Grażdanka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Okładka pierwszej książki opublikowanej w grażdance (1708)

Grażdanka (ros. skrót odprzymiotnikowy od grażdanskij szrift, tj. pismo świeckie) – zbliżona do form antykwy łacińskiej graficzna odmiana cyrylicy, opracowana i wprowadzona za czasów Piotra I Wielkiego w latach 1708-1711.

Pierwotnie dokonano tylko modyfikacji kształtu liter i zachowano w grażdance wszystkie litery należące do cyrylicy. Jednakże szersze stosowanie grażdanki pokazało, że zasób liter nie w pełni nadaje się do zapisu tekstów rosyjskich, ponieważ cyrylica pierwotnie służyła do zapisu tekstów w języku cerkiewnosłowiańskim. Dlatego też w ciągu XVIII w. dokonywano następujących zmian:

  • usunięto litery oznaczające głoski występujące pierwotnie w języku cerkiewnosłowiańskim, a niewystępujące w języku rosyjskim — np. znaki samogłosek nosowych, wymawianych już od dawna jako 'u' (dawne 'ǫ') i 'a' (dawne 'ę'), zapisywane były w tekstach cerkiewnosłowiańskich jusami, które dublowały się ze znakami i dwuznakami na 'u', 'a', 'ju' i 'ja';
  • usunięto litery (np. omega i dzelo) niestosowane już do zapisu słów, a tylko do tradycyjnego zapisu liczb (w języku staro-cerkiewno-słowiańskim liczby zapisywano z grecka, pisząc obok siebie litery, z których każdej przypisywano określoną wartość liczbową — suma tych wartości oznaczała zapisaną liczbę; nad pierwszą i ostatnią literą tak przedstawionej liczby pisano znak tytło podobny graficznie do tyldy);
  • dodano nowe litery ('э' i obecna postać 'я' zostały wprowadzone w 1710, 'й' w 1735, a 'ё' w 1797), aby pisownia lepiej oddawała wymowę.

Jednakże w XVIII w. nie zmieniono utrwalonej pisowni wyrazów rosyjskich opartej często na naśladownictwie pisowni wyrazów staro-cerkiewno-słowiańskich (dlatego np. 'je' w zależności od wyrazu zapisywano literą E lub Ѣ).

5 lipca 1917 r. dokonano ostatecznej reformy pisowni, usuwając kolejne zbędne litery, aby uprościć i ujednolicić pisownię (np. odtąd 'je' jest zapisywane wyłącznie jako E).

Literę ъ w latach 1920. i 1930. często zamieniano apostrofem, ale zmiana ta nie przyjęła się.

Na podstawie w ten sposób modyfikowanego alfabetu rosyjskiego zmodyfikowano w XVIII-XIX w. inne alfabety cyryliczne, zarówno stare (w Bułgarii i Serbii) jak i nowe (na Ukrainie, Białorusi, w Mołdawii, Macedonii oraz Laponii). W XX w. alfabet ten zaadaptowany został do zapisu licznych języków na terenie ZSRR oraz w Mongolii. Sytuacja taka utrzymuje się w zasadzie do dziś, aczkolwiek niektóre z tych języków porzuciły grażdankę na rzecz alfabetu łacińskiego. W większości tych lokalnych odmian grażdanki dodane zostały dodatkowe litery dla oddania dźwięków nie występujących w języku rosyjskim.

Stary ("kościelny") kształt cyrylicy (tzw. połuustaw) jest dziś zachowywany jedynie w wydawnictwach cerkiewnych w języku cerkiewnosłowiańskim, aczkolwiek i te coraz częściej drukowane są grażdanką. Dotyczy to w szczególności wydawnictw przeznaczonych do użytku wiernych (modlitewniki, śpiewniki).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Zobacz hasło grażdanka w Wikisłowniku