ostatni odradzają się Anāgāmī
- Atijoga / Dzogczen - ścieżka samowyzwolenia, ścieżka światła
- Atisa - XI-wieczny reformator buddyzmu
- Atman / Atta - hinduska dusza, której istnienia buddyzm nie uznaje (doktryna anatman)
- Atthangika-magga - Ośmioraka Ścieżka, magga
- Awaiwartika - nie cofanie się
- Awalokiteśwara / Awalokiteszwara - Bodhisattwa Współczucia
- Awatamsaka / Buddhavatamsakasutra / Avatamsaka Sutra - sutra
- Awici - piekło nieprzerwanego cierpienia
- Awidja / Avijjā - niewiedza
- Avacara - sfera, świat, 3 sfery istnienia to: sfera zmysłowa kāmāvacara, sfera subtelnej materii rūpāvacara, niematerialna sfera arūpāvacara
- Āvajjana - uwaga umysłu względem przedmiotu
- Āyatana - sfery, nazwa czterech niematerialnych wchłonięć jhana
[edytuj] B
- Baizhang Huaihai - wybitny chiński mistrz chan
- Bala - duchowe moce bodhisattwy lub buddy
- Bambusowy gaj / Veluvana - znane miejsce odosobnienia niedaleko Radżagriha w Indiach
- Bamian - miasto ze słynnymi posągami Buddy
- Bardo (praktyka) - joga stanu pośredniego (szósta z cyklu sześciu jog Naropy)
- Bardo - każdy przejściowy stan egzystencji (także życie), na ogół używane w znaczeniu: stan przejściowy po śmierci
- Bashō - słynny poeta zen
- prof. Samuel Beal - jeden z pierwszych tłumaczy tekstów buddyjskich na angielski
- Varanasi (Benares, Kashi) - miasto na obrzeżach którego mieści się Sarnath
- Bezbramna Brama - zbiór koanów
- Bezpośredni przekaz - przekaz z umysłu nauczyciela do umysłu ucznia
- Bhadrayānīya - nieistniejąca dziś szkoła spośród wczesnych szkół buddyjskich, wywodząca się ze szkoły Vatsīputrīya.
- Bhagawata / Bhagawant / Bhagawat / Bhagavan - tytuł Buddy
- Bhaisaja / Sangdzie Menla - Budda Medycyny
- Bhava - stawanie się, bycie, egzystencja, tworzenie karmy dla przyszłego życia
- Bhavana - Rozwój
- Bhikkhuni / Bhiksiuni / Bhiksuni / Bhikszuni - mniszka buddyjska
- Bhikku / Bhikkhu / Bhiksiu / Bhiksu / Bhikszu / Śramana - mnich buddyjski
- Bhumi - Dziesięć poziomów
- Bhutata - rzeczywistość
- Biała Tara / Dolkar - żeński bodhisattwa w buddyzmie tybetańskim
- Biały Mahakala - emanacja Mahakali w szkole Kagyu
- Bibashi / Wipashyin - pierwszy budda z poprzedzających Buddę Gautamę
- Bija - nasienie, zalążek - zalążek przyszłych skutków pozostawiony przez obecne czyny według filozofii sautrantiki
- Bijanji - zbiór koanów
- Biyan-lu - zbiór gonganów
- Bimbisara - król Magadhy za czasów Buddy
- Bindu - świadomość
- Bodaishin - przebudzenie Umysłu Buddy
- Bodhi - oświecenie, zobacz też drzewo Bodhi
- Bodhiczitta / Bodhicitta - aspiracja osiągnięcia oświecenia dla dobra innych
- Bodhidharma / Daruma / Tamo - przeniósł buddyzm z Indii do Chin, pierwszy patriarcha zen
- Bodhigaya / Bodhi-gaya / Bodh Gaya / Bodhgaja - miejsce oświecenia Buddy
- Bodhimandala - miejsce oświecenia Buddy
- Bodhipakshika Dharma - 37 warunków niezbędnych do oświecenia
- Bodhisattwa - oświecony, świadomie odradzający się, ale jeszcze nie budda
- Bodnath / Bodnāth - buddyjska świątynia w Katmandu
- Bojjihanga - siedem czynników przebudzenia
- Bokuseki - przekaz ducha zen za pomocą pojedynczego słowa lub wiersza
- Bompu - zen uprawiany bez religijnych lub filozoficznych podstaw, np. dla poprawy zdrowia
- Bon / Bon-po - przedbuddyjska tradycja w Tybecie, dziś piąta tradycja buddyzmu tybetańskiego
- Bonno - pasja, przywiązanie, uzależnienie emocjonalne
- Bonza / Bonzo - buddyjski duchowny
- Botsudan / Butsudan - ołtarz-relikwiarz w Japonii (zarówno w świątyni jak i w domu prywatnym)
- Bóg w buddyzmie - monografia
- Brahma - w buddyzmie uznawany za króla świata bogów (dewa)
- Brahmaviharā - inaczej Cztery Niezmierzoności
- Budda - oświecony (w szczególności historyczny Budda Siakjamuni)
- Budda Medycyny / Sangdzie Menla
- Budda Siakjamuni - twórca buddyzmu
- Buddhata - Natura Buddy
- Buddhi - wrodzona zdolność do osiągnięcia oświecenia
- Buddaloczana - w buddyzmie tybetańskim partnerka Buddy Akszobhji
- Buddyjskie szkoły chińskie
- Buddyzm - religia i filozofia (zob. też Kategoria:Buddyzm)
- Buddyzm chán - chiński pierwowzór zen
- Buddyzm Czystej Krainy - Amidyzm
- Buddyzm Diamentowej Drogi - wadżrajana (zob. też Kategoria:Buddyzm Diamentowej Drogi)
- Sthaviravada - jedna z dwóch gałęzi wczesnego buddyzmu
- Wczesne szkoły buddyjskie
- Buddyzm mahajana - zob. też Kategoria:Buddyzm mahajana
- Buddyzm tantryczny - odmiana mistyczna buddyzmu
- Buddyzm theravada - najstarsza z obecnych szkół buddyjskich
- Buddyzm tybetański - cztery główne szkoły buddyzmu w Tybecie (zob. też Kategoria:Buddyzm tybetański)
- Buddyzm wadżrajana - Buddyzm Diamentowej Drogi
- Buddyzm zen - odmiana japońska oparta na paradoksach (zob. też Kategoria:Buddyzm zen)
- Buji - "nie ważne" - odrzucenie praktyki na gruncie stwierdzenia, że "skoro wszyscy są oświeceni, to po co medytować". Przyjęcie takiego sądu ukrywa przed człowiekiem jeszcze bardziej jego oświecenie.
- Bumpa - dzban albo waza służące do inicjacji w buddyzmie tybetańskim
- Busshin - ciało fizyczne Buddy Siakjamuniego
- Bussho - Natura Buddy
- Busso - buddowie i patriarchowie
- Butsu - jap. Budda
- Butsudan / Botsudan - ołtarz-relikwiarz w Japonii (zarówno w świątyni jak i w domu prywatnym)
- Butsudō - buddyzm po japońsku
[edytuj] C
- Ca-ca - gliniane płaskorzeźby odciskane z metalowych foremek w Tybecie. Przedstawiają buddów, bodhisattwów, dakinie, lamów, itp.. Do gliny dodaje się jęczmienia a czasem prochy wielkich lamów
- Caitika - wczesna szkoła buddyzmu (I wiek p.n.e.); stworzyła ideał bodhisattwy
- Caodong - szkoła chan;
- Catushkotika - cztery wartości logiczne: to jest A, to nie jest A, zarówno A jak i nie-A, ani A ani nie-A
- Ch'ǒnt'ae chong - koreańska szkoła buddyjska, odpowiednik chińskiej szkoły tiantai-zong
- Chisǒn Tohǒn - koreański mistrz sǒn (jpn. zen)
- Chan - odmiana chińskiego buddyzmu, po przeniesieniu do Korei - sǒn, do Wietnamu - thiên, do Japonii zen
- Chogye chong - koreańska szkoła buddyjska sǒn (jap.zen)
- Chorągwie i flagi - symbole manifestowania się zalet charakteru
- Ciała Buddy - Dharmakaja, Sambhogakaja, Nirmanakaja
- Citta - Umysł
- Citta-gocara - dziedzina Umysłu
- Cittamatradriśya / Cittamatra / Czittamatra / Jogaczara - szkoła buddyjska z IV w. n.e.
- Cnota zasługi
- Congronglu - zbiór koanów zen
- Cravaka - sans. cztery szlachetne prawdy
- Czaitja / Caitya - typ kaplicy w buddyzmie lub dźinizmie
- Czakra / Czakram / Ćakra - ośrodek energetyczny w ciele
- Czarna Korona - symbol Karmapy
- Czaturwarga - cztery klasy społeczne
- Czi li czia - klasa duchów ognia
- Czi li sze - klasa duchów ognia
- Czintamani - mityczny klejnot spełniający wszelkie życzenia
- Czittamatra / Cittamatradriśya / Cittamatra / Jogaczara - szkoła buddyjska z IV w. n.e.
- Czod - praktyka strachu w buddyzmie tybetańskim, ofiarowanie innym wszystkiego czym się jest
- Czorten - stupa tybetańska
- Czterech Bodhisattwów Współczucia - Amida Nyorai, Awalokiteśwara, Tarani, Mandziuśri
- Cztery awasthy / Cztery odniesienia - cztery punkty widzenia w zen
- Cztery klasy / Czaturwarga - bhikszu, mnisi; bhikszuni, mniszki; upasaka, świeccy wyznawcy; upasika, świeckie wyznawczynie
- Cztery mądrości Buddy
- Cztery pieczęcie - aksjomaty wspólne wszystkim szkołom buddyjskim
- Cztery praktyki bodhisattwy - dawanie datków, słowa miłości, dobroczynność, identyfikacja z obdarowanymi
- Cztery rodzaje narodzin - z macicy, przez transformację, z wilgoci, z jaja
- Cztery szlachetne prawdy (cravaka) - podstawa buddyzmu - cierpienie, przywiązanie, eliminacja cierpienia, droga która do niej wiedzie (medytacja)
- Cztery niezmierzoności - cztery szlachetne stany umysłu (miłująca życzliwość, współczucie, altruistyczna radość i równość)
- Cztery ślubowania - ślubowania bodhisattwy
- Czujące istoty - wszystko co jest istotne
- Czukai - przerwa pomiędzy dwoma sesjami zazen
- Czukpi - przyrząd w kształcie krótkiego miecza, uderzenie w niego sygnalizuje początek lub koniec medytacji
- Czysta kraina (albo Czyste krainy) - pola energii Buddy
- Czysta ziemia (lotosu) - raj zamieszkany przez bodhisattwów
[edytuj] Ć
[edytuj] D
- Da - aspekt umysłu w bon
- Dadar - bambusowa strzała w bon
- Dae Soen Sa Nim - tytuł Czcigodny Mistrz Zen
- Dai gedatsu - pełne oświecenie
- Dai gidan - jap. wielkie wątpliwości - nie sceptycyzm lecz szukanie swojej natury Buddy
- Dai shinkon - wielka wiara w dharmę
- Daishi - tytuł Wielki Mistrz w zen (zob. Zenji)
- Daimoku - Najwyższe Prawo przenikające wszystkie zjawiska we wszechświecie w szkole nichiren.
- Daka (albo Dakowie) - klasa bogów w buddyzmie tybetańskim
- Dakini - klasa bogiń w buddyzmie tybetańskim
- Dalajlama / Dalaj Lama - głowa buddyzmu tybetańskiego
- Dalajlama XIV - Tenzin Gjatso
- Damaru - bębenek tybetański w tantrze, czasem zrobiony z ludzkiej czaszki
- Damtsig - ślubowanie tantryczne
- Dana - cnota szczodrobliwości
- Darśana - pogląd, bądź szkoła filozoficzna
- Daruma - japońskie imię Bodhidharmy
- Daruma - Dharma po japońsku
- Daruma - lalka na pamiątkę Bodhidharmy
- Deha-bhoga-pratishtha - materialna strona życia
- Dekalog zen - paradoks, jak zawsze w zen
- Dełaczien - Czysta Kraina Buddy Amithaby po tybetańsku
- Denko-roku - zbiór wykładów
- Dengyō Daishi- założyciel szkoły Tendai
- Dewa - istota niebiańska
- Dewadatta / Devadatta - kuzyn i rywal Buddy
- Dhamma - zob. Dharma
- Dhammapada - buddyjski zbiór poezji w języku pali zawierający buddyjskie zasady etyczne. Część suttapitaka i tym samym kanonu palijskiego
- Dhamma Vijaya / Poson - święto przyniesienia buddyzmu do Sri Lanki
- Dharani - duchowe wersety praktyki
- Dharma / Dhamma - zjawiska, prawo, prawda, nauki, doktryna
- Dharmadhatu / Dharmadatu - obszar Nauki Buddy; prawdziwa natura umysłu; istota bytu
- Dharmaguptaka - jedna z 18 szkół wczesnego buddyzmu, wydzieliła się z Vibhajjavādy po 232 p.n.e.. Dziś nieistniejąca
- Dharmakaja / Dharmata / jap. Hosshin - jedno z ciał Buddy; przejrzysty stan umysłu zwrócony ku czującym istotom
- Dharmalakszana / Zjawiska formalne - 1. aspekty wszystkich rzeczy; 2. uchwycenie Dharmy
- Dharmamegha - "obłok dharmy" - najwyższy poziom rozwoju bodhisattwy
- Dharmapala - typ bóstwa w buddyzmie tybetańskim
- Dharmaraksita / pali. Dhammarakkhita - grecki misjonarz posłany przez Aśokę dla krzewienia buddyzmu
- Dharmasattha / Dhammasattha- buddyjskie prawo religijne
- Dharmata / Dharmakaja / jap. Hosshin - jedno z ciał Buddy; przejrzysty stan umysłu zwrócony ku czującym istotom
- Dharmottarīya - nieistniejąca dziś szkoła hinajany, wywodząca się ze szkoły Vatsīputrīya.
- Dhatu - region, obszar
- Dhjana / Jhana / Dźniana / Dźńana - cnota medytacji, wiedzy, mądrości
- Dhjanibudda - Dhjani-buddowie to pięciu Buddów Medytacyjnych
- Dhuta - praktyki ascetyczne
- Diament - symbol
- Diamentowa Droga - odmiana buddyzmu
- Diamentowa Sutra - diamentowa, bo jak diament przecina iluzję. Podstawa m.in. buddyzmu tybetańskiego.
- Diamentowa Świnia / Wadżrawarahi - jedna z dakini w buddyzmie tybetańskim
- Diamentowy Wóz - wadżrajana
- Dizang - bodhisattwa
- Doan - w zen osoba udrerzająca w dzwon na rozpoczęcie lub zakończenie zazen
- Dogen Kigen / Eihei Dogen / Dogen Zenji - wielki mistrz zen szkoły soto zen
- Dojo - miejsce praktyki zen
- Dokusan - prywatne spotkanie z mistrzem zen
- Dolkar / Biała Tara - żeński bodhisattwa w buddyzmie tybetańskim
- Dongshan Liangjie / Tung-shan Liang-chieh - mistrz chan (zen), założyciel szkoły caodong (jap. soto)
- Dordże / Wadżra - diament - oznacza aktywność; symbol wadżrajany
- Dordżejana / Wadżrajana - Buddyzm Diamentowej Drogi
- Doskonałości praktykowane przez bodhisattwów
- Drigug Kagyu / Drigug Kagju - jedna ze szkół Kagyu
- Drishti - każdy błędny pogląd na naturę rzeczywistości
- Drukpa Kagyu / Drukpa Kagju - jedna ze szkół Kagyu
- Drzewo Bodhi (albo Bo) - pod nim Budda osiągnął oświecenie
- Duhkha - cierpienie (skt)
- Dukar / Biały Parasol - budda, strażnik Dharmy w buddyzmie tybetańskim
- Dukkha - cierpienie
- Duramgama - siódmy stopień rozwoju bodhisattwy
- Dusza - coś, w trwałość czego buddyzm nie wierzy
- Dwajanairatmia - istnienie na raz zewnętrznych zjawisk (Dharma) i duszy
- Dwanaście kategorii istot - z jaja, z łona, z wilgoci, zrodzone przez transformację, z formą, bez formy, z myślą, bez myśli, niezupełnie z formą, niezupełnie bez formy, niezupełnie z myślą, niezupełnie bez myśli
- Dwanaście nidan / Dwunastoczęściowy łańcuch zależnego powstawania
- Dzień Oświecenia Buddy - 8 grudnia - najważniejsze święto w roku
- Dziesięć czynników życia - jedna z nauk szkoły tiantai
- Dziesięć duchowych królestw - część opisu wszechświata wg kosmologii buddyjskiej
- Dziesięć kierunków - kosmologia buddyjska
- Dziesięć paramit - doskonałości bodhisattwy
- Dziesięć stopni oświecenia bodhisattwy
- Dziesięć wskazań / Dziukai - opis oświeconej istoty, ceremonia przyjęcia do sanghi
- Dziesięć złych uczynków - moralność buddyjska
- Dzietsyn - uprzejme tybetańskie określenie wielkiego lamy
- Dziewięć górskich szkół sǒn - szkoły koreańskiego buddyzmu sǒn (chin. chan, jap. zen)
- Dziewięć sfer Dharmy - dziewięć rodzajów istot, albo dziewięć światów
- Dzionang / Dzionangpa - szkoła buddyzmu tybetańskiego kultywująca nauki Diamentowej Drogi
- Dzioriki - siła powstająca w czasie wspólnych medytacji
- Dzogczen / Atijoga - ścieżka samowyzwolenia, ścieżka światła
- Dżambudwipa - jeden z czterech kontynentów w kosmologii buddyjskiej. Trójkątny, na południu, żyjemy na nim
- Dżaramarana - starzenie się i umieranie
- Dżataka - opowieści o poprzednich wcieleniach Buddy
- Dżati - ponowne narodziny
- Dżeta - gaj podarowany Buddzie
[edytuj] E
- Ego - iluzja, którą ochraniamy
- Eisai Myoan - szkoła zen
- Eka / Huike - drugi patriarcha zen
- Ekatwa - jedność jako przeciwstawienie odrębności
- Eko - ofiarowanie zasług
- Eno / Huineng - szósty patriarcha zen
- Enso - koło, symbol buddyzmu zen
[edytuj] F
- Falun Gong
- Flaga buddyjska
- Flaga modlitewna - w buddyzmie tybetańskim kawałek materiału z mantrą lub modlitwą
- Fudoshin - w zen spokojny, pogodny umysł
- Fuke - nieistniejąca już szkoła zen
- Fukudo - w zen osoba, która uderza w han
- Fuse / O-fuse - praktyka wzajemnego wspierania mnichów i ludzi świeckich w zen
[edytuj] G
- Gakuda - jap. studiowanie drogi
- Gampopa / Dagpo Lhaje / Dakpo Rinpoche - twórca szkoły Kagyu buddyzmu tybetańskiego
- Ganapati - bodhisattwa w szkole Sakja
- Ganden Tripa - obieralne w drodze konkursowego egzaminu stanowisko głowy linii Gelug. Często przypadało dalajlamom.
- Gandhāra - region związany z rozwojem sztuki buddyjskiej
- Gandharwa - niebiański muzykant o złej reputacji
- Garuda - mityczny olbrzymi rogaty ptak
- jap. Gassho / tyb. Hapczang - gest pozdrowienia ze złączonymi dłońmi
- Gatha - wiersz wyrażający własne oświecenie
- Gautama - budda, który założył buddyzm
- Gelug / Gelugpa - jedna z głównych tradycji buddyzmu tybetańskiego, tzw. "żółte czapki"
- Gendyn - niebo buddyjskie (obok Tuszity)
- Genjokoan - "koan codziennego życia"
- Gesshe - tytuł akademicki przyznawany studiującym bardzo długo buddyzm
- Godo - główny mnich w szkole zen soto
- Gohonzon - ucieleśnienie Prawa Nam-Myoho-Renge-Kyo w formie mandali w szkole nichiren
- Golulaka - odłam buddyzmu za czasów króla Aśoki
- Gompa - tyb. klasztor, medytacja, medytować, miejsce medytacji
- Gongan - zob. koan
- Gongio / Gongyo - praktyka buddyjska w szkole nichiren
- Gong-ter - terma odkryta w umyśle
- Gosho - pojedyncze i zbiorcze pisma Nichirena Daishonina
- Góra Sępów / Grydhrakuta - góra na której Budda Siakjamuni wygłosił słynne kazanie
- Guanyin - bodhisattwa
- Guenmai - tradycyjny posiłek po porannym zazen
- Guna / Guny - jakość - troski codziennego życia
- Guru - mistrz duchowy
- Guru Rinpocze / Padmasambhawa / Padmasambhava - wielki nauczyciel Wadżrajany, twórca buddyzmu tantrycznego, założyciel szkoły Ningma
- Gyulu - joga ciała iluzorycznego (piąta z cyklu sześciu jog Naropy)
[edytuj] H
- Hachiman - bóg wojny z shinto, potem uznany za buddyjskiego bodhisattwę
- Haeam Hyǒnmu - współczesny koreański mistrz sǒn (j. zen)
- Haiku - poezja zen
- Hajagriwa - jedno z bóstw szkoły Ningma, emanacja Awalokiteśwary
- Hakuin Ekaku - słynny mistrz zen
- Hamon - zerwanie stosunku uczeń-nauczyciel z powodu poważnego sprzeniewierzenia się nauce swego mistrza
- tyb. Hapczang / jap. Gassho - gest pozdrowienia ze złączonymi dłońmi
- Hara - punkt poniżej pępka
- Han - w zen drewniana deska, uderzana o wschodzie i zachodzie słońca
- Hannya Shingyo - sutra
- Heruka - groźne emanacje Buddy Wajroczany
- Hetupratjaja - uwarunkowanie, okolicznościowa przyczyna
- Hewadżra - bóstwo w szkole sakja
- Hinajana / Sthaviravada - południowa gałąź buddyzmu
- Hishiryo - identyfikacja ze wszystkimi istotami podczas zazen
- Hoa-Hao - ruch buddyjski w Wietnamie
- Hondo - sala medytacyjna w zen z ołtarzem przy ścianie. Zob. sodo
- Hongch'ǒk - koreański mistrz sǒn (j. zen)
- Hongren - piąty patriarcha zen
- Honzan - główna świątynia danej szkoły zen
- Hossen - pojedynek Dharmy
