Gotyk międzynarodowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Piękna Madonna z Wrocławia. Nieznany artysta wrocławski, lub praski, ok. 1390, Muzeum Narodowe w Warszawie
Melchior Boerdelam, Zwiastowanie (Ołtarz z Dijon), 1398, Musée des Beaux-Arts w Dijon
Mistrz Górnoreński, Rajski ogród, ok. 1410, Frankfurt nad Menem, Städelsches Kunstinstitut
Mistrz Ołtarza z Trzeboni, Zmartwychwstanie (Ołtarz z Trzeboni), ok. 1380-1390, Praga, Národni Galerie

Gotyk międzynarodowy – kierunek artystyczny w sztuce gotyku, występujący około roku 1400. Zwany też miękkim stylem (Pinder), sztuką dworską początku XV wieku, stylem dworskim, stylem pięknym, gotykiem kosmopolitycznym.

Pojęcie powstało już w XIX wieku, kiedy Francuz Louis Courajod opisywał francuskie malarstwo okresu Karola VI i jego europejskie odpowiedniki.

Powstanie i upowszechnienie[edytuj | edytuj kod]

W okresie gotyku międzynarodowego żaden kraj nie zdobył dominującej pozycji i w wielu, często nawet bardzo odległych ośrodkach, występujące tendencje były podobne. Nie da się stwierdzić dokładnie, gdzie i kiedy się narodził. U jego początków stoją powiązania pomiędzy poszczególnymi dworami książęcymi, owocujące w intensywnej wymianie kulturalnej. Ukształtował się w latach 70. i 80. XIV wieku. Przez kolejnych kilkanaście (lub kilkadziesiąt, zależnie od miejsca) lat był stylem dominującym. Początkowo związany ze światem arystokracji, podkreślał odrębność rycerskich grup społeczeństwa, łącząc się z ówczesną modą na romantyczną pozę, smętną melancholię i patetyczny gest (Białostocki). Z czasem został zaadoptowany także przez sztukę mieszczańską.

Powody upowszechnienia:

  • częste kontakty między dworami,
  • osłabienie przywiązania artystów do terenu (mecenat kościelny),
  • ciągłe podróże artystów w poszukiwaniu zleceń,
  • rozwinięty eksport,
  • początki handlu dziełami sztuki.

Najsilniejszy wpływ miały tutaj ośrodki włoskie (Siena), francuskie (Paryż, Awinion), niemieckie (Kolonia) i czesko-śląskie (Praga, Wrocław). Dzięki pracom nad rezydencją papieską w Awinionie (w czasie schizmy papieskiej) sztuka francuska przejęła cechy włoskie, które następnie, dzięki kontaktom z czeskim dworem, dotarły do Czech. Występował we Francji, dotarł do Niemiec i Czech, a stamtąd na Śląsk, państwo zakonu krzyżackiego oraz Polskę. W początkach XV wieku opanował północ Włoch (dworskie ośrodki Werony i Mediolanu, ale także Wenecję i w pewnym stopniu Toskanię oraz Sienę). Cechy stylu pięknego są także widoczne w wielu dziełach około 1400 także na terenie Anglii i Hiszpanii. Pojęcie stylu pięknego nie dotyczy architektury pojawił się w sztukach plastycznych: w rzeźbie i malarstwie zarówno ściennym, tablicowym i książkowym. W tym czasie wzrosło również znaczenie rysunku i grafiki, tego typu prace częstokroć stanowiły wzorzec, zarówno od strony treściowej, jak formalnej.

Cechy i przykłady[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczne elementy gotyku międzynarodowego:

  • miękko spływające szaty,
  • wytworne (aż do zmanierowania) gesty,
  • obfite, sugerujące grubość materiału ornamenty,
  • fantastyka kapryśnych form,
  • bogactwo barwnej subtelności,
  • zainteresowanie naturą (precyzyjne studia form roślinnych i zwierząt),
  • dbałość o precyzję,
  • liryczny nastrój.

W rzeźbie religijnej, do tej pory ujmowanej ostro, gotyk międzynarodowy występuje jako styl miękki, skłaniający się raczej ku pięknu formy niż dramatyzmowi przedstawienia. Dla przykładu, wykształca się wtedy typ Pięknej Madonny, wariant rzeźby przedstawiającej Matkę Boską z Dzieciątkiem, w którym kaskady materiałów stają się głównym elementem, nad którym wyrasta dziewczęca, śliczna twarz Marii. Za miejsce narodzin tego typu przedstawienia badacze łączą z Czechami lub Dolną Austrią. Przykładami są kamienne Piękne Madonny z Czeskiego Krumlova (obecnie w Kunsthistorishes Museum w Wiedniu), z kościoła Św. Janów w Toruniu (zaginiona w czasie II wojny światowej, obecnie zastąpiona wierną kopią z 1957), z Wrocławia (obecnie w MNW), dwie tego typu rzeźby w Galerii Narodowej w Pradze i kilka innych. Nieco uproszczoną formę mają drewniane dzieła m.in. Madonna z Krużlowej. W podobnej konwencji powstała grupa dzieł zwanych Pięknymi Pietami. Wcześniejsze Piety cechował silny doloryzm, na przełomie XIV i XV stulecia tego typu przedstawienia mają formę bardzo delikatną, pozbawioną ładunku dramatyzmu. Przykładami są Piety z Magdeburga, Salzburga, Wrocławia i w kościele Św. Barbary w Krakowie. Rzadziej pojawiał się temat Ukrzyżowania. Cennymi dziełem o innej tematyce są Maria Magdalena unoszona przez anioły w kościele ŚŚ. Janów w Toruniu, Chrystus modlący się w Muzeum Zamkowym w Malborku, czy Grupa Koronacji Marii z Bolzano.

We Francji liczni przedstawicie gotyku międzynarodowego skupili się wokół Filipa Śmiałego. Wśród nich był Melchior Broederlam, autor Ołtrza z Dijon, łączącego flamandzki realizm z liryzmem i elegancją oraz Jean Malouel i Jean de Beaumetz. Dla księcia Berry pracowali bracia Limbourg, twórcy Bardzo bogatych godzinek de Berry. Także inni iluminatorzy reprezentowali gotyk międzynarodowy: Mistrz Rohan, pracujący dla Andegawenów i Mistrz Godzinek Marszałka de Boucicaut. W Niemczech działali m.in.: Mistrz Ołtarza z Ortenbergu, Konrad von Soest i Mistrz Francke, w Anglii – Herman Scheere i twórca Dyptyku Wiltona. Dzięki Karolowi IV, rezydującemu w Pradze, także Czechy uczestniczyły w życiu kulturalnym Europy. Główną postacią czeskiego stylu miękkiego był Mistrz Ołtarza z Trzeboni. Na Węgrzech tworzył Tomasz z Koloszwaru, we Włoszech szczególną odmianę gotyku międzynarodowego reprezentowali Pisanello, Gentile da Fabriano i Stefano di Giovanni zw. Sassetta.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Wybrane dzieła stylu pięknego

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto, Warszawa 2004.
  • Anna Eörsi, Gotyk Międzynarodowy, Warszawa 1986.
  • Gotyk. Architektura, rzeźba, malarstwo, red. Ralf Toman, Köln 1998.