Grodków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Grodków
Brama Lewińska
Brama Lewińska
Herb Flaga
Herb Grodkowa Flaga Grodkowa
Państwo  Polska
Województwo  opolskie
Powiat brzeski
Gmina Grodków
gmina miejsko-wiejska
Data założenia 1234
Prawa miejskie 1248/49 albo 1268
Burmistrz Marek Andrzej Antoniewicz
Powierzchnia 9,88 km²
Wysokość 175 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

8900 Green Arrow Up.svg
901 os./km²
Strefa numeracyjna
77
Kod pocztowy 49-200
Tablice rejestracyjne OB
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Grodków
Grodków
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Grodków
Grodków
Ziemia 50°41′53″N 17°23′04″E/50,698056 17,384444Na mapach: 50°41′53″N 17°23′04″E/50,698056 17,384444
TERC
(TERYT)
5162301034
Urząd miejski
ul. Warszawska 29
49-200 Grodków
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Grodków w Wikisłowniku
Strona internetowa

Grodków (niem. Grottkau) – miasto w woj. opolskim, w powiecie brzeskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej – Grodków.

Według danych z dnia 1 stycznia 2012 r. miasto liczyło 8900 mieszkańców[1].

W mieście mieszczą się duże zakłady przemysłu metalowego, spożywczego, wytwórnia pasz. Obecnie główną gałęzią gospodarki są usługi, w szczególności w zakresie rolnictwa.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Grotkow wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie[2].

W łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizownej formie Grotkow. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak obecną dzielnicę Półwiosek pod łacińską nazwą Media villa[3][4]

W dziele Matthäusa Meriana pt. "Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae" z 1650 roku miejscowość wymieniona jest pod nazwami Grotka oraz Grotkau[5]. W 1750 roku nazwa Grotkow wymieniona została w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska[6]

Nazwę Grodków w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[7]. Polską nazwę Grodków oraz niemiecką Grottkau wymienia w 1896 roku śląski pisarz Konstanty Damrot w książce o nazewnictwie miejscowym na Śląsku[8]. Damrot w swojej książce wymienia również starszą nazwę z łacińskiego dokumentu z roku 1268 Grodchow.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje dwie polskie Grodków, Grotków oraz niemiecką nazwę miejscowości Grottkau[9].

W 1939 roku Konstanty Prus zauważa, że nazwy miasta nie powinno się pisać Grotków, ponieważ pochodzi od wyrazu gród, gródek i dlatego poprawna wersja to Grodków[10]. Pomimo tego w 1945 nazwy Grotków używano urzędowo[11].

Ulica Warszawska – deptak miejski
Kościół farny pod wezwaniem św. Michała Archanioła
Ulica Słowackiego

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie historyczne miasta jest sporne – według niektórych źródeł w historycznych granicach Górnego Śląska[12] (w latach 1815-1945 miasto należało pruskich jednostek administracyjnych: rejencji opolskiej (Regierungsbezirk Oppeln) i prowincji Górny Śląsk (Provinz Oberschlesien) z lat 1919-1945), jednak w przeszłości znajdywało się w granicach Księstwa nyskiego, które było księstwem dolnośląskim[13]. Leży nad Strugą Grodkowską na Równinie Grodkowskiej, wchodzącej w skład Niziny Śląskiej.

W Grodkowie znajduje się węzeł drogowy (obwodnicą miasta przechodzą drogi wojewódzkie nr 401, 385 i 378). Na północ od miasta przebiega autostrada A4. Przez Grodków przechodzi linia kolejowa Nysastacja GrodkówBrzeg o znaczeniu lokalnym.

W skład miasta wchodzi osiedle Półwiosek. Umownie, Grodków dzieli się na Stare Miasto w centralnej części miasta, Półwiosek w zachodniej części miasta, Osiedle im. T. Kościuszki w południowo-zachodniej części miasta, Osiedle przy ul. Krakowskiej w południowo wschodniej części miasta [zabudowa wielorodzinna] oraz Osiedle Kwiatowe i Szczęśliwe w południowej części miasta [zabudowa jednorodzinna]. Północna część miasta to obszar w którym przeważają zakłady pracy. Miasto graniczy na wschodzie z wsią Tarnów Grodkowski, zaś na południu z wsią Nowa Wieś Mała, które w najbliższym czasie powinny zostać przyłączone do miasta.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Znany z dokumentów pisanych w 1234 roku jako Grodcov, kiedy to książę wrocławski Henryk Brodaty założył dwie wsie na prawie niemieckim (Stary i Nowy Grodków). Już wcześniej jednak na terenie dzisiejszego Grodkowa istniała osada. Dowód na to przyniosły prace archeologiczne z 1862 r., poczynione przy okazji budowy torów kolejowych (dziś jednych z najstarszych w Polsce). Odkryto wówczas ślady palenisk, studni wyłożonych drewnem, drobne przedmioty żelazne i żużel dymarkowy.

Prawa miejskie Grodków uzyskał 22 września 1268 r.[14] W 1276 roku nastąpiła ponowna lokacja miasta na prawie średzkim. W roku 1289 Rusini sprowadzeni jako sojusznicy przez Władysława Łokietka i Bolesława płockiego w wojnie o tron krakowski, spustoszyli ziemie Henryka Probusa, w tym Grodków.

Później Grodków stał się częścią biskupiego księstwa nyskiego i dzielił jego losy.

W 1763 r. Grodków stał się siedzibą pruskiego garnizonu. W II poł. XIX w. miasto przeżywało okres intensywnego rozwoju. Wokół dawnych murów miejskich wytyczono promenadę, przy której wzniesionych został szereg budynków publicznych (szkoła rolnicza, poczta, urząd katastralny) oraz prywatne wille. Miasto wzbogaciło się także o gmachy urzędu landrata (Landratsamt) i szpitala powiatowego. W latach 1912-1913 zbudowano nowe koszary. W roku 1936 otwarty został basen miejski.

W wyniku przejścia frontu wojennego w lutym 1945 r. miasto zostