Goralenvolk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wizyta gubernatora Hansa Franka w Zakopanem (listopad 1939).

Goralenvolk – nazwa niemieckiej akcji germanizacyjnej w czasie II wojny światowej na terenie przedwojennego powiatu nowotarskiego w latach 1939-1944.

Powstanie i rozwój idei Goralenvolk[edytuj | edytuj kod]

Po zajęciu przez Niemców we wrześniu 1939 Podhala, przedwojenny działacz Obozu Zjednoczenia Narodowego dr Henryk Szatkowski zaczął przy wsparciu okupanta propagować ideę, jakoby górale byli pochodzenia niemieckiego – Goralenvolk – naród (lud) góralski. 7 listopada 1939 Wacław Krzeptowski w asyście kilku innych działaczy góralskich złożyli nowo przybyłemu na Wawel gubernatorowi generalnemu Hansowi Frankowi wyrazy uznania. 12 listopada Frank udał się z rewizytą do Zakopanego, gdzie "w imieniu Górali" przywitał go Wacław Krzeptowski, który złożył podziękowanie za "oswobodzenie Górali od ucisku polskich władz" i wręczył mu pamiątkową odznakę góralską.

29 listopada 1939 przedwojenny prezes Stronnictwa Ludowego powiatu nowotarskiego Wacław Krzeptowski zwołał zebranie przedwojennego Związku Górali, które zaakceptowało idee Goralenvolk i wystosowało memoriał "o potrzebach ludności góralskiej". Należy podkreślić, że nie wszyscy działacze Związku Górali, w tym przedwojenny przewodniczący Henryk Walczak, poparli tę decyzję. Formalnie utworzono Goralenverein pod prezesurą Krzeptowskiego jako kontynuację Związku Górali.

Niemcy zaakceptowali ideę Goralenvolku, zaś gubernator Frank stwierdził w kwietniu 1940, że władze niemieckie uczynią zadość woli Górali, którzy chcą stanowić odrębny szczep. Wiosną 1940 powstała góralska szkoła powszechna (Goralische Volksschule), szkoła zawodowa (Goralische Berufschule für Volkskunst), oraz klub sportowy (Goralische Heimatsdienst)[1]. Zaprojektowano także flagę Goralenvolku, której Niemcy jednak oficjalnie nie zaakceptowali[2].

Przyjęcie przez górali[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 1940 na Podhalu został przeprowadzony spis ludności, wykorzystany również do agitacji na rzecz Goralenvolku. Przynależność do Goralenvolku zadeklarowało ok. 18% ludności (aczkolwiek statystyki podawane przez historyków różnią się), przyjmując góralskie karty rozpoznawcze z literą "G". I tak, na przykład, niebieską kenkartę z literą "G" w Zakopanem przyjęło 23% mieszkańców, w Nowym Targu 33% mieszkańców a w Szczawnicy 92% mieszkańców[3]. Kart góralskich wydano 27 000 - 30 000 (na ogólną liczbę 150 tys. kart), co stanowi jeden z największych odsetków Volksdeutschów na terenach Generalnego Gubernatorstwa. Pozostałej części ludności wydano normalne kenkarty mimo gróźb niemieckich, że ci, którzy nie przyjmą kart góralskich, będą wywiezieni z Podhala[4]. Należy jednak podkreślić, że nie zachowała się ewidencja wydanych kart, więc wszelkie informacje co do ilości ich wydania mają jedynie charakter szacunkowy[5][6].

Komitet Góralski[edytuj | edytuj kod]

Wacław Krzeptowski (w środku) podczas spotkania z Hansem Frankiem (z lewej), z prawej Josef Bühler

20 lutego 1942 został zawiązany Komitet Góralski (Goralisches Komitee) jako namiastka samorządu z Wacławem Krzeptowskim jako przewodniczącym. Wśród członków Komitetu Góralskiego znaleźli się m.in. działacze przedwojennego Związku Górali. Utworzono delegatury Komitetu w Zakopanem, Nowym Targu, Poroninie, Szaflarach, Czarnym Dunajcu, Szczawnicy, Chochołowie, Cichem i Rabce. Komitet miał stać się zalążkiem przyszłego "Państwa Góralskiego" (tzw. Goralenland). Działał on na podstawie regulaminu nadanego przez gubernatora dystryktu krakowskiego doktora Richarda Wendlera. Poza akcją wydawania góralskich kart rozpoznawczych działalność komitetu była jednak całkowicie fasadowa.

Władze Komitetu Góralskiego[7]:

  • przewodniczący: Wacław Krzeptowski
  • zastępca: Józef Cukier
  • sekretarz: Adam Trzebunia
  • kierownik Biura: Stanisław Walczak
  • referent ds. organizacyjnych i personalnych: Franciszek Franosz
  • referent ds. kultury: Szymon Kuchta
  • referent ds. pracy: Franciszek Fronczak
  • referent ds. pomocy gospodarczej: Franciszek Latocha
  • referent ds. wyżywienia: Tadeusz Kęsek
  • referent ds. pomocy prawnej: Andrzej Zagała

Siedziba: Zakopane, Bahnhofstraße (ob. ul. Kościuszki) 2.

Goralische Waffen SS Legion[edytuj | edytuj kod]

Fiaskiem skończyła się też próba zorganizowania w drugiej połowie 1942 jednostki Goralische Waffen SS Legion. Zgłosiło się około 300 osób, z których wytypowano 200 zdolnych do służby wojskowej. Do obozu szkoleniowego SS w Trawnikach trafiło około 200 ochotników. Popadli oni w konflikt ze stacjonującymi tam Ukraińcami. Większość zdezerterowała, a resztę wywieziono na roboty przymusowe w głąb Niemiec – do SS trafiło kilkoro spośród ochotników.

Polski ruch oporu i upadek Goralenvolku[edytuj | edytuj kod]

Od samego początku Goralenvolk był zwalczany przez ruch oporu. Duży wkład w tę akcję wniosła Konfederacja Tatrzańska, a po jej rozbiciu struktury Rocha oraz Armii Krajowej.

Agitacja aktywistów Goralenvolku nie przyniosła spodziewanych efektów wśród przeważającej części ludności góralskiej. Z kolei sami Niemcy przestawali angażować się w popieranie odrębności Górali po dezercji ochotników z "Legionu Góralskiego SS", która skompromitowała liderów Goralenvolku w oczach okupantów. Struktury Komitetu Góralskiego nie mając oparcia ani w góralskiej ludności ani w niemieckich okupantach stopniowo zamierały, najdłużej utrzymała się centrala w Zakopanem. W końcu sam "goralenführer" Wacław Krzeptowski po próbie aresztowania go przez Niemców, w lecie 1944 ukrył się w górach[8].

20 stycznia 1945 z wyroku Polskiego Państwa Podziemnego Wacław Krzeptowski został powieszony przez partyzantów z oddziału Armii Krajowej.

22 listopada 1946 przed sądem w Zakopanem zapadł wyrok na pozostałych działaczy Goralisches Komitee. Zostali oni skazani na kary więzienia od 3 do 15 lat. Część działaczy, w tym Henryk Szatkowski i Witalis Wieder, uciekając razem z Niemcami, uniknęła wymiaru sprawiedliwości.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • J. Berghauzen, Krzeptowski Wacław Jan (1897-1945), (w:) Polski Słownik Biograficzny, t. 15.
  • A. Filar, U podnóża Tatr 1939-1945. Podhale i Sądecczyzna w walce z okupantem, Warszawa 1985.
  • I. von Günther-Swart, Die Goralen, Krakau 1942.
  • Dariusz Matelski, Niemcy w Polsce w XX wieku, Warszawa-Poznań 1999, s. 185-221.
  • Damian Markowski: Goralenvolk - anatomia zdrady, w: "Mówią Wieki" nr 1/10 (600), styczeń 2010, s. 22-26.
  • Podhale w czasie okupacji, pod red. J. Berghauzena, wyd. 2, Warszawa 1977.
  • Paweł Smoleński, Bedziesz wisioł za coś, „Duży Format”, nr 7, dodatek do „Gazety Wyborczej” nr 142, 20 VI 2002.
  • H. Szatkowski, Die Goralen, „Das Generalgouvernement”, Nr. 3, 1940.
  • W. Szatkowski, Goralenvolk. Historia zdrady, Kanon, 2012, ISBN 978-83-62309-09-2.
  • W. Wnuk, Walka podziemna na szczytach, Warszawa 1980.
  • S. Żerko, Próba sformowania na Podhalu „Legionu Góralskiego” Waffen-SS, „Przegląd Zachodni”, nr 3 (284), 1997.

Film dokumentalny[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Góralski Fuhrer Wacław Krzeptowski i jego "Państwo Góralskie". Na placówce, nr 1/2010, s. 6-15
  2. http://flagspot.net/flags/pl!gv39.html Goralenvolk (1939), Poland
  3. Góraly czy ci nie żal Wiesław Władyka, Polityka nr 26 18-24.07.2012 strony 54 - 56
  4. Pomocnik Historyczny, Jarosław Gdański, Na progu kolaboracji, 25.08.2007 r., str. 7.
  5. Goralenvolk. O zinstytucjonalizowanej i największej polskiej kolaboracji z Niemcami pisze Paweł Smoleński
  6. Sławomir Jankowski (Poczta „Wprost” z 2 lutego 2003 r.) uważa, że pierwotnie ideę odrębnego narodu poparło 80% górali.
  7. 'Góralski Fuhrer Wacław Krzeptowski i jego "Państwo Góralskie", "Na placówce" nr 1/2010, s. 9
  8. Góralski Fuhrer Wacław Krzeptowski i jego "Państwo Góralskie". Na placówce, nr 1/2010, s. 6-15
  9. filmpolski.pl: GORALENVOLK
  10. Strona projektu Pod Giewontem na której są materiały poświęcone filmowi Duma i Zdrada http://www.podgiewontem.auschwitzmemento.pl/pl

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons