Gramatyka języka polskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Język polski reprezentuje typ fleksyjny.

Wymiany głoskowe[edytuj | edytuj kod]

Zrozumienie polskiej gramatyki staje się o wiele prostsze po uwzględnieniu ogólnych zasad wymian głoskowych.

Fonemy i, y[edytuj | edytuj kod]

W zgodnej opinii autorów współczesnych opracowań głoski [i] i [y] stanowią dwa fonemy. W końcówkach gramatycznych jednak zachowują się prawie zawsze zgodnie z dawniejszą teorią, sugerującą istnienie jednego fonemu:

[i] występuje po

  • zmiękczonych wargowych (głupi), (gołębi), (potrafi), (mówi), (ziemi)
  • środkowojęzykowych ś (głosi), ć (kocich), ź (bazi), (widzisz), ń (tanim)
  • półotwartym funkcjonalnie miękkim l (stali)
  • funkcjonalnie twardych tylnojęzykowych k (taki), g (rogi)

natomiast [y] po

  • twardych wargowych p (słupy), b (gruby), f (trafy), w (stawy), m (tamy)
  • tylnojęzykowym ch (głuchy)
  • przedniojęzykowych twardych t (płoty), d (młodymi), s (łysy), z (gazy), n (danym)
  • półotwartych r (stary), ł (goły)
  • stwardniałych zwartoszczelinowych c (nocy), dz (drodzy)
  • stwardniałych szumiących sz (głuszy), cz (tkaczy), ż (bożym), (drożdży), rz (parzy)

Natomiast zamiast połączeń *ji występuje zwykle, przynajmniej w piśmie i wymowie starannej i: szyi.

Wyjątkiem są dopełniacze rosyjskich imion typu Kati oraz innych wyrazów obcych: Arabii, parafii, Danii, Rosji.

Zmiękczanie[edytuj | edytuj kod]

Wiele końcówek zmiękcza głoski funkcjonalnie twarde. Oznacza się je niekiedy znakiem ´, np. -´e. Umownie będziemy stosować też ten znak przed i/y. Przekształcenie zmiękczające zmienia czasem głoskę fonetycznie miękką w fonetycznie twardą. Konkretnie:

  • Głoski wargowe (p, b, w, f, m) ulegają zmiękczeniu regularnie, do p´, b´, w´, f´, m´ (zapisywanych jako pi itp. przed samogłoską. Należy pamiętać, że na końcu wyrazu fonetyczna miękkość zanika (tego gołębia – ten gołąb, ta ziemia – tych ziem)), np.:
    ten grób – tego grobu – na grobie
    ten gruby – ci grubi
    ja dmę – ty dmiesz – dmij!
  • Niektóre głoski przedniojęzykowe (s, z, n) ulegają silniejszemu zmiękczeniu (czego nie widać w pisowni), do głosek środkowojęzykowych (ś, ź, ń; zapisywanych przed samogłoską jako si itp.), np.:
    ten nos – na nosie
    ten bosy – ci bosi
    ja stanę – ty staniesz – stań!
    • Uwaga: W pewnych sytuacjach s, z ulegają wymianie do stwardniałych sz, ż (w związku z jotyzacją, zobacz język prasłowiański, umownie zapiszemy (J)´koś- + (J)´ę = koszę), np.
      pisać – ja piszę – ty piszesz
      ty kosisz – ja koszę
      zagrozić – zagrożony
    • ale wyjątkowo
      zalesisz – zalesię
      rozgałęzić – rozgałęziony
  • Głoski przedniojęzykowe zwarte (t, d) ulegają zmiękczeniu do głosek środkowojęzykowych zwartoszczelinowych (ć, dź; zapisywanych przed samogłoską jako ci, dzi), np.:
    ten młody – ci młodzi
    ja gniotę – ty gnieciesz – gnieć!
    • Uwaga: W sytuacjach związanych z jotyzacją t, d ulegają wymianie do stwardniałych c, dz (st, zd do szcz, żdż), np.
      ty płacisz – ja płacę
      ty widzisz – ja widzę
      ty bruździsz – ja brużdżę
      pomścić – pomszczony
  • Głoska r ulega wymianie do stwardniałego rz, np.:
    ten stary – ci starzy
    ta kura – tej kurze
  • Głoska ł ulega wymianie do l, które zachowało fonetyczną miękkość tylko przed i, np.:
    ten mały – ci mali
    ten wół – na wole
  • Głoski tylnojęzykowe (k, g, ch) ulegają wymianie do stwardniałych głosek szumiących (cz, ż, sz; w związku z pierwszą palatalizacją, zobacz język prasłowiański), np.:
    smok – smoczek
    dług – oddłużyć
    mucha – musze
    • Uwaga 1: k, g przed e oraz i (pochodzącym z historycznego y) stają się fonetycznie miękkie (w związku z czwartą palatalizacją, zobacz Powstanie i rozwój języka polskiego), np.:
      ta długa – ten długi
      ten mak – tego maku – tym makiem – te maki
    • Uwaga 2: sk, zg przechodzą w szcz, żdż, np.:
      pluskać – ja pluszczę
      mózg – móżdżek
    • Uwaga 3: k, g w deklinacji z reguły przechodzą w c, dz (w związku z drugą palatalizacją, zobacz język prasłowiański; sk, zg przechodzą dziś w analogiczne sc, zdz, choć dawniej spotykano też szcz), np.:
      ten długi – ci dłudzy
      ta foka – tej foce
      ta miazga – tej miazdze
      ta Polska – tej Polsce (ale w "Panu Tadeuszu" "Polszcze")
  • Głoski miękkie zwykle nie ulegają wymianom
    ten głupi – ci głupi
    ten tani – ci tani
    ten cudzy – ci cudzy
  • Stwardniałe c, dz powstałe w wyniku trzeciej palatalizacji ulegają niekiedy wymianie do cz, ż
    ojciec – ojcze
    ksiądz – księża

Zmiękczeniu ulega również poprzednia spółgłoska s lub z przed l, ń, ć, dź, rzadko także przed m, w czasownikach niekiedy także przed p, np.:

ta wiosna – tych wiosen – o wiośnie
ten błazen – tego błazna – o błaźnie
to dziąsło – o dziąśle
ta pasta – tej paście
ta gwiazda – o gwieździe
to pasmo – o paśmie lub pasmie
spać – śpię

ale

romantyzm – o romantyzmie (powszechna wymowa /-yźmie/)
wyspa – o wyspie

Przegłos polski (lechicki)[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Przegłos lechicki.

a lub o (ó) przed zębową historycznie twardą, e wszędzie poza tym, np.

  • on siwiał – oni siwieli
  • ten popiół – tego popiołu – w popiele
  • on plótł – ona plotła – oni pletli

W trakcie historii języka analogia i inne procesy mogły pokrzyżować regularne wymiany, a nawet wprowadzić je tam, gdzie ich być nie powinno, np.

  • biodro – biodrze (zamiast *biedrze), choć wciąż biedrzeniec
  • ta wieś – tej wsi – wioska (ruchome e nie powinno podlegać wymianie do o)
  • kozioł – kozła
  • osioł – osła
  • kocioł – kotła
  • ziemia – poziom, poziomka, ziomek (wymiana nie powinna zachodzić przed m)
  • on wlókł – ona wlokła – oni wlekli (również regularnie wlekł, wlekła)
  • działo, dziale obok dzieło, dziele (zamiast spodziewanego działo – dziele)

Wymiany związane z dawną długością samogłosek i e ruchome[edytuj | edytuj kod]

ó:o, ą:ę, e:0 (rzeczowniki: r.m.: M.l.p., r.ż. i n.: D.l.m.)

  • on plótł – ona plotła
  • on szedł – ona szła (z uproszczeniem grupy spółgłoskowej)
  • on kopnął – ona kopnęła
  • pies – psa
  • wóz – wozu

też przed -(e)k, -ka, -ko

  • pies – piesek
  • osoba – osóbka
  • gęś – gąska, ale gęsi

Części mowy[edytuj | edytuj kod]

W tradycyjnej (szkolnej) klasyfikacji wyróżnia się 10 części mowy: rzeczownik, przymiotnik, czasownik, liczebnik, zaimek, przysłówek, przyimek, spójnik, wykrzyknik, partykuła.

Odmienne[edytuj | edytuj kod]

  • Rzeczownik – odmienia się przez przypadki i liczby, jednakże:
    • niektóre rzeczowniki odmieniające się przez przypadki mają tylko liczbę pojedynczą (np. matematyka, zazdrość, odzież, leżenie, uroda, Kraków, Monachium);
    • niektóre mają tylko liczbę mnogą (np. dżinsy, nożyce, sanie, drzwi, Sudety, Węgry);
    • niektóre odmieniają się przez liczby, ale nie odmieniają się przez przypadki w liczbie pojedynczej (np. gimnazjum, muzeum, liceum, technikum);
    • niektóre są nieodmienne, tzn. nie odmieniają się ani przez przypadki, ani przez liczby (np. alibi, graffiti, kakadu, boa, Monte Cassino).

Poza tym rzeczownik nie odmienia się przez rodzaje, bowiem każdy rzeczownik występuje tylko w jednym rodzaju: męskim (np. mężczyzna, lew, stół), żeńskim (np. kobieta, lwica, stolnica) lub nijakim (np. dziecko, źrebię, okno), a do rodzaju gramatycznego rzeczownika swoje formy rodzajowe dostosowują te części mowy, które go określają: przymiotniki (np. dziewczynapiękna), zaimki (np. zeszyttamten), liczebniki (np. chłopcówdwóch), czasowniki (np. dzieckozapłakało).

  • Czasownik – odmienia się przez:
    • osoby (trzy osoby w liczbie pojedynczej i mnogiej – 1. ja, my, 2. ty, wy, 3. on, ona, ono oraz oni, one);
    • liczby (dwie liczby – pojedynczą i mnogą);
    • czasy (trzy czasy – teraźniejszy, przeszły, przyszły);
    • tryby (trzy tryby – orzekający, przypuszczający, rozkazujący);
    • strony (trzy strony – czynna, bierna, zwrotna);
    • rodzaje (trzy w liczbie pojedynczej – męski, żeński i nijaki; dwa w liczbie mnogiej – męskoosobowy i niemęskoosobowy).

Poza tym czasownik posiada aspekt (tzn. występuje albo w formie niedokonanej, albo w formie dokonanej).

  • Przymiotnik – odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje.
  • Liczebnik – odmienia się przez przypadki i rodzaje (nie odmienia się przez liczby, bowiem liczby określa);
  • Zaimek – w odmianie zachowuje się tak, jak części mowy, które zastępuje.
  • Odmienne zaimki to:
    • zaimek rzeczowny (np. ja, ona, ktoś, nikt, nic) odmienia się przez przypadki i liczby (jak rzeczownik), ale w przypadku zaimka on również przez rodzaje (on → rodzaj męski, ona → rodzaj żeński, ono → rodzaj nijaki, oni → rodzaj męskoosobowy, one → rodzaj niemęskoosobowy);
    • zaimek przymiotny (np. mój, twój, ten, tamten, inny) odmienia się jak przymiotnik przez przypadki, liczby i rodzaje;
    • zaimek liczebny (np. ile, tyle) odmienia się jak liczebnik przez przypadki i rodzaje.

Nieodmienne[edytuj | edytuj kod]

  • Przysłówek (jak zapamiętać: “Spośród wszystkich łamigłówek najtrudniejszy jest przysłówek, lecz nie będziesz miał z nim biedy, gdy zapytasz: jak? gdzie? kiedy?” – np. ładnie, wszędzie, jutro);
  • Zaimek przysłowny (np. jak? – tak; gdzie? – tam; kiedy? – kiedyś; którędy? – tamtędy; skąd? – stamtąd; dokąd? – tam).
  • Przyimek (jak zapamiętać: “Znajdź przyimki przy imionach: z Jankiem, w Stachu, u Szymona”);
  • Wykrzyknik (np. ach!, hej!, halo!, hura!, bęc!);
  • Partykuła (jak zapamiętać: “Wreszcie partykuły te: li, czy, no, że, niech, by, nie!”);
  • Spójnik (jak zapamiętać: “Spójnik spaja doskonale słowa, zdania: i, lecz, ale, oraz”).

