Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Klub Rolnika Gminnej Spóldzielni „Samopomoc Chłopska” w Czyżykach, powiat hajnowski

Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” (potocznie: GS) – nazwa spółdzielni produkcyjno-handlowo-usługowych istniejących w większości gmin wiejskich i miejsko-wiejskich.

Utworzone w okresie PRL gminne spółdzielnie miały wówczas praktycznie monopol handlu na wsi (w miastach ich odpowiednikami były w pewnym zakresie spółdzielnie spożywców „Społem”). Poza działalnością gospodarczą niektóre GS-y zajmowały się także aktywizacją lokalnej społeczności poprzez prowadzenie Klubów Rolnika.

Większość Gminnych Spółdzielni przetrwała reformy rynkowe. Działają dziś nie tylko na terenach wiejskich, ale nawet w dużych miastach, gdzie GS-y znalazły się wraz z przyłączaniem okolicznych wsi (tam funkcjonują z reguły pod nazwą: Miejska Spółdzielnia Zaopatrzenia i Zbytu).

Zakres działalności[edytuj | edytuj kod]

GS-y powstały jako rolnicze spółdzielnie zaopatrzenia i zbytu, zajmujące się:

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • W dniach 30-31 grudnia 1944 r. popierający PPR działacze wiejscy zorganizowali Zjazd Chłopski w Lublinie[1]. Podczas Zjazdu uchwalono „Orędzie do chłopów” i powołano organizację polityczno-gospodarczą pod nazwą: Związek Samopomocy Chłopskiej (ZSCh)[2], przy pomocy której władze przejęły kontrolę nad tradycyjną chłopską spółdzielczością i kółkami rolniczymi. Jednym z zadań ZSCh było zastępowanie dotychczasowych wiejskich spółdzielni nowym, zestandaryzowanym modelem spółdzielni zaopatrzenia i zbytu, jakim stały się GS „Samopomoc Chłopska”, które w niektórych regionach dodatkowo wzmocniono, przekazując im państwowe „resztki poparcelacyjne”.
  • W 1946 r. utworzono Powiatowe Związki Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” (PZGS). Po likwidacji powiatów zastąpiły je Wojewódzkie Związki Gminnych Spółdzielni (WZGS).
  • W maju 1948 r. Sejm Ustawodawczy uchwalił ustawę o Centralnym Związku Spółdzielczym i centralach spółdzielni[3]. Na podstawie tej ustawy w lipcu 1948 r. Naczelna Rada Spółdzielcza, kierowana przez Edwarda Ochaba powołała do życia 8 branżowych central spółdzielczych:
  1. Centrala Rolnicza Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” (CRS „Samopomoc Chłopska”)
  2. Centrala Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich
  3. Centrala Spółdzielni Ogrodniczych
  4. Centrala Spółdzielni Spożywców „Społem”
  5. Centrala Spółdzielni Pracy
  6. Centrala Spółdzielni Księgarsko-Wydawniczych
  7. Centrala Spółdzielni Mieszkaniowych
  8. Centrala Spółdzielni Wytwórczych „Solidarność” (spółdzielczość żydowska).

CRS „Samopomoc Chłopska” była centralnym związkiem spółdzielczym, zrzeszającym obowiązkowo wszystkie gminne spółdzielnie w Polsce. Miała uprawnienia do ingerowania w statut i skład zarządu zrzeszonych spółdzielni, nadzorowała je poprzez PZGS i WZGS.

  • W 1976 r. w związku z przyłączeniem do CRS „Samopomoc Chłopska” spółdzielni mleczarskich i ogrodniczo-pszczelarskich powstał Centralny Związek Spółdzielni Rolniczych „Samopomoc Chłopska” (CZSR „Samopomoc Chłopska”). Z kolei po odłączeniu się spółdzielni mleczarskich i ogrodniczo-pszczelarskich w 1981 r. związek ten zmienił nazwę na: Centralny Związek Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, a przestał istnieć na mocy ustawy o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości z 1990 r., która nakazała likwidację wszystkich centralnych związków spółdzielczych[4].

Związek Rewizyjny[edytuj | edytuj kod]

W 1992 r. przedstawiciele 72 Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” powołali Krajowy Związek Rewizyjny Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” (KZRS „Samopomoc Chłopska”), który w 2010 r. zrzeszał ponad 1200 Gminnych Spółdzielni.

Przypisy

  1. Władysław Kurkiewicz, 25 lat Polski Ludowej. Chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1971, s. 21.
  2. Dwa tygodnie wcześniej (15 grudnia) odbyły się „masowe zjazdy wojewódzkie chłopów w Białymstoku, Rzeszowie, Lublinie, Sandomierzu, Mińsku Mazowieckim w sprawie utworzenia Związku Samopomocy Chłopskiej” – jak podaje Władysław Kurkiewicz, op.cit, s. 20.
  3. Ustawa z dnia 21 maja 1948 r. o Centralnym Związku Spółdzielczym i centralach spółdzielni, Dz.U. nr 30, poz. 199.
  4. Ustawa z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości, Dz.U. nr 6, poz. 36.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kalendarz rocznic i wydarzeń 1974. Polska i świat, Centralny Ośrodek Dokumentacji Prasowej przy PAP
  • Władysław Kurkiewicz, 25 lat Polski Ludowej. Chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1971

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons