Gorce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy pasma górskiego. Zobacz też: Gorce, dawne miasto w woj. dolnośląskim.
Gorce
513.52 Gorce.png
Megaregion Region karpacki
Prowincja Karpaty Zachodnie
Podprowincja Zewnętrzne Karpaty Zachodnie
Makroregion Beskidy Zachodnie
Mezoregion Gorce
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Polska:
woj. małopolskie

powiat limanowski, powiat nowotarski

Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Gorce wiosną (Hala Długa)
Południowe zbocza pasma Gorca z widokiem na Tatry
Pasmo Lubania
Gorce jesienią (Polana Fiedorówka)
Gorc
Polana Podskały
Polana Jaworzyna Kamienicka i Kudłoń
Osiedle gorczańskie (Zarębek Wyżni w Łopusznej) i widok na Tatry
Wysznia i polana Centyrz

Gorce (513.52) – pasmo górskie leżące w Beskidach Zachodnich. Nazwa "Gorce" związana jest prawdopodobnie ze słowem "gorzeć" (palić się, płonąć) i pochodzi od sposobu uzyskiwania polan śródleśnych metodą żarową. Spotykana jest już w aktach z 1254 r. (item mons Gorcz nuncupatus), używał jej Jan Długosz w 1480 r. (in monten Gorcz)[1]. W innych źródłach można też spotkać nazwę Górce, która mogłaby oznaczać niskie góry[2].

Topografia[edytuj | edytuj kod]

Granice[3]

Przy tak ustalonych granicach Gorce mają z zachodu na wschód długość w prostej linii 33 km, szerokość 15 km i łączną powierzchnię około 550 km²[3].

Grzbiety

Osobliwością Gorców jest występowanie rozrogu. Jest nim Turbacz, od którego we wszystkich kierunkach odbiega 7 grzbietów górskich o różnej długości[3]:

Niektóre z tych grzbietów rozgałęziają się na dalsze, podrzędne grzbiety.

Najwyższe szczyty

Turbacz (1310 m), Jaworzyna Kamienicka (1288 m), Kiczora (1282 m), Kudłoń (1276 m), Czoło Turbacza (1259 m), Mostownica (1251 m), Gorc Troszacki (1235 m), Gorc (1228 m), Lubań (1225 m). Wszystkie te szczyty poza Turbaczem i Lubaniem znajdują się na terenie Gorczańskiego Parku Narodowego[4].

Geomorfologia[edytuj | edytuj kod]

Wznoszące się wysoko nad otaczającymi je dolinami szczyty Gorców są łagodne, kopulaste, niewiele wznoszące się ponad grzbiet. W Gorcach jest 11 ważniejszych dolin, z czego pod Turbacz podchodzi pięć. Najdłuższa jest dolina Kamienicy (33 km), a najobszerniejsza — dolina Ochotnicy (109 km²). Gorce zbudowane są z fliszu karpackiego, który powstał na dnie morza, a potem uległ wypiętrzeniu. Spływające z gór wody wyrzeźbiły głębokie V-kształtne doliny z licznymi wodospadami, progami i gruzowiskiem dużych i mniejszych głazów. Na stromych zboczach znajdują się liczne osuwiska, głębokie wąwozy, wychodnie i liczne źródła. Zbudowane z bardziej odpornych na wietrzenie gruboławicowych piaskowców i zlepieńców utwory skalne utworzyły wychodnie o oryginalnych kształtach, jak np. Białe Skały, Kudłoński Baca, Czubaty Groń. Występuje kilka jaskiń, powstałych głównie w wyniku przesunięć skalnych. Największa z nich to Zbójnicka Jama. W piętrze regla dolnego występują głównie gleby brunatne, w reglu górnym głównie gleby bielicowe[5].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat jest typowo górski. W najwyższym piętrze klimatycznym, znajdującym się powyżej 1100 m n.p.m. jest to klimat chłodny. Średnia temperatura roczna wynosi tu +3 °C, roczna suma opadów 1200 mm, a okres wegetacyjny trwa zaledwie 160 dni. Grubość pokrywy śnieżnej w niektórych miejscach sięga 1,5 m, w głębokich dolinach potoków w wyższych partiach utrzymuje się ona bardzo długo, szczególnie na północnych zboczach[5].

Wody[edytuj | edytuj kod]

Gorce charakteryzują się bardzo dobrze rozwiniętą siecią wodną, na którą składają się liczne potoki, źródła, młaki i wysięki wodne. Jeziorka są tylko dwa: Pucołowski Stawek i Morskie Oko w masywie Kudłonia. Obydwa są niewielkie i są już w końcowej fazie zarastania. Wszystkie potoki stanowią dorzecze dwóch rzek: Dunajca i Raby. Wzdłuż grzbietu Turbacz – Gorc Troszacki przebiega dział wodny między zlewniami tych rzek. Największymi potokami, mającymi swoje obszary źródliskowe w Gorcach są Kamienica i Ochotnica[4]. Występują także źródła z wodami mineralnymi, które eksploatowane są w Rabce-Zdroju i Szczawie[5].

Świat roślinny[edytuj | edytuj kod]

Gorce są w większości zalesione; występuje w nich piętro pogórza, regiel dolny i regiel górny. Bardzo charakterystycznym elementem przyrodniczo-krajobrazowym są liczne polany. W środkowej części Gorców utworzono Gorczański Park Narodowy, obejmujący najbardziej wartościowe przyrodniczo rejony Gorców. Oprócz tego Paśmie Lubania istnieje rezerwat przyrody Modrzewie[4]. W Gorcach występuje wiele gatunków roślin bardzo rzadkich w Karpatach: bagno zwyczajne, dzwonek piłkowany, głodek żółty, irga czarna, kukułka bzowa, marzanka pagórkowa, ostrożeń dwubarwny, ostrożeń głowacz, pływacz zachodni, podejźrzon lancetowaty, rozrzutka brunatna, turzyca dwupienna, turzyca obła, turzyca skąpokwiatowa, widlicz Isslera, widlicz Zeillera, zarzyczka górska. Wiele z nich rzadkie jest również w całej Polsce[6].

Świat zwierzęcy[edytuj | edytuj kod]

Występuje tu 185 gatunków kręgowców, z tego 21 jest w rejestrze Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt. Wśród płazów jest to traszka karpacka, wśród ptaków cietrzew, dzięcioł białogrzbiety, dzięcioł trójpalczasty, głuszec, orlik krzykliwy, orzeł przedni, puchacz, puszczyk uralski, sóweczka, włochatka, wśród ssaków koszatka, mroczek posrebrzany, mroczek pozłocisty, niedźwiedź brunatny, podkowiec mały, popielica, rzęsorek mniejszy, ryś, wilk, żbik[potrzebne źródło].

Z większych ssaków w Gorcach spotkać można także dzika, jelenia, sarny, wydry, borsuka, gronostaja. Występuje 9 gatunków nietoperzy, 130 gatunków ptaków (w tym 100 gniazdujących na terenie parku), 7 gatunków płazów. W potokach występują 2 gatunki ryb: pstrąg potokowy i głowacz pręgopłetwy. Stwierdzono występowanie ponad 1000 gatunków bezkręgowców, w tym 23 endemity karpackie lub karpacko-sudeckie. Liczne są gatunki bezkręgowców górskich i borealnych (ok. 100 gatunków). Sporo gatunków chrząszczy, a na polanach liczne motyle (m.in. rusałka admirał, rusałka pokrzywnik, perłowiec większy)[potrzebne źródło]

Gorce są terenem na którym najliczniej w Polsce występuje salamandra plamista, która znajduje się w logo Gorczańskiego Parku Narodowego[5].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Początki turystyki w Gorcach sięgają początku XIX w. Opisywał je i badał Wincenty Pol i Bronisław Gustawicz, a Seweryn Goszczyński w swoim "Dzienniku podróży do Tatrów" opisał swoje wrażenia z pobytu w Gorcach. W Gorcach przebiegały akcje utworów Władysława Orkana pochodzącego z Poręby Wielkiej pod Gorcami. Pisał on: Naprzeciw Tatr, między doliną nowotarską a wężowatą kotliną Raby, wspięło się gniazdo dzikich Gorców. Od romantycznych Pienin rozdzielał je wartki kamienicki potok, a od spiskiej krainy odgraniczył je bystry Dunajec. Samotnie stoją nad wzgórzami. Kazimierz Sosnowski opublikował przewodnik, a Polskie Towarzystwo Tatrzańskie wytyczyło pierwsze szlaki i wybudowało pierwsze bazy noclegowe. Szczególnie popularne stały się Gorce po wybudowaniu schroniska na Turbaczu. Stały się modne wśród studentów, którzy organizują tutaj rajdy studenckie; na Turbacz przychodzą także wycieczki szkolne. Turystów przyciągają też panoramy widokowe z gorczańskich polan, cisza (ruch turystyczny jest tutaj umiarkowany) i dobrze zachowana przyroda[5].

Szlaki turystyczne 

(stan na 2007 r.[5])

  • 14 szlaków turystyki pieszej o łącznej długości 63,3 km
  • 9 szlaków spacerowych o łącznej długości 38,7 km
  • 7 szlaków turystyki konnej o łącznej długości 62,9 km
  • 7 szlaków turystyki rowerowej o łącznej długości 55,4 km (jeden zamknięty do odwołania)
  • 8 ścieżek edukacyjnych o łącznej długości 41,6 km

Za wstęp na niektóre ścieżki spacerowe pobierane są opłaty. Ambitniejszych turystów ucieszą znajdujące się przy ważniejszych szlakach estetycznie wykonane i ciekawe merytorycznie tablice z opisem przyrody, historii tych miejsc i panoramami szczytów.

Gorce posiadają także ścieżki dydaktyczne[7].

Piesze szlaki turystyczne
szlak turystyczny czerwony Główny Szlak Beskidzki na odcinku: Krościenko nad DunajcemMarszałekLubańRunekBukowinkaPrzełęcz KnurowskaKiczoraSchronisko PTTK na TurbaczuTurbaczObidowiecSchronisko PTTK na Starych WierchachJaworzyna PonickaBacówka PTTK na MaciejowejMaciejowaRabka-Zdrój
szlak turystyczny zielony Grywałd – Lubań – Ochotnica DolnaGorcPrzysłopJaworzyna Kamienicka
szlak turystyczny niebieski CzorsztynKluszkowce – Lubań – Ochotnica Dolna – Kamienica
szlak turystyczny żółty Ochotnica Górna – schronisko Gorczańska ChataPolana Przysłop Dolny
szlak turystyczny zielony TylmanowaPasterski Wierch – Lubań (Średni Groń)
szlak turystyczny niebieski Gorc – Nowa PolanaLubomierz-Rzeki – dolina KamienicyPrzełęcz Borek
szlak turystyczny czarny Szczawa – Nowa Polana
szlak turystyczny żółty Lubomierz-Rzeki – Gorc TroszackiKudłoń – Przełęcz Borek – Schronisko PTTK na Turbaczu – Bukowina MiejskaNowy Targ-Kowaniec
szlak turystyczny czarny Lubomierz – Kudłoń – KopaKonina
szlak turystyczny zielony NiedźwiedźPoręba Wielka "Orkanówka" – TurbaczykCzoło Turbacza – Schronisko PTTK na Turbaczu – Bukowina Waksmundzka – Nowy Targ-Kowaniec
szlak turystyczny niebieski Poręba Wielka – KoninkiSuchy Groń – Czoło Turbacza – Schronisko PTTK na Turbaczu – Bukowina Waksmundzka – Łopuszna
szlak turystyczny żółty Poręba Wielka-Koninki – Poręba Wielka "Orkanówka"
szlak turystyczny zielony Poręba Wielka-Koninki – Tobołów – Obidowiec – Schronisko PTTK na Starych Wierchach – ObidowaBukowina ObidowskaNowy Targ-Robów
szlak turystyczny żółty Raba NiżnaOlszówkaJasionówPrzełęcz Pośrednie – Schronisko PTTK na Starych Wierchach
szlak turystyczny zielony Poręba Górna – Jasionów – Bacówka PTTK na MaciejowejPoniceŚwińska GóraRdzawkaPiątkowa Góra (DK 47)
szlak turystyczny czarny Rabka-Plasówka – Maciejowa
szlak turystyczny zielony Przełęcz SieniawskaObidowa (DK 47) – Jaworzyna – Schronisko PTTK na Starych Wierchach
szlak turystyczny czarny Klikuszowa – Bukowina Obidowska – Bukowina Miejska
szlak turystyczny niebieski Nowy Targ – Dział – skrzyżowanie z szlakiem czarnym (jw.) pod Bukowiną Obidowską
szlak turystyczny czarny Łopuszna – polana Rąbaniska
szlak turystyczny czarny Mszana Dolna (centrum) – PotaczkowaRabka-Zdrój

Turystyka narciarska

Gorce są najbogatszą lokalizacją zawierającą walory do uprawiania turystyki narciarskiej w Beskidach Zachodnich. Wszystkie trasy w Gorcach nadają się do uprawiania tej turystyki, można więc oszacować że tras narciarskich jest ponad 80[8]. Na mapach uwzględniany jest jednak tylko jeden szlak narciarski. Gorce słyną głównie z Ostoi Górskiej Koninki w Porębie Wielkiej. Jest to najdłuższa nartostrada w Gorcach, powołała ona też 8 innych szlaków biegowych[9].

Schroniska turystyczne

Grupy etnograficzne[edytuj | edytuj kod]

Gorce zamieszkuje kilka grup etnograficznych posiadających wyróżniki etnograficzne i językowe. Od południowej strony gorczańskie wsie zamieszkują Podhalanie (od Obidowej po Dębno oraz w dolinie Ochotnicy), w Paśmie Lubania i południowo-wschodniej części Gorców Górale Pienińscy. Na północnych stokach Gorców Zagórzanie (od Lubomierza po Olszówkę i Rabę Niżną), a od doliny Kamienicy gorczańskiej rozciągają się Górale łąccy (zwani też niekiedy "Góralami Białymi" "Kamienicko-Łąckimi" bądź "Kamienickimi"). Niegdyś Gorce zamieszkiwali także Kliszczacy[10].

Panorama z Potaczkowej
Panorama z Potaczkowej

Przypisy

  1. Józef Nyka: W Gorcach. Warszawa: 1968 wydawca=Wyd. Interpress.
  2. Górce w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II (Derenek – Gżack) z 1881 r.
  3. 3,0 3,1 3,2 Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  4. 4,0 4,1 4,2 Gorce. Mapa turystyczna 1:50 000. Kraków: Compass, 2007. ISBN 978-83-89165-39-8.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Marek Cieszkowski, Paweł Luboński: Gorce – przewodnik dla prawdziwego turysty. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2004. ISBN 83-89188-19-8.
  6. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  7. Ścieżki dydaktyczne – Koninki. [dostęp 2012-08-01].
  8. Władysław Maciejczak: Regionalny przewodnik monograficzny. Mszana Dolna: 2000. Mszana Dolna: 2000. ISBN 83-913887-0-0.
  9. Szlaki narciarskie – Koninki
  10. Gorczański Park Narodowy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]