Liczby[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim są 2 liczby – pojedyncza i mnoga. Nieliczne zachowane formy liczby podwójnej pełnią funkcje liczby mnogiej, szczególnie w określeniach części ciała występujących parami. Można na przykład porównać odmianę słów ręka (zachowane formy liczby podwójnej) i męka (odmiana normalna):

Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga (z formami dawnej liczby podwójnej) Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik ręka ręce męka męki
Dopełniacz ręki rąk męki mąk
Celownik ręce rękom męce mękom
Biernik rękę ręce mękę męki
Narzędnik ręką rękoma lub rękami męką mękami
Miejscownik ręce rękach męce mękach
Wołacz ręko ręce męko męki

W liczbie mnogiej wyrazu ręka zachowały się formy dawnej liczby podwójnej – z końcówką e zamiast i w mianowniku, bierniku i wołaczu oraz -oma obok -ami w narzędniku. Forma rękoma występuje tylko w języku książkowym, normalnie słyszy się wyłącznie rękami. W gwarach reliktem liczby podwójnej są formy typu chodźta, chodźwa, róbta, robita itp., które dziś jednak mają na ogół znaczenie liczby mnogiej. Słowo róbta pierwotnie znaczyło "(wy dwaj) róbcie".

Rodzaje[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie kryterium zgodności z przymiotnikiem można wyróżnić 5 rodzajów:

Rodzaj Przykład – biernik liczby pojedynczej Przykład – mianownik liczby mnogiej
Wyraz określający Wyraz określany Wyraz określający Wyraz określany
Rodzaj męski osobowy nowego pracownika nowi pracownicy
Rodzaj męski nieosobowy żywotny nowego psa nowe psy
Rodzaj męski nieosobowy nieżywotny nowy stół nowe stoły
Rodzaj żeński nową szafę nowe szafy
Rodzaj nijaki nowe krzesło nowe krzesła

Przypadki[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Deklinacja (językoznawstwo).

Jest 7 przypadków (w nawiasach podano pytania przypadków):

  • mianownik (kto? co?) jest
  • dopełniacz (kogo? czego?) nie ma
  • celownik (komu? czemu?) przyglądam się
  • biernik (kogo? co?) widzę, słyszę
  • narzędnik ((z) kim? (z) czym?) idę, cieszę się
  • miejscownik (o kim? o czym?) mówię, myślę
  • wołacz (brak pytania)

Przykładowa odmiana przez przypadki:

M. nos ojczyzna jajko
D. nosa ojczyzny jajka
C. nosowi ojczyźnie jajku
B. nos ojczyznę jajko
N. nosem ojczyzną jajkiem
Msc lub Ms. nosie ojczyźnie jajku
W. nosie! ojczyzno! jajko!

Szczątkowo zachowały się formy rzeczownikowej odmiany przymiotników. Formy te to np. nom. zdrów oraz pierwotne dopełniacz i celownik w wyrażeniach typu z grecka i po grecku. W liczbie mnogiej wołacz jest zawsze równy mianownikowi.

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło Aneks:Język_polski_-_czasowniki w Wikisłowniku

Czasownik określa czynność lub stan.

W języku polskim wyróżnia się 3 lub 4 koniugacje w czasie teraźniejszym[1], a w dydaktyce 11 wzorów odmiany (i podwzory)[2].

Aspekt[edytuj | edytuj kod]

Każdy czasownik posiada aspekt – dokonany lub niedokonany. System czasów jest różny u czasowników dokonanych i niedokonanych. Od czasownika bazowego tworzy się inne czasowniki przez dodawanie przedrostków. Tak tworzy się też formy dokonane z niedokonanych. Dość często występuje też sytuacja, że w złożeniach czasownik niedokonany staje się dokonanym, a forma niedokonana jest zupełnie inna:

  • X – czasownik bazowy o znaczeniu 1 w aspekcie niedokonanym
  • przedrostek 1 + X – czasownik o znaczeniu 1 w aspekcie dokonanym
  • przedrostek 2 + X – czasownik pochodny o znaczeniu 2 w aspekcie dokonanym!
  • przedrostek 2 + Y – czasownik pochodny o znaczeniu 2 w aspekcie niedokonanym
  • Y – czasownik o znaczeniu wielokrotnym w aspekcie niedokonanym (często forma nieistniejąca!)

Np.:

  • robić – czasownik bazowy w aspekcie niedokonanym
  • zrobić – ten sam czasownik w aspekcie dokonanym
  • zarobić – czasownik pochodny w aspekcie dokonanym
  • zarabiać – czasownik pochodny w aspekcie niedokonanym
  • rabiać – forma nieistniejąca!
  • pisać – czasownik bazowy w aspekcie niedokonanym
  • napisać – ten sam czasownik w aspekcie dokonanym
  • zapisać – czasownik pochodny w aspekcie dokonanym
  • zapisywać – czasownik pochodny w aspekcie niedokonanym
  • pisywać – czasownik o znaczeniu wielokrotnym w aspekcie niedokonanym

Czasy[edytuj | edytuj kod]

Istnieją następujące czasy (różne formy mają to samo znaczenie):

  • czasy niedokonane
    • przyszły złożony
      • forma imiesłowowa – "będziemy robili"
      • forma bezokolicznikowa – "będziemy robić"
    • teraźniejszy – "robimy"
    • przeszły (niedokonany)
      • forma ściągnięta – "robiliśmy"
      • forma z końcówką osobową doczepioną do innego wyrazu – "żeśmy robili", "myśmy robili", "gdybyśmy robili" itd. (forma z pominiętą końcówką osobową, np. "my robili", jest zgodnie uważana za niepoprawną)
  • czasy dokonane
    • przyszły prosty – "zrobimy"
    • przeszły (dokonany)
      • forma ściągnięta – "zrobiliśmy"
      • forma z końcówką osobową doczepioną do innego wyrazu – "żeśmy zrobili", "myśmy zrobili", "gdybyśmy zrobili" itd. (forma z pominiętą końcówką osobową, np. "my zrobili", jest niepoprawna).

Czasowniki w aspekcie dokonanym nie mają form złożonych czasu przyszłego, dlatego występują tylko w dwóch czasach. W ten sposób w języku polskim możemy wyróżnić pięć form czasowo-aspektowych, choć należy zauważyć, że:

  1. Formy czasu teraźniejszego są tworzone tak samo, jak formy czasu przyszłego prostego.
  2. Formy czasu przeszłego niedokonanego są tworzone tak samo, jak formy czasu przeszłego dokonanego.

Czas zaprzeszły[edytuj | edytuj kod]

Czas zaprzeszły w języku współczesnym zanikł w zasadzie całkowicie i znany jest dziś tylko z książek (bardzo rzadko bywa używany w celu celowej archaizacji języka mówionego). Czas ten oznaczał zdarzenie, które zaszło przed innym zdarzeniem, czasem również zdarzenie, które zaszło bardzo dawno temu.

  • forma niedokonana – "robiłem był", "byłem robił" itd.
  • forma dokonana – "zrobiłem był", "byłem zrobił" itd.

Formy czasu zaprzeszłego niedokonanego są tworzone tak samo, jak formy czasu zaprzeszłego dokonanego. Czasu zaprzeszłego nie należy mylić z czasem przeszłym (tzw. II formą) trybu przypuszczającego (np. "byłbyś zrobił X, to nie stałoby się Y")[3].

Czas przeszły[edytuj | edytuj kod]

Czas przeszły oznacza zdarzenie, które już zaszło (dokonany) lub zachodziło (niedokonany). Nie jest to wprawdzie zbyt użyteczna definicja (polega na użyciu czasownika "zajść" w odpowiednim czasie), jednak powinna być dla większości użytkowników języka polskiego zrozumiała.

Tworzy się go przez dodanie do formy imiesłowu przeszłego (zależnej od liczby i rodzaju) odpowiedniej końcówki osobowej:

l.p. l.m.
1.os. -(e)m -(e)śmy
2.os. -(e)ś -(e)ście
3.os. -0 -0

Końcówka osobowa jest ruchoma – pierwotnie czas przeszły składał się z imiesłowu przeszłego i czasownika pomocniczego. Może występować w połączeniu z czasownikiem w formie przeszłej, ze słowem pomocniczym że, lub z innymi słowami. Możliwe są więc formy typu (końcówka osobowa zaznaczona na czerwono):

  • gdzie byliście
  • gdzieście byli
  • myśmy tego nie zrobili
  • rybyśmy łapali

We współczesnym języku dominuje postać z końcówką doklejoną do imiesłowu czasu przeszłego.

Forma jam ma charakter podniosły. Inne formy mają charakter potoczny lub są stosowane do podkreślenia. Formy typu "gdzie żeście byli" są uznawane obecnie za niepoprawne, chociaż są coraz bardziej rozpowszechnione w mowie potocznej. Końcówka -ście może być doklejana do cząstki "że" wtedy, gdy pełni ona rolę spójnika lub partykuły wzmacniającej, np. Mówili, że jedliście. = Mówili, żeście jedli., Gdzieżeście byli? = Gdzież byliście?

Czas teraźniejszy[edytuj | edytuj kod]

Pod względem formy czas teraźniejszy jest identyczny jak czas przyszły prosty. Formy czasu teraźniejszego oznaczają czynności lub stany:

  • aktualne (np. Teraz jem śniadanie);
  • omnitemporalne (np. Kwadrat ma cztery boki);
  • habitualne (np. We wtorki chodzę na siłownię).

Marginalne jest użycie form czasu teraźniejszego dla oznaczenia czynności lub stanów:

  • przyszłych (np. Jutro pracuję do ósmej);
  • przeszłych (np. To było tak: idę sobie ulicą, a tu nagle jak nie wyskoczy pies bez kagańca).
I koniugacja
l.p. l.m.
1.os. -´emy
2.os. -´esz -´ecie
3.os. -´e
II koniugacja
l.p. l.m.
1.os. -(J)´ę -´imy/-´ymy
2.os. -´isz/-´ysz -´icie/-´ycie
3.os. -´i/-´y -(J)´ą
III koniugacja
l.p. l.m.
1.os. -am -amy
2.os. -asz -acie
3.os. -a -ają
IV koniugacja
l.p. l.m.
1.os. -´em -´emy
2.os. -´esz -´ecie
3.os. -´e -´eją
Niekiedy III i IV koniugację łączy się w jedną.
W niektórych czasownikach nieregularnych pojawia się -adzą, -´edzą zamiast -ają, -´eją.
W I koniugacji pojawiają się oboczności związane z przegłosem lechickim: jadę – jedziesz, niosę – niesiesz.
Pierwsza koniugacja dotyczy prawie wszystkich czasowników, druga – szóstej i siódmej grupy, trzecia – pierwszej grupy, a czwarta – drugiej grupy.

Czas przyszły prosty[edytuj | edytuj kod]

Pod względem formy czas przyszły prosty jest identyczny jak czas teraźniejszy. Formy czasu przyszłego prostego oznaczają czynności lub stany przyszłe (np. Za miesiąc skończę szkołę). Marginalne jest użycie form czasu przyszłego prostego dla oznaczenia czynności lub stanów:

  • habitualnych (np. Zawsze, kiedy przyjdzie, wypija szklankę mleka);
  • omnitemporalnych (np. Nie rozpali się ognia, jeśli się nie ma żadnych narzędzi);
  • przeszłych (np. To było tak: idę sobie ulicą, a tu nagle jak nie wyskoczy pies bez kagańca).

Czas przyszły złożony[edytuj | edytuj kod]

Formy czasu przyszłego złożonego oznaczają czynności lub stany przyszłe. Forma imiesłowowa (będzie robił) występuje częściej niż forma bezokolicznikowa (będzie robić), szczególnie w rodzaju męskim. W innych rodzajach forma bezokolicznikowa jest krótsza i wygodniejsza niż imiesłowowa (będzie robiła)[4].

