Gmina

Gminy w Polsce

Gmina (od niem. Gemeinde – komuna, społeczność) – wspólnota samorządowa osób zamieszkujących określone terytorium.

Określenie "gmina" może odnosić się także do innych wspólnot np. "gmina wyznaniowa" (por.: Kahał), "gmina szkolna" itp.

Gminy jako jednostki samorządu terytorialnego w Polsce

W latach 1954–1972 w miejsce gmin powołano gromady. Od 1990 r. w Polsce gmina jest podstawową jednostką samorządu terytorialnego. O ustroju gminy stanowi jej statut. Gmina może być gminą wiejską, gminą miejsko-wiejską lub gminą miejską.

W Polsce niektóre gminy wykonują także zadania powiatów (zob. "Miasto na prawach powiatu)

Gmina może tworzyć jednostki pomocnicze: sołectwa, dzielnice, osiedla i inne.

Organy gminy

• władza uchwałodawcza i kontrolna:
  • rada gminy
• władza wykonawcza:
  • wójt (gmina wiejska)
  • burmistrz (gmina miejska, gmina miejskowiejska)
  • prezydent miasta (gmina miejska, gmina miejska na prawach powiatu)

Zadania gminy

Do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów. Zadania te dzielimy na własne – nadane ustawowo i zlecone – przydzielane przez władze państwowe.

Gmina realizuje wszystkie zadania niezastrzeżone do kompetencji innych jednostek samorządu terytorialnego (powiat, województwo samorządowe).

Mieszkańcy uczestniczą w sprawowaniu władzy na terenie swojej gminy poprzez głosowanie: w wyborach samorządowych oraz referendum lokalnym lub za pośrednictwem organów gminy.

Gmina realizuje dwa rodzaje zadań: własne i zlecone.

Zadania własne

Są to zadania publiczne wykonywane przez jednostkę samorządu terytorialnego, które służą zaspokojeniu potrzeb wspólnoty samorządowej. Mogą one być:

a) obowiązkowe – gmina nie może zrezygnować z ich realizacji, musi zapewnić w budżecie środki na ich realizowanie; przyczyna: dążenie do zapewnienia mieszkańcom świadczeń publicznych o charakterze elementarnym;

b) fakultatywne – gmina realizuje je w takim zakresie, w jakim jest to możliwe ze względu na środki posiadane w budżecie oraz lokalne potrzeby (samodzielnie na własną odpowiedzialność z własnego budżetu).

Zadania własne obejmują sprawy:

• ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej,
• gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego,
• wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymaniu czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadków komunalnych, zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną oraz gaz,
• lokalnego transportu zbiorowego,
• ochrony zdrowia,
• pomocy społecznej, w tym ośrodków i zakładów opiekuńczych,
• gminnego budownictwa mieszkaniowego,
• edukacji publicznej,
• kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami,
• kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych,
• targowisk i hal targowych,
• zieleni gminnej i zadrzewnej,
• cmentarzy gminnych,
• porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego,
• utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,
• polityki prorodzinnej, w tym zapewnienia kobietom w ciąży opieki socjalnej, medycznej i prawnej,
• wspierania i upowszechniania idei samorządowej,
• promocji gminy,
• współpracy z organizacjami pozarządowymi,
• współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw.

Zadania zlecone

Są to inne zadania publiczne wynikające z uzasadnionych potrzeb państwa ustawowo zlecone do wykonania jednostkom samorządu terytorialnego. Są:

a) przekazywane na mocy regulacji ustawowej;

b) przekazywane w drodze porozumień między jednostką samorządu terytorialnego a administracją rządową.

Statystyki

Na terenie Polski wg stanu na 1 stycznia 2011 r. było 2479 gmin trzech rodzajów:

• 1571 gmin wiejskich,
• 602 gminy wiejsko-miejskie,
• 306 gmin miejskich.

Ogółem liczba miast (w gminach miejskich i miejsko-wiejskich łącznie) wynosi 908.

Powierzchnia

(stan 1 stycznia 2007, GUS)

Ogólnie:

• największa: gmina Pisz (powiat piski) – 633,69 km²
• najmniejsza: Górowo Iławeckie (powiat bartoszycki) – 3,32 km²

Gminy miejskie:

• największa: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 517,22 km²
• najmniejsza: Górowo Iławeckie (powiat bartoszycki) – 3,32 km²

Gminy miejsko-wiejskie:

• największa: gmina Pisz (powiat piski) – 633,69 km²
  • największe miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Szczytna (powiat kłodzki) – 80,38 km²
  • największy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Pisz (powiat piski) – 623,61 km²

• najmniejsza: gmina Świątniki Górne (powiat krakowski) – 20,35 km²
  • najmniejsze miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Stawiszyn (powiat kaliski) – 0,99 km²
  • najmniejszy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Suchedniów (powiat skarżyski) – 15,54 km²

Gminy wiejskie:

• największa: gmina Wałcz (powiat wałecki) – 574,89 km²
• najmniejsza: gmina Jejkowice (powiat rybnicki) – 7,59 km²

Miasta:

• największe: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 517,22 km²
• najmniejsze: Stawiszyn (powiat kaliski) – 0,99 km²

Ludność

(stan 1 stycznia 2007, GUS)

Ogólnie oraz gminy miejskie:

• największa: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 1 702 139 mieszk.
• najmniejsza: Krynica Morska (powiat nowodworski) – 1390 mieszk.

Gminy miejsko-wiejskie:

• największa: gmina Piaseczno (powiat piaseczyński) – 63 828 mieszk.
  • największe miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Nysa (powiat nyski) – 47 333 mieszk.
  • największy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Wieliczka (powiat wielicki) – 29 439 mieszk.
• najmniejsza: gmina Nowe Warpno (powiat policki) – 1563 mieszk.
  • najmniejsze miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Wyśmierzyce (powiat białobrzeski) – 884 mieszk.
  • najmniejszy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Nowe Warpno (powiat policki) – 379 mieszk.

Gminy wiejskie:

• największa: gmina Chełmiec (powiat nowosądecki) – 24 738 mieszk.
• najmniejsza: gmina Cisna (powiat leski) – 1676 mieszk.

Miasta:

• największe: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 1 702 139 mieszk.
• najmniejsze: Wyśmierzyce (powiat białobrzeski) – 884 mieszk.

Regulacje prawne

Status samorządu gminnego reguluje w Polsce ustawa z dnia 8 marca 1990 samorządzie gminnym, (Dz. U. z 1990 r. Nr 16, poz. 95) obowiązująca od 27 maja 1990.

Próby secesji

Na obszarze Polski jest szereg gmin, których części z różnych powodów chcą się usamodzielnić, tworząc oddzielne gminy, np.

• utworzenie gminy Szczawa z miejscowości Szczawa w gminie Kamienica.

• utworzenie miasta i gminy Komorów z miejscowości Komorów, Komorów-Wieś i Granica w gminie Michałowice

• reaktywacja gminy Chełmsko Śląskie, obecnie w granicach gmin Lubawka i Kamienna Góra.

• reaktywacja gminy Kamyk, obecnie w granicach gminy Kłobuck.

• utworzenie gminy o nazwie Miasto Śląskie z obszarów południowych osiedli Mysłowic: Brzezinka, Dziećkowice, Kosztowy, Krasowy, Larysz-Hajdowizna, Morgi i Wesoła (de facto byłaby to reaktywacja odpowiednika dawnej gminy Wesoła z Wesołą).

• utworzenie gminy Huta-Dąbrowa z miejscowości Huta-Dąbrowa w gminie Krzywda

• utworzenie gminy Majdan Stary z siedzibą w miejscowości Majdan Stary (Majdan Stary, Majdan Nowy, Stary Lipowiec, Nowy Lipowiec, Rogale, Kulasze, część sołectw Zanie i Markowicze) w gminie Księżpol

• utworzenie gminy Jankowice z miejscowości Jankowice Rybnickie w gminie Świerklany

• utworzenie gminy Grabówka z miejscowości Grabówka. Zaścianki, Sobolewo, Sowlany i Henrykowo, obecnie w gminie Supraśl

• utworzenie gminy Łagiewniki z miejscowości Łagiewniki i siedmiu innych sołectw, należacych obecnie do Łodzi

Ostatnia zakończona pomyślnie próba secesji dotyczyła gminy Jaśliska w 2010 roku (z gminy Dukla).

Zobacz też

• gmina we Francji
• podział administracyjny Polski 1975-1998
• TERYT
• związek międzygminny

oraz

• gmina chrześcijańska
• kahał (gmina żydowska), Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP