Goryczak żółciowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Goryczak żółciowy
Tylopilus felleus 060914c.jpg
Systematyka
Królestwo grzyby
Gromada grzyby podstawkowe
Klasa pieczarniaki
Rząd borowikowce
Rodzina borowikowate
Rodzaj goryczak
Gatunek goryczak żółciowy
Nazwa systematyczna
Tylopilus felleus (Bull.) P. Karst.
Revue mycol. 3 (no. 9): 16 (Tuluza, 1881)
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
U starszych okazów różowawe rurki łatwo pozwalają odróżnić goryczaka od borowików i kozaków
Młody owocnik o niemal białym hymenoforze

Goryczak żółciowy (Tylopilus felleus (Bull.) P. Karst.) – gatunek grzybów z rodziny borowikowatych (Boletaceae)[1].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Tylopilus, Boletaceae, Boletales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w 1788 Bulliard nadając mu nazwę Boletus felleus. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał w 1881 P. Kumm.[1]. Niektóre synonimy nazwy naukowej[1]:

  • Boletus alutarius Fr. 1815
  • Boletus alutarius Rostk. 1844
  • Boletus felleus Bull. 1788
  • Boletus felleus var. minor Coker & Beers 1943
  • Tylopilus alutarius (Fr.) Henn. 1898
  • Tylopilus felleus var. alutarius (Fr.) P. Karst. 1882
  • Tylopilus felleus (Bull.) P. Karst. 1881 var. felleus
  • Tylopilus felleus var. minor (Coker & Beers) Pilát & Dermek 1974
  • Tylopilus felleus var. uliginosus A.H. Sm. & Thiers 1971

Nazwę polską nadała Alina Skirgiełło w 1960. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też pod nazwami: goryczak, grzybek gorzki, podgrzybek gorzki, zajączek gorzki[2].

Potocznie to do tego grzyba najczęściej odnoszona jest nazwa szatan, łączona też z rzadkim w Polsce trującym borowikiem szatańskim[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Kapelusz

Średnica dochodzi na ogół do 12 cm, u młodych egzemplarzy półkolisty, potem wypukły, do rozpostartego u starszych. Powierzchnia najpierw omszona, zamszowata, następnie gładka. Barwa od jasnobrązowej do cielistobrązowej[4].

Rurki

Długie, o porach wychodzących poza brzeg kapelusza. U młodych okazów są białe, później bladoróżowe, uszkodzone przybierają barwę brudnowinną. Łatwo dają się oddzielić od miąższu[4].

Trzon

Grubość 2-4 cm, wysokość do 14 cm. Pełny, u młodych okazów beczułkowaty, u starszych maczugowaty, pokryty wyraźną siateczką. Barwa jaśniejsza od kapelusza[4].

Miąższ

Biały, elastyczny, po uszkodzeniu nie zmienia barwy. Za młodu twardy, u starszych egzemplarzy gąbczasty. Ma przyjemny zapach, ale jest bardzo gorzki[4].

Wysyp zarodników

Różowy. Zarodniki wrzecionowate lub elipsoidalne, o rozmiarach 10–15 × 4–6 μm[5].

Występowanie i siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Występuje w Ameryce Północnej, Europie i Azji (w tej ostatniej opisano jego występowanie tylko w Japonii i Korei)[6]. W niektórych rejonach występuje dość licznie. Rośnie na ziemi, czasami także na pniach i pniakach, jego grzybnia bowiem może rozwijać się również na butwiejącym drewnie. Owocniki wytwarza od czerwca do końca października w lasach iglastych, lubi kwaśne gleby. Tworzy mikoryzę z sosną[7][5].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Grzyb niejadalny, ze względu na swój bardzo gorzki smak. Nie jest trujący, ale nawet niewielki fragment goryczaka żółciowego skutecznie psuje smak potrawy[7].

Gatunki podobne[edytuj | edytuj kod]

Dość często młode egzemplarze bywają mylone z borowikiem szlachetnym (Boletus edilis) lub koźlarzem babką (Leccinum scabrum). Prostym sposobem na odróżnienie tych gatunków jest dotknięcie językiem odłamanego fragmentu kapelusza. Smak żółci nie pozostawia wątpliwości, że jest to goryczak żółciowy. Starsze okazy goryczaka jeszcze łatwiej można odróżnić po różowawych porach[7].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-03-05].
  2. Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  3. Atlas grzybiarza. Szatan – goryczak [dostęp 2014-09-14].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1.
  5. 5,0 5,1 Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0.
  6. Discover Life Maps. [dostęp 2014-09-01].
  7. 7,0 7,1 7,2 Andreas Gminder: Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej. 2008. ISBN 978-83-258-0588-3.