Tworóg (gmina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Gmina Tworóg)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tworóg
gmina wiejska
Herb Flaga
Herb gminy Flaga gminy
Województwo śląskie
Powiat tarnogórski
Wójt Eugeniusz Gwóźdź
Powierzchnia 124,92 km²
Ludność (2011)
 • liczba ludności
 • gęstość

8046
64,4 osób/km²
Strefa numeracyjna 032
Tablice rejestracyjne STA
Położenie gminy na mapie powiatu
Powiat tarnogórski - gmina Tworóg.svg
TERYT 2413082
Urząd gminy
42-690 Tworóg
ul.Zamkowa 16 
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa gminy
Biuletyn Informacji Publicznej gminy
Graniczna Woda, Rezerwat Dębów Boruszowickich

Tworóggmina wiejska w województwie śląskim, w powiecie tarnogórskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie katowickim. Siedziba gminy to Tworóg.

W 2013 na terenie gminy oddano do użytku śmigłowcowe lądowisko Brynek.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Administracyjnie gmina Tworóg jest położona w północnej części powiatu tarnogórskiego i sąsiaduje z miastami:

oraz gminami:

Geograficznie gmina leży na wschodnich krańcach Niziny Śląskiej, stanowiąc część Obniżenia Małej Panwi. Najwyższy punkt gminy, wzgórze przy trakcie z Mikołeski do Bruśka, wynosi 280 m n.p.m.

W poprzek gminy, z południowego wschodu na północny zachód, przebiega dolina rzeki Stoły. Gminę w większości porastają lasy będące częścią kompleksu leśnego Lasów Lublinieckich, tylko południowo-zachodni skrawek to tereny rolnicze. Gleby to głównie mało żyzne bielice.

Rzeki przepływające przez gminę to:

Miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Wsie sołeckie leżące na terenie gminy:

Powierzchnia[edytuj | edytuj kod]

Według danych GUS z 2005 r.[1] gmina Tworóg ma obszar 124,92 km², w tym:

  • użytki leśne: 72,7%
  • użytki rolne: 22,1%

Gmina stanowi 19,4% powierzchni powiatu.

Kaplica pałacowa, Tworóg

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych zebranych podczas Narodowego Spisu Powszechnego w 2011 r.[1]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 8046 100 4074 50,6 3972 49,4
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
64,4 32,6 31,8

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki prehistorycznego osadnictwa w dolinie Stoły sięgają epoki mezolitu. Badania prowadzone w latach 1928-1934 odkryły w okolicy Boruszowic i Mikołeski zabytki archeologiczne, takie jak luźne narzędzia kamienne i rogowe oraz ceramikę neolityczną.

Duże zalesienie i mało urodzajne gleby nie sprzyjały zaludnianiu tych obszarów. Najwcześniejsze osady będące protoplastami dzisiejszych wsi leżących na terenie gminy Tworóg powstały w XIII w. w południowo-zachodniej części gminy[2]: Połomia i Wojska utrzymywały się z rolnictwa, Świniowice z wypasu świń i bartnictwa. Podczas trwającego wówczas rozbicia dzielnicowego ziemie te, najeżdżane przez husytów, należały do księstwa bytomskiego, a po jego podziale do księstwa toszeckiego. Jedynie Połomia znalazła się poza jego granicami.

Pod koniec XV w. omawiane tereny wraz z całym księstwem toszeckim inkorporowano do księstwa opolskiego, które po śmierci ostatniego piastowskiego księcia opolskiego jako lenno króla Czech weszło w XVI w. pod bezpośrednie panowanie Habsburgów, zasiadających na tronie czeskim. Okres ten to także rozrost osadnictwa w dolinie Stoły związany z rozwojem przemysłu hutniczego w dorzeczu Małej Panwi. Obecność płytko zalegających rud darniowych, okolicznych lasów i rzeki sprzyjały powstawaniu lokalnych zakładów kuźniczych, gdzie do wytopu oraz obróbki żelaza używano węgla drzewnego oraz energii nurtu rzeki.

Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, Wojska

W 1417 r. wzmiankowano kuźnicę w dzisiejszym Hanusku pod nazwą Cleywerk, na 1530 r. datuje się kuźnice w Tworogu i Kotach, a na 1598 r. w Brynku[3]. Przy zakładach tworzyły się i rozwijały osady będące zaczynkiem dzisiejszych wsi ulokowanych wzdłuż biegu Stoły. W 1690 r. powstała Mikołeska jako osada dla pracowników gospodarki leśnej, w podobnym celu założono w 1754 r. Nową Wieś Tworoską. Na 1743 r. wzmiankuje się Boruszowice, gdzie także wytapiano żelazo.

Powstające wsie poprzez transakcje handlowe bądź procesy dziedziczenia stawały się prywatną własnością kolejnych europejskich rodów szlacheckich. Rody te, jak rodzina Colonna-Fels pochodząca z Tyrolu, rodzina Verdugo mająca swe korzenie w Katalonii, czy koszęcińska rodzina książęca Hohenlohe-Ingelfingen pochodząca z okolic Wirtembergii, były kolejno właścicielami miejscowych dóbr aż do 1945 r.