- Hosso - japońska szkoła jogaczary
- Hotsugammon - prośba lub ślubowanie
- Huike / Eka - drugi patriarcha zen
- Huineng / Eno - szósty i ostatni patriarcha zen
- Hŭiyang san - koreańska szkoła sǒn (j. zen)
- Hwaǒm chong - koreańska szkoła (chong) buddyjska, odpowiednik chińskiej szkoły huayan (Avatamska sutra)
- Hwaǒm sa - jeden z największych koreańskich klasztorów
- Hwa tou - medytacja zen polegająca na utrzymywaniu w umyśle pytania (np. "kim jestem?") w celu porzuceniu opinii i przeszkadzającego myślenia
- Hyech'ol - koreański mistrz sǒn (j. zen)
- Hyǒnuk- koreański mistrz sǒn (j. zen)
[edytuj] I
- Inicjacja - ceremonia wprowadzająca, przekaz mocy w tantrze
- Inka shomei - formalna promocja ucznia w zen dająca mu prawo nauczania
- Inkarnacja - wcielenie
- Innen - forma; przyczyna i skutek; manifestacja siunjaty
- Ino - przynoszący radość, w zen jeden z liderów sesshin
- Isshu - jedna z mudr
[edytuj] J
- Jab-Jum - Ojciec-Matka - męsko-żeńska wizualizacja w tantrze wewnętrznej
- Jaksza - bardzo szybkie duchy, używane jako posłaniec
- Jalus, czyt. Dżalus - tęczowe ciało - oznaka pełnego urzeczywistnienia w Dzogczen
- Jamaradża - pan śmierci, pojawia się w bardo
- Jamantaka - groźna emanacja Mańdziuśriego
- Jana - wóz, środek do oświecenia. Zobacz: hinajana, mahajana, wadżrajana
- Jantra - odmiana mandali z trójkątami wpisanymi w kwadrat
- Japońska ceremonia picia herbaty - związana z zen, uważana za rodzaj medytacji zazen
- Jaskinia szatana - ślepy zaułek na drodze do oświecenia
- Jataka - tradycyjne opowieści wczesnych szkół buddyjskich i buddyzmu Theravada, wchodzące w skład Kanonu Palijskiego
- Jednoczenie się z oddechem - medytacja
- Jesie Czolła - tyb. Szalona mądrość - Dziki sposób zachowania związany z groźną praktyką na polach kremacyjnych
- Jeszie Tsogyal - w buddyzmie tybetańskim Diamentowa Świnia w ludzkiej postaci
- Jhana / Dhjana - medytacja, wiedza, mądrość
- Ji - aspekt umysłu
- Jidam - w buddyzmie tybetańskim wizualizacje aspektów umysłu pod postacią osobistego bóstwa opiekuńczego bądź medytacyjnego; dzielą się na łagodne, pomnażające, pełne mocy i gniewne
- Jiikjitsu - główny mnich w szkole zen rinzai
- Ji Do Poep Sa Nim (JDPSN) - kor. Czcigodny Mistrz Dharmy
- Jisha - starszy pomocnik mistrza zen
- Jizo - bodhisattwa
- Jnana - wiedza, znajomość
- Jōdo-shin shū - amidystyczna szkoła buddyzmu chińskiego (wym. dziodo-sin siu)
- Jogaczara / Yogacara / Cittamatra - ważna szkoła w filozofii buddyjskiej
- Jogin - medytujący w hinduizmie albo buddyzmie tybetańskim
- Jogini - kobieta-jogin
- Jonang / Jonangpa - szkoła buddyzmu tybetańskiego
- Joshu Jushin - mistrz zen słynny ze swych mondo dotykających esencji zen
[edytuj] K
- Kadam / Kadampa - szkoła buddyzmu mahajana w Tybecie
- Kagyu / Kagyupa - jedna z głównych tradycji buddyzmu tybetańskiego
- Kai - reguły życia bodhisattwy
- Kalaczakra / Kalaćakra - koło czasu, praktyka tantryczna
- Kalaczakrajana - szkoła tantrajany, powstała w X wieku
- Kalpa - 1 kalpa=139600 (lub 139650) lat, 1 mała kalpa=1000 kalp, 20 małych kalp=średnia kalpa, 4 średnie kalpy=wielka kalpa, 4 wielkie kalpy=czas istnienia wszechświata
- Kalu Rinpocze - jeden z największych współczesnych nauczycieli buddyzmu tybetańskiego.
- Kamadhatu - świat pragnień
- Kanakamuni - piąty budda z poprzedzających Buddę Gautamę; według innych źródeł emanacja buddy Akszobhji
- Kane - dzwon świątyni zen
- Kaniszka - król, którego podboje wprowadziły buddyzm do Chin
- Kandziur - nauki buddy dla ludzi świeckich
- Kannon - bodhisattwa
- Kanon palijski / Tripitaka - składający się z trzech "koszy" zbiór kanonicznych tekstów buddyjskich
- Kapala - w buddyzmie tybetańskim rytualne naczynie z ludzkiej czaszki
- Kapilavastu - miasto, w którym Budda spędził swą młodość
- Karesansui / Zentei - ogrody zen
- Karma / Karman - prawo przyczyny i skutku
- Karma Kagyu - patrz: Kagyu
- Karmaheruka - groźna emanacja buddy Amogasiddhi
- Karmapa - jeden z tulku, przywódca szkoły Kagyu
- Karuna - współczucie, współczujące serce, miłość wypływająca ze współczucia
- Kasiaja / Kesa - szata mnisia
- Kaszmir - miejsce czwartego soboru (II wiek p.n.e.)
- Kaśjapa / Kashyapa - szósty budda z poprzedzających Buddę Gautamę.
- Kaśjapija / Kāśyapīya - nieistniejąca dziś szkoła, która wydzieliła się z hinajany po 232 p.n.e.
- Kathavatthu - kontrowersyjne punkty - jedna z sutr abhidharmy omawiająca różne budzące wątpliwości nauki
- Kathina - święto zakończenia pory deszczowej w październiku
- Katłanga - w tantrze trójząb, atrybut niektórych bóstw
- Katsu! - okrzyk w zen mający przez zaskoczenie przerwać dyskursywne myślenie
- Kąpanie Buddy - ceremonia w dzień urodzin Buddy Śakjamuniego
- Kegon - jedna z japońskich szkół buddyzmu
- Keisu - dzwon w zen
- Kensho / Kensio - przedsmak oświecenia w zen
- Kesa - habit mnisi w zen, przekazywany przez mistrza uczniowi. Symbol transmisji nauki
- Khandroma - dakini
- Khjenpo / Khenpo / Khyenpo - tytuł akademicki, odpowiednik doktoratu z filozofii buddyjskiej
- Khjungpo Naldzior - założyciel tradycji Shangpa Kagyu
- Ki / Qi - energia wewnętrzna według wszystkich chińskich religii
- Kido - odosobnienie śpiewów w zen trwające zwykle dwa-trzy dni
- Kikai tanden - region podbrzusza w którym gromadzi się ki
- Kime - umiejętność błyskawicznej koncentracji
- Kinhin / Kin-hin - zazen w ruchu
- Kishimojin- kobieta demon; niekiedy uważana za bóstwo opiekuńcze albo wcielenie Kannon
- Kito - ceremonia wezwania sił nadnaturalnych
- Kjosaku / Kyosaku - kij używany w zendo do wzmacniania koncentracji
- Klasztor buddyjski
- Kleśa / Aśrawa - skalania wypływające z umysłu
- Koan - paradoks ucinający w zen intelektualne spekulacje
- Kōbō-daishi (774-835) - pośmiertne imię Kūkaia, mnicha japońskiego
- Kogaku-ji - znana świątynia
- Kokuzo - bodhisattwa
- Kolumny Aśoki - rozrzucone po Indiach filary z wykutymi edyktami króla Aśoki wprowadzającymi etykę buddyjską, m.in. ahinsę
- Koło Dharmy / Koło życia - symboliczne przedstawienie samsary
- Kontemplacja - odmiana medytacji
- Kontin - senność w trakcie zazen
- Kontrowersje wokół XVII Karmapy
- Koti - 10 milionów
- Kotsu - pałka rosiego
- Krakukchanda - czwarty budda z poprzedzających Buddę Gautamę.