Tryby[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim wyróżnia się 3 tryby: oznajmujący, rozkazujący i przypuszczający.

Tryb oznajmujący[edytuj | edytuj kod]

Tryb oznajmujący wyraża neutralny lub obiektywny stosunek mówiącego do podawanych faktów. Czasownik w trybie oznajmującym odmienia się przez osoby, liczby, rodzaje i czasy.

Tryb przypuszczający[edytuj | edytuj kod]

Tryb przypuszczający tworzy się przez dodanie do imiesłowu przeszłego partykuły by i końcówki osobowej czasu przeszłego. Cząstka by z końcówką osobową jest ruchoma, np. widziałbym psa = psa bym widział.

Istnieje też dość rzadko używana forma czasu przeszłego, składająca się z trybu przypuszczającego czasownika być i imiesłowu przeszłego, np. byłbym upadł, gdybyś mi nie pomógł

Tryb rozkazujący[edytuj | edytuj kod]

Tryb rozkazujący w języku polskim posiada syntetyczne formy drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej oraz pierwszej osoby liczby mnogiej: chodź, chodźcie, chodźmy.

Końcówką 2. os. l.p. jest -´0 lub -´ij/-´yj (po niektórych grupach spółgłoskowych) w pierwszej i drugiej koniugacji, -aj w trzeciej i -´ej (dla nieregularnych czasem -´edz). Formy 1. i 2. osoby l.m. tworzy się przez dodanie końcówek odpowiednio -my i -cie.

Formy trzeciej osoby obu liczb tworzy się za pomocą partykuły niech: niech chodzi, niech chodzą. Niekiedy tworzy się również w ten sposób formę pierwszej osoby.

Używa się także formy grzecznościowej z proszę i bezokolicznikiem, np. proszę wejść. Nie jest to jednak forma morfologiczna trybu rozkazującego.

Strony[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim wyróżnia się trzy strony: czynną (Mama myje Anię), bierną (Ania jest myta przez mamę) i zwrotną (Ania się myje).

Strona zwrotna wyróżnia się obecnością zaimka zwrotnego się.

Strona bierna składa się z imiesłowu przymiotnikowego biernego i formy osobowej czasownika być (dla czasowników niedokonanych) lub zostać (dla czasowników dokonanych).

Imiesłowy[edytuj | edytuj kod]

Imiesłów to forma czasownika, która zachowuje się jak przymiotnik lub przysłówek.

Imiesłów przymiotnikowy czynny[edytuj | edytuj kod]

Imiesłów przymiotnikowy czynny ma znaczenie współczesne, np. Boję się szczekających psów.

Tworzy się go od czasowników niedokonanych przez zastąpienie końcówki 3. os. l.m. czasu teraźniejszego przez -ący, czyli dodanie -cy.

Imiesłów przymiotnikowy bierny[edytuj | edytuj kod]

Imiesłów przymiotnikowy bierny ma znaczenie współczesne dla czasowników niedokonanych (Myty chłopiec wyrywał się.) i uprzednie dla dokonanych (Umyte warzywa wrzucamy do wody.)

Tworzy się go przez dodanie końcówki -´ony do tematu czasu teraźniejszego czasowników odmieniających się według XI wzoru odmiany, -(J)´ony dla grupy VI, -nięty do podstawowego tematu grupy V, a dla innych czasowników przez dodanie do tematu czasu przeszłego -ny po a (które może się wymieniać na e w innych formach, ale nie w M. l.m. r.m.-os.) i -ty w pozostałych przypadkach.

W M. l.m. r.m.-os. -´ony przechodzi w -´eni, przy czym zwykle ć, dź przechodzi w c, dz.

Nawet dla czasowników nieprzechodnich ta forma jest podstawą rzeczownika odczasownikowego i form bezosobowych na -no, -to.

Imiesłów przysłówkowy współczesny[edytuj | edytuj kod]

Imiesłów przysłówkowy współczesny ma znaczenie czynne, np. Pies biegnie szczekając.

Tworzy się go od czasowników niedokonanych przez zastąpienie końcówki 3. os. l.m. czasu teraźniejszego przez -ąc, czyli dodanie -c.

Imiesłów przysłówkowy uprzedni[edytuj | edytuj kod]

Imiesłów przysłówkowy uprzedni ma znaczenie czynne, np. Zaszczekawszy pies podbiegł do Marty.

Tworzy się go od czasowników dokonanych przez zastąpienie w formie męskiej imiesłowu uprzedniego czynnego przez -wszy po samogłosce i -łszy po spółgłosce.

Imiesłów uprzedni czynny[edytuj | edytuj kod]

Imiesłów uprzedni czynny jest podstawą do tworzenia czasu przeszłego i przyszłego złożonego oraz trybu przypuszczającego.

Tworzy się go przez dodanie odpowiedniej końcówki: w rodzaju męskim, -ła w żeńskim, -ło w nijakim, -ły w niemęskoosobowym i -li w męskoosobowym (Z uwzględnieniem odpowiednich wymian – dla wielu czasowników: w r.m. l.p. ę > ą, o > ó; w r.m.-os. l.m. ´o, ´a > ´e).

Od niektórych czasowników nieprzechodnich dokonanych tworzy się też formę przymiotnikową z końcówką -ły. Pojawia się wtedy rozróżnienie – oni ściemnieli ale oni są ściemniali.

Bezokolicznik[edytuj | edytuj kod]

Bezokolicznik tworzy się przez dodanie, najczęściej do tematu czasu przeszłego, końcówki . Zachodzi przy tym często (o ile jest możliwy) przegłos ę > ą, o > ó i ´o, ´a > ´e.

Kiedy temat kończy się na -s-, -t-, -d- tworzy się końcówka -ść, kiedy na -z--źć /-ść/, kiedy na -k-, -g--c. Inne zakończenia to -ać, -eć, -ić, -yć, -uć, -ąć.

jeść – jadł – jadła
móc – mógł – mogła
dać – dał – dała

Formy bezosobowe na -no, -to[edytuj | edytuj kod]

Forma ta odpowiada konstrukcji bezosobowej z się w czasie przeszłym: gotowano zupę = gotowało się zupę.