Do 1742 r. obszary dzisiejszej gminy Tworóg znajdowały się w granicach monarchii Habsburgów, leżąc w księstwie opolsko-raciborskim. Wtedy, po podbiciu Śląska przez Królestwo Prus, weszły w skład tegoż królestwa jako część prowincji śląskiej. Lokalne hutnictwo funkcjonowało tutaj do XIX w., kiedy postęp technologiczny w postaci opalania pieców hutniczych koksem oraz wykorzystania energii maszyn parowych wpłynął na rozwój tej gałęzi przemysłu gdzie indziej. Małe, prywatne hutnictwo żelaza w dolinie Stoły zanikło, lecz wioski z nim związane przetrwały do dziś.

W drugiej połowie XIX i w pierwszej XX w. ziemie te jako część Prus wchodziły w skład kolejnych państw niemieckich. Były one objęte działaniami II i III powstania śląskiego. U schyłku III powstania śląskiego w tworoskim pałacu kwaterował sztab Grupy "Północ" wojsk powstańczych. Ostatecznie jedynie Boruszowice i Mikołeska zmieściły się w granicach II Rzeczypospolitej, pozostałe miejscowości pozostały w obrębie Rzeszy Niemieckiej.

Po 1945 r., wskutek przyłączenia tzw. Ziem Odzyskanych, ustanowiona gmina Tworóg w powiecie gliwickim znalazła się w granicach zależnej od władz radzieckich Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W 1951 r. gmina Tworóg została przeniesiona z powiatu gliwickiego do tarnogórskiego, a w 1991 r. z jej obszaru wydzielono samodzielną gminę Krupski Młyn.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Obiekty na terenie gminy wpisane do rejestru zabytków[4]:

Kościół pw. św. Antoniego, Tworóg

Tworóg

  • ul. Kościelna 2
    • barokowy kościół parafialny pw. św. Antoniego Padewskiego z lat 1815-1817, przebudowany w latach 1905-1907 r. na styl neobarokowy, ołtarz główny z XVII w.
Pałac, Tworóg
  • ul. Zamkowa 16
Pałac, Brynek
  • ul. Plac Wolności 1
    • drewniany i tynkowany budynek z 1826 r.
  • skrzyżowanie ul. Zamkowej i Grunwaldzkiej
    • przydrożna kaplica z XVII w., odnowiona w XIX w.

Brynek

Koty

  • ul. Szkolna 7
    • barokowy kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła z lat 1714-1715


Inne historyczne obiekty na terenie gminy:

Tworóg

  • ul. Kolejowa
    • piętrowy budynek mieszkalny z 1880 r.
    • murowana wieża wodna o stalowej konstrukcji z 1900 r.
    • parterowa nastawnia z 1914 r.
    • dworzec kolejowy zbudowany ok. 1860 r. na linii Tarnowskie Góry–Opole zbudowanej w 1857 r.
  • ul. Lubliniecka
    • kapliczka z 1812 r. przy rozwidleniu ul. Lublinieckiej i Kotowskiej
    • dom mieszkalny z XIX w. na planie koła, z piętrowym ryzalitem, kryty papą
  • ul. Młyńska
    • kapliczka słupowa z końca XIX w.
  • ul. Nowowiejska
    • pompa strażacka z ok. 1900 r.
    • dwie drewniane chałupy z pierwszej i drugiej połowy XIX w.
    • krzyż przydrożny z ok. 1910 r.
    • szkoła podstawowa im. Powstańców Śląskich, ściana frontowa licowana cegłą, na ryzalicie zegar
  • ul. Plac Wolności
    • grób nieznanego żołnierza polskiego poległego we wrześniu 1939 r.
    • kamienica z ok. 1890 r.
    • krzyż z ok. 1890 r.
    • cmentarz z początku XIX w. z nagrobkami z 1880 r.
    • kaplica cmentarna z początku XX w.
    • figura Matki Boskiej Bolesnej z końca XIX w.
  • ul. Zamkowa
    • piętrowy dom mieszkalny z wstawkami szczytowymi i konstrukcją szkieletową z 1910 r. (wewnątrz mieści się poczta)
    • dom mieszkalny z początku XX w.
    • krzyż przydrożny z 1919 r.

Brynek

Ogród botaniczny, Brynek
  • ul. Dworcowa
  • ul. Wiejska
    • dwa parterowe domy z końca XIX w.
    • dwa przydrożne krzyże z ok. 1900 r.

Boruszowice

  • ul. Batalionów Chłopskich
    • budynek z dachem naczółkowym i wieżyczką z ok. 1900 r. (na parterze poczta)
    • przydrożny krzyż dziękczynny wystawiony w 1946 r. za ocalenie wsi podczas wojny
  • ul. Fabryczna
    • zabudowania dawnej fabryki papieru powstałej w 1924 r. na miejscu fabryki materiałów wybuchowych z 1894 r., maszyny papiernicze ścieralni i kotłowni z 1929 r.
  • ul. Obrońców Pokoju
    • budynek z ok. 1910 r. jako reprezentatywny typ domów z kolonii robotniczej wybudowanej dla pracowników miejscowej fabryki z przełomu XIX i XX w., konstrukcja szkieletowa
    • kościół parafialny pw. Matki Boskiej Bolesnej w świetlicy fabrycznej z 1910 r., zaadaptowany do celów sakralnych w 1970 r.
  • ul. Romualda Traugutta
    • kapliczka św. Jana Nepomucena z połowy XIX w.
    • krzyż z 1886 r. z polską tablicą inskrypcyjną
  • ul. Słowiańska
    • budynek polskiego urzędu celnego z okresu międzywojennego
  • ul. Sosnowa
    • piętrowy dom mieszkalny z ok. 1900 r.

Hanusek

  • ul. Bolesława Chrobrego
    • drewniana chałupa i dom z połowy XIX w.
    • krzyż przydrożny z 1902 r.
    • krzyż przydrożny z 1898 r.
    • budynek niemieckiego urzędu celnego z okresu międzywojennego

Koty

  • ul. Szkolna
    • drewniane przedszkole z ok. 1925 r.
    • dwa domy mieszkalne z końca XIX w.
    • kapliczka z XVIII w. na wzgórzu na północ od kościoła
    • kapliczka z końca XIX w.
    • cmentarz z nagrobkami z końca XIX w.
  • ul. Tarnogórska
    • krzyż przydrożny z ok. 1900 r.
  • przysiółek Wesoła
    • kapliczka z połowy XIX w. na miejscu cmentarza cholerycznego z pierwszej połowy XVIII w.

Mikołeska

  • ul. Kaletańska
    • krzyż przydrożny z 1920 r.
  • ul. Pniowiecka
    • budynek mieszkalny z przełomu XIX i XX w., z dachem naczółkowym (stara szkoła, obecnie świetlica)

Nowa Wieś Tworoska

  • ul. Piaskowa
    • krzyż z ok. 1910 r.

Połomia

  • ul. 1 Maja
    • krzyż przydrożny z 1901 r.
    • dwie kaplice słupowe z 1900 i 1910 r.
  • ul. Bytomska
    • budynek mieszkalny z końca XIX w. (stara szkoła, obecnie świetlica)

Świniowice

  • ul. Wiejska
    • kaplica pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny z 1901 r.
    • chałupa drewniana z pierwszej połowy XIX w., kryta słomą

Wojska

  • ul. Powstańców Śląskich
    • dwa przydrożne krzyże z 1892 i 1893 r.
    • kaplica z końca XIX w.
    • kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa z 1934 r.
  • ul. Szkolna
    • kaplica z ok. 1900 r.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Rezerwat Dęby Boruszowickie

Lasy porastające gminę Tworóg to suche bory sosnowe z dominującą sosną przy domieszce modrzewia i świerku oraz dębu i buka. Z fauny pospolicie występują tutaj dziki, lisy, sarny i jelenie, a także bobry i daniele. Coraz rzadziej pojawiają się żurawie, bociany czarne i bieliki.

Na szczególną uwagę zasługuje 40-hektarowy park z ogrodem botanicznym założony w 1829 r. wokół pałacu w Brynku. W parku rośnie 3500 gatunków roślin, jest tu również kompleks wodny, alpinarium i rozarium.

Koło Boruszowic leży były Rezerwat Dębów Boruszowickich. W Połomii istnieje kompleks stawów, obok Mikołeski znajduje się torfowisko, natomiast w przysiółku Krywałd trutowisko.

Turystyka i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Teren gminy Tworóg jest nietypowy dla obecnego wschodniego Górnego Śląska, który został zmieniony w dużej części przez czynniki antropogeniczne. Teren gminy pokazuje wygląd Górnego Śląska sprzed rewolucji przemysłowej. Drobny przemysł nie stanowi zagrożenia ekologicznego, a obecność dużej ilości kompleksów leśnych czyni z niej dobre miejsce wypoczynku.

Przez gminę przebiegają znakowane szlaki turystyczne:

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez gminę przechodzi droga wojewódzka nr 907 oraz droga krajowa nr 11.

Komunikację publiczną na terenie gminy organizuje Międzygminny Związek Komunikacji Pasażerskiej Tarnowskie Góry w formie autobusowych tras międzygminnych (linia główna 129 oraz linie 143 i 180) oraz mikrobusowych tras lokalnych (linie 742 oraz 743).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Bank Danych Lokalnych GUS: http://stat.gov.pl/bdl/app/strona.html?p_name=indeks
  2. Jerzy Horwat: Księstwo bytomskie i jego podziały do końca XV w., Gliwice 1990, s. 136-137 / 164-165.
  3. Ludwik Musioł, Stefan Płuszczewski: Wykaz zakładów dawnego hutnictwa żelaza na Górnym Śląsku od XIV do połowy XIX w. [w:] Jan Pazdur (red.): Studia z dziejów górnictwa i hutnictwa, t. 5, Warszawa-Wrocław 1960, s. 43-45.
  4. Rejestr zabytków w województwie śląskim: http://www.wkz.katowice.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=98

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]