Grek Zorba

Grek Zorba (ang. Zorba the Greek, gr. Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά) – powieść greckiego pisarza Nikosa Kazantzakisa, opisująca losy Greka o imieniu Alexis Zorbas. Pierwsze wydanie miało miejsce w 1946, natomiast pierwsze polskie wydanie w 1971. Na podstawie powieści powstał musical, balet, a w 1964 film w reżyserii Michaela Cacoyannisa z Anthonym Quinnem w roli głównej.

Książka opisuje losy znajomości młodego człowieka, który wydzierżawia kopalnię na Krecie i spotkanego przypadkiem w tawernie greckiego portu Pireus, niemłodego już mężczyzny o bujnej przeszłości. Aleksy Zorba (Alexis Zorbas) zostaje zatrudniony przez narratora powieści jako nadzorca jego kopalni i razem wyruszają na Kretę. W ten sposób rozpoczyna się wielka przygoda obu ludzi, a kolejne rozdziały książki ukazują nam cechy bałkańskiej mentalności, niezatapialnego optymizmu i radości życia. Książka przedstawia kulturę i zachowanie mieszkańców Bałkanów, których prezentuje jako ludzi impulsywnych, ale również ciepłych, kochających muzykę, taniec, śpiew, dobrą zabawę, piękno natury, radość życia, dobrą kuchnię i miłość. Grecja na stronach książki jest przedstawiona jako cudowna, ciepła i słoneczna kraina. W powieści często pojawiają się bałkańskie przysłowia i mądrości ludowe, które Zorba przytacza niemal w każdej sytuacji. Jego filozofię życiową można sprowadzić do hasła: "Ciesz się z każdej chwili, bo życie jest tylko jedno".

W powieści można wyróżnić wiele wątków i warstw narracji:

1. historii nieudanych przedsięwzięć gospodarczych narratora: eksploatacji kopalni węgla brunatnego, próby zbudowania kolejki linowej do transportu ściętych pni drzew z wydzierżawionego od klasztoru lasu,
2. historii życia Aleksisa Zorby i jego transformacji duchowej, przewijająca się przez całą książkę w postaci wspomnień i opisu bieżących wydarzeń,
3. traktatu filozoficznego będącego zapisem refleksji narratora powieści nad filozofią Buddy i przede wszystkim konfrontacją z filozofią życia Zorby,
4. rozważań o śmierci i przemijaniu, towarzyszących dramatycznym wydarzeniom opisanym w powieści: śmierci mnicha Gabriela, starej kokoty Hortensji ("Bubuliny"), Wdowy, mnicha Zachariasza, Stavridakisa (przyjaciela narratora), Zorby,
5. przyjaźni narratora ze Stavridakisem.

Akcja powieści toczy się po zakończeniu I wojny światowej, około roku 1923, o czym możemy wnioskować z opisu działań repatriacyjnych prowadzonych w Turcji (Kars) przez przyjaciela narratora Stavridakisa (prawdopodobnie na mocy traktatu o wymianie ludności pomiędzy Turcją a Grecją podpisanego 30 stycznia 1923 r. w Lozannie).