Jest tworzona poprzez zastąpienie -y w M. r.m. imiesłowiu przymiotnikowego biernego przez -o.

Rzeczownik odczasownikowy[edytuj | edytuj kod]

Rzeczownik odczasownikowy jest tworzony poprzez zastąpienie -y w M. r.m. imiesłowiu przymiotnikowego biernego przez -´e.

-´ony przechodzi wtedy w -´enie, podobnie jak -´any dla czasowników, których bezokolicznik kończy się na -´eć. Czasem pojawia się przy tym wymiana związana z jotyzacją.

Wzory odmiany[edytuj | edytuj kod]

Wzór I[edytuj | edytuj kod]

Obejmuje czasowniki, których temat czasu przeszłego ma przyrostek -a- i które w czasie teraźniejszym odmieniają się według trzeciej koniugacji.

  • słuch-a-ć – słuch-a-ła – słuch-a-ł – słuch-a-li – słuch-am – słuch-asz – słuch-ają – słuch-aj – słuch-a-ny
  • gani-a-ć – gani-a-ła – gani-a-ł – gani-a-li – gani-am – gani-asz – gani-ają – gani-aj – gani-a-ny

Wzór II[edytuj | edytuj kod]

Nieliczny. Obejmuje czasowniki, których temat czasu przeszłego ma przyrostek -´a-:-´e- i które w czasie teraźniejszym odmieniają się według czwartej koniugacji. Jedynym regularnym czasownikiem jest umieć.

  • um-ie-ć – um-ia-ła – um-ia-ł – um-ie-li – um-iem – um-iesz – um-ieją – um-iej – um-ia-ny

Wzór III[edytuj | edytuj kod]

Obejmuje czasowniki nieprzechodnie, których temat czasu przeszłego ma przyrostek -´a-:-´e- i które w czasie teraźniejszym mają przyrostek -´ej- i odmieniają się według pierwszej koniugacji.

  • osiw-ie-ć – osiw-ia-ła – osiw-ia-ł – osiw-ie-li – osiw-iej-ę – osiw-iej-esz – osiw-iej-ą – osiw-iej-0 – osiw-ia-no

Czasownik gorzeć ma formy typu goreje, gore obok gorzeje...

Wzór IV[edytuj | edytuj kod]

Obejmuje czasowniki, których temat czasu przeszłego ma przyrostek -owa- i które w czasie teraźniejszym mają przyrostek -uj- i odmieniają się według pierwszej koniugacji.

  • kup-owa-ć – kup-owa-ła – kup-owa-ł – kup-owa-li – kup-uj-ę – kup-uj-esz – kup-uj-ą – kup-uj-0 – kup-owa-ny

Wzór V[edytuj | edytuj kod]

Podgrupy Va i Vb obejmują czasowniki, które mają przyrostek -nę-:-ną- w temacie czasu przyszłego, -n- w temacie czasu przyszłego i -nię- (spotyka się też archaiczne -n-ionyzamkniony) w temacie imiesłowu biernego. Podgrupa Va ma temat zakończony na spółgłoskę i tryb rozkazujący z końcówką -´ij, a Vb – temat zakończony na samogłoskę i tryb rozkazujący z końcówką -´0. Na przykład

  • kop-ną-ć – kop-nę-ła – kop-ną-ł – kop-nę-li – kop-n-ę – kop-n-iesz – kop-n-ą – kop-n-ij – kop-nię-ty
  • przypły-ną-ć – przypły-nę-ła – przypły-ną-ł – przypły-nę-li – przypły-n-ę – przypły-n-iesz – przypły-n-ą – przypły-ń-0 – przypły-nię-ty

Podgrupa Vc łączy formy podgrupy Va i grupy XI.

Va Vc XI
szarpnęła chudła napadła okradła wiozła
szarpnął chudnął/chudł napadł okradł wiózł
szarpnąć chudnąć napaść okraść wieźć
szarpnięty (chudnięto) napadnięty okradziony wieziony
szarpnę chudnę napadnę okradnę wiozę

Wzór VI[edytuj | edytuj kod]

Obejmuje czasowniki, których temat czasu przeszłego ma przyrostek -´i- (podgrupa VIa) lub -´y- (VIb) i które w czasie teraźniejszym odmieniają się według drugiej koniugacji (z -i- (VIa) lub -y- (VIb) w końcówkach). Imiesłów bierny kończy się na -ony.

  • mroz-i-ć – mroz-i-ła – mroz-i-ł – mroz-i-li – mroż-ę – mroz-isz – mroż-ą – mroź-0/mróź-0 – mroż-ony
  • zawierz-y-ć – zawierz-y-ła – zawierz-y-ł – zawierz-y-li – zawierz-ę – zawierz-ysz – zawierz-ą – zawierz-0 – zawierz-ony

Wzór VII[edytuj | edytuj kod]

Obejmuje czasowniki, których temat czasu przeszłego ma przyrostek -´a-:-´e- i które w czasie teraźniejszym odmieniają się według drugiej koniugacji (z -i- (VIIa) lub -y- (VIIb) w końcówkach). Imiesłów bierny kończy się na -any.

  • widz-ie-ć – widz-ia-ła – widz-ia-ł – widz-ie-li – widz-ę – widz-isz – widz-ą – (widź-0) – widz-iany
  • słysz-e-ć – słysz-a-ła – słysz-a-ł – słysz-e-li – słysz-ę – słysz-ysz – słysz-ą – słysz-0 – słysz-any

Wzór VIII[edytuj | edytuj kod]

Obejmuje czasowniki, których temat czasu przeszłego ma przyrostek -ywa- (VIIIa) lub -iwa- (VIIIb) i które w czasie teraźniejszym mają przyrostek -uj- oraz odmieniają się według pierwszej koniugacji. Mogą się też odmieniać według wzoru I. Częstym błędem są skrzyżowane formy typu oddziaływujący zamiast oddziałujący lub oddziaływający.