- Kszamajati - skrucha, postanowienie poprawy
- Kszitigarbha - bodhisattwa
- Kśanikawada - (kśanikavāda) - teoria chwilowości
- Kśanti - cnota cierpliwości
- Ku - inna nazwa Pustki
- Kūkai (774-835) - mnich japoński, założyciel szkoły Shingon
- Kunszi - w bon jedność pustki i przejrzystości, podstawa bytu
- Kurukulla - żeński jidam w buddyzmie tybetańskim
- Kusen - nauczanie podczas zazen
- Kushinagar / Kusinagar - miejsce parinirwany Buddy, obecnie cel pielgrzymek
- Kuśalamula - zasługa, gromadzenie zasług
- Kwan Um - koreańska szkoła zen
- Kyol Che - ściśnięta Dharma - dłuższa sesja medytacyjna w Zen Kwan Um, odosobnienie ciszy
- Kyosaku / Kjosaku - kij używany w zendo do wzmocnienia koncentracji
- Kyozan Joshu Sasaki - mistrz zen
[edytuj] L
- La - aspekt umysłu w bon
- Lagtong / Vipassana - medytacja wglądu, odkrywająca rzeczy jakimi są
- Lama - tyb. wielka matka - nauczyciel buddyzmu tybetańskiego
- Lamaizm - inna nazwa buddyzmu tybetańskiego
- Lamrim - medytacje buddyzmu tybetańskiego (głównie szkoła gelug)
- Lgnięcie - przywiązanie do zjawisk samsary
- Liczenie oddechów - jedna ze wstępnych medytacji w zen
- Li mei / Wang Liang - różne duchy natury w buddyzmie tybetańskim
- Linji Yixuan - założyciel szkoły chan (jap. zen) linji, (jap. rinzai)
- Linia przekazu - ciąg nauczycieli, wiążący danego nauczyciela z Buddą Śakjamunim
- Locana - partnerka Wajroczany, ma moc usuwania ociężałości i iluzji
- Lokaksema - prawdopodobnie pierwszy mnich, który przetłumaczył teksty mahajany na chiński (ur. ok. 147 n.e.)
- Lokapala - łagodni strażnicy czterech kierunków świata w buddyzmie tybetańskim: Dhrtarastra, Virudhaka, Virupaksa, Vaisravana
- Losar - tybetański nowy rok
- Lotos - pozycja medytacyjna, symbol oświecenia
- Luangta Bua Yansampanno - klasztor w którym mnisi żyją wspólnie z tygrysami
- Lung - 1. rytualne czytanie tekstów Diamentowej Drogi 2. prana
- Lung-gom - szybkie chodzenie osiągane podobno w medytacjach tybetańskich
- Lung-gompo - mnich praktykujący lung-gom
[edytuj] Ł
[edytuj] M
- Madhjamika / Madhjamaka / Madhyamika - "środkowa droga", filozoficzna szkoła buddyjska mahajany z II w. n.e. polegająca na dialektycznej filozofii i braku dualizmu
- Maha Ati - nauki tradycji Ningma buddyzmu tybetańskiego
- Mahajana / Wielki Wóz - największa odmiana buddyzmu, dzieli się na niezliczoną wielość szkół. Należy do nie m.in. zen
- Mahakala - "wielki czarny" - najpotężniejszy strażnik Dharmy w buddyzmie tybetańskim. Ma też żeńską formę, Mahakali
- Mahakaśjapa - jeden z dziesięciu głównych uczniów Buddy, według legend zen pierwszy buddysta zen
- Mahamudra - "wielka pieczęć" - najwyższe nauki diamentowej drogi
- Mahāprajñāpāramitā Sūtra / Mahapradżniaparamita Sutra
- Mahasamghaka - odłam buddyzmu utworzony po pierwszej schizmie ok. 320 p.n.e.. Jedno ze źródeł doktryny mahajany
- Mahasangha / Mahasanghika - jeden z pierwszych odłamów buddyzmu hinajany; sprzeciwiał się tradycjonalistom, według tradycji rozpadł się na 18 szkół
- Mahasattwa - wielki bodhisattwa na 10 poziomie. W buddyzmie tybetańskim jest ich ośmiu.
- Mahasiddha / Mahasidha - w tantrze jogin, który osiągnął nadnaturalne moce (siddhi)
- Mahavamsa / Mahavansha / Mahawansha - kronika buddyzmu lankijskiego obejmująca lata 543 p.n.e.-361 n.e.
- Mahinda - mnich, syn króla Aśoki, zaniósł buddyzm do Sri Lanki