  • oddział-ywa-ć – oddział-ywa-ła – oddział-ywa-ł – oddział-ywa-li – oddział-uj-ę – oddział-uj-esz – oddział-uj-ą – oddział-uj-0
  • podsłuch-iwa-ć – podsłuch-iwa-ła – podsłuch-iwa-ł – podsłuch-iwa-li – podsłuch-uj-ę – podsłuch-uj-esz – podsłuch-uj-ą – podsłuch-uj-0 – podsłuch-iwa-ny

Wzór IX[edytuj | edytuj kod]

Obejmuje czasowniki, których temat czasu przeszłego ma przyrostek -a- i które w czasie teraźniejszym mają zwykle przyrostek -´(J)-.

  • pis-a-ć – pis-a-ła – pis-a-ł – pis-a-li – pisz-ę – pisz-esz – pisz-ą – pisz-0 – pis-a-ny

Wyjątkiem są czasowniki ssać – ssę – ssiesz i rwać – rwę – rwiesz bez przyrostka -´(J)-.

Czasowniki z tematem zakończonym na t mogą zamiast regularnego c mieć cz (w trybię rozkazującym jedyne możliwe): deptać – depczę/depcę – depcz.

Do wzoru IX zalicza się też czasowniki typu dawać, poznawać z przyrostkiem -awa- w czasie przeszłym, -aj- w czasie teraźniejszym i końcówką trybu rozkazującego -awaj utworzoną od bezokolicznika jak we wzorze I.

  • d-awa-ć – d-awa-ła – d-awa-ł – d-awa-li – d-aj-ę – d-aj-esz – d-aj-ą – d-awaj – d-awa-ny

Natomiast czasowniki brać prać mają przyrostek -ra- w czasie przeszłym i -´or- zmiękczany do -´erz- w czasie teraźniejszym

  • b-ra-ć – b-ra-ła – b-ra-ł – b-ra-li – b-ior-ę – b-ierz-esz – b-ior-ą – b-ierz-0 – b-ra-ny

Wzór X[edytuj | edytuj kod]

Podgrupa Xa obejmuje czasowniki, których temat kończy sie na -u-, -i- lub -y- i które w czasie teraźniejszym mają przyrostek -j-.

  • ku-ć – ku-ła – ku-ł – ku-li – ku-j-ę – ku-j-esz – ku-j-ą – ku-j-0 – ku-ty

Podgrupa Xb obejmuje czasowniki, których temat czasu przeszłego ma przyrostek -´a- i które w czasie teraźniejszym mają przyrostek -´ej-. W rodzaju męskoosobowym czasu przeszłego mogą mieć też regionalną końcówkę -´eli, np. grzeli.

  • grz-a-ć – grz-a-ła – grz-a-ł – grz-a-li – grz-ej-ę – grz-ej-esz – grz-ej-ą – grz-ej-0 – grz-a-ny

Podgrupa Xc obejmuje czasowniki, których temat czasu przeszłego ma przyrostek -´ą-:-´ę- lub -ą-:-ę- i które w czasie teraźniejszym mają przyrostek odpowiednio -n- lub -m-.

  • c-ią-ć – c-ię-ła – c-ią-ł – c-ię-li – t-n-ę – tn-iesz – t-n-ą – t-n-ij – c-ię-ty
  • d-ą-ć – d-ę-ła – d-ą-ł – d-ę-li – d-m-ę – d-m-iesz – d-m-ą – d-m-ij – d-ę-ty

Wzór XI[edytuj | edytuj kod]

Obejmuje głównie czasowniki, których temat kończy się na -s-, -z-, -t-, -d-, -k-, -g- i które nie mają przyrostków, ale mają wiele oboczności. Imiesłów bierny ma końcówkę -´ony.

  • trząś-ć – trzęs-ła – trząs-ł – trzęś-li – trzęs-ę – trzęs-iesz – trzęs-ą – trzęś-0 – trzęs-iony

Do wzoru XI zalicza sie też inne czasowniki z r i l w przyrostkach:

  • Typu drzeć z przyrostkiem -rze- w bezokoliczniku, -ar- w czasie przeszłym (z imiesłowem biernym na -ar-ty) i -r- w czasie teraźniejszym.
    • d-rze-ć – d-ar-ła – d-ar-ł – d-ar-li – d-r-ę – d-rz-esz – d-r-ą – d-rz-yj – d-ar-ty
    Czasownik żreć odmienia się podobnie, ale ma formy bez miękkości: żreć – żresz zamiast *żrzeć – *żrzesz.
  • Czasowniki mleć pleć mają przyrostek -le- w bezokoliczniku, -eł- w czasie przeszłym i -´el- w czasie teraźniejszym. Imiesłów bierny tworzy się od tematu czasu teraźniejszego przez dodanie -´ony, ewentualnie (starsza forma) od tematu czasy przeszłego przez dodanie -ty.
    • m-le-ć – m-eł-ła – m-eł-ł – m-eł-li – m-iel-ę – m-iel-esz – m-iel-ą – m-iel-0 – m-iel-ony/m-eł-ty
    Dopuszczalna jest też odmiana według wzoru VI z bezokolicznikiem mielić pielić.
  • Czasownik wrzeć ma przyrostek -rze-:-rza- w czasie przeszłym i -r- w czasie teraźniejszym. Dodatkowo pojawiają się formy wre, wrzą(c(y)).
    • w-rze-ć – w-rza-ła – w-rza-ł – (w-rze-li) – (w-r-ę) – w-r-e/w-rz-e – w-r-ą/w-rz-ą – w-rz-yj – (w-rz-ano) – w-rz-enie
    Czasowniki typu zawrzeć odmieniają się jak trzeć.

Czasowniki nieregularne[edytuj | edytuj kod]

Wielki Słownik Polsko-Angielski wymienia jako czasowniki nieregularne być, dać, jeść, wiedzieć, mieć, chcieć, wziąć, iść, jechać, siąść, znaleźć, wrzeć, stać, bać się[5].

Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]

Prawie wszystkie przymiotniki odmieniają się według jednego wzoru, jednak zgodnie z podanymi wyżej regułami fonetycznymi różnie modyfikuje się ostatnią spółgłoskę lub grupę spółgłosek, co zaznaczone zostało różnymi kolorami. Wołacz jest zawsze równy mianownikowi.

Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj żeński Rodzaj męskoosobowy i męskożywotny Rodzaj męskorzeczowy Rodzaj nijaki Rodzaj męskoosobowy Pozostałe rodzaje
Mianownik -a/-ia -y/-i -e/-ie -´i/-´y -e/-ie
Dopełniacz -ej/-iej -ego/-iego -ych/-ich
Celownik -ej/-iej -emu/-iemu -ym/-im
Biernik -ą/-ią -ego/-iego -y/-i -e/-ie -ych/-ich -e/-ie
Narzędnik -ą/-ią -ym/-im -ymi/-imi
Miejscownik -ej/-iej -ym/-im -ych/-ich

W przypadku pól:

  • Białego – forma podstawowa przymiotnika (mianownik rodzaju żeńskiego)
  • Zielonych (końcówka z e) – drugą formę (z "i") w przypadku przymiotników kończących się na "ka" (wielka), "ga" (długa) lub "ia" (głupia) w mianowniku rodzaju żeńskiego, formę bez "i" w pozostałych
  • Żółtych (końcówka z i/y) – drugą formę (z "i") w przypadku przymiotników kończących się na "ka", "ga", "la" (ośla) lub "ia" w mianowniku rodzaju żeńskiego, formę bez "i" w pozostałych
  • Błękitnych – drugą formę (z "i") w przypadku przymiotników kończących się na "ia" w mianowniku rodzaju żeńskiego, formę bez "i" w pozostałych
  • Czerwonego – należy dokonać zmiękczenia poprzedzającej grupy spółgłosek i dodać "i" lub "y" zależnie od wyniku.
    • Uwaga: zamiast końcówek -*szy, a częściowo także -*ży (nie -rzy) pojawiają się fonetycznie miękkie -si, -zi, np.
    ten wyższy – ci wyżsi
    ten głuchy – ci głusi
    ten duży – ci duzi
    • ale
    ten boży – ci boży
    ten stary – ci starzy
    ten kurzy – ci kurzy

Przekształcenia zmiękczające to m.in. (w porównaniu z mianownikiem rodzaju męskiego liczby pojedynczej):

Zamiana "y" na "i"
by bi
my mi
ny ni
wy wi
Wymiana spółgłoski, "y" pozostaje "y"
ry rzy
Wymiana spółgłoski, "y" przechodzi w "i"
ły li
szy si
chy si
ży (czasem) zi
ty ci
sty ści
Wymiana spółgłoski, "i" przechodzi w "y"
ki cy
gi dzy
Bez zmian, z "i"
pi pi
si si
wi wi
Bez zmian, z "y"
rzy rzy
ży (czasem) ży

Zazwyczaj przymiotnik występuje przed rzeczownikiem, ale kiedy związek jest ściślejszy, przymiotnik zajmuje często drugie miejsce: duże państwo, potężne państwo, ale państwo polskie; biały kot, wesoły kot, ale kot domowy; długa wojna, ostatnia wojna, ale wojna domowa.

Liczebnik[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim występują liczebniki:

  • główne, np.
    • jeden – odmienny jak przymiotnik
    • dwa, trzy – odmienne na swój sposób
  • porządkowe, np.
    • pierwszy, drugi, trzeci – odmieniane jak przymiotniki
  • mnożne, np.
    • pojedynczy, podwójny, potrójny – odmieniane jak przymiotniki
  • wielokrotne, np.
    • jednokrotny, dwukrotny, sześciokrotny – odmieniane jak przymiotniki
  • ułamkowe, np.
    • półtora – 3/2 (nie ma go w większości innych języków europejskich)
    • pół – 1/2
    • ćwierć – 1/4

Występują też rzeczowniki odliczebnikowe, np. jedynka, dwójka, trójka, jedenastka, setka

Po liczbach 2, 3 i 4 oraz 22, 23 i 24 itd. występuje rzeczownik w mianowniku, po pozostałych liczebnikach stosowany jest dopełniacz liczby mnogiej, np.: 6 kóz, ale 2 kozy, 3 kozy, 4 kozy.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Przypisy

  1. Piotr Bąk: Gramatyka języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1979, s. 289-294. ISBN 83-214-0073-6.
  2. Słownik poprawnej polszczyzny. Warszawa: PWN, 1995, s. XXXVI-XL. ISBN 83-01-03811-X.
  3. Z. Saloni (2002), Czasownik polski, WP, Warszawa, str. 21-22
  4. Piotr Bąk: Gramatyka języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1979, s. 312. ISBN 83-214-0073-6.
  5. Jan Stanisławski: Wielki Słownik Polsko-Angielski P-Ż. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1975, s. 860.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Encyklopedia języka polskiego, pod red. S. Urbańczyka i M. Kucały, wyd. 3, Wrocław 1999;
  2. Gramatyka współczesnego języka polskiego, red. R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998;
  3. Zenon Klemensiewicz, Zarys składni polskiej, Warszawa 1963;
  4. Renata Grzegorczykowa, Wykłady z polskiej składni, Warszawa 1996;
  5. Marek Wiśniewski, Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego, Toruń 2001;
  6. Języki indoeuropejskie, pod red. L. Bednarczuka, t. I, Warszawa 1986;
  7. Zygmunt Saloni, Marek Świdziński, Składnia współczesnego języka polskiego, PWN, Warszawa 1985;
  8. Z. Gołąb, O pochodzeniu Słowian w świetle faktów językowych, Wyd. Universitas, Kraków 2004;
  9. Maria Dłuska, Fonetyka polska, PWN, Warszawa-Kraków 1981;
  10. Słownik poprawnej polszczyzny. Warszawa: PWN, 1995, s. 999. ISBN 83-01-03811-X.
  11. Stanisław Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, PWN, Warszawa-Wrocław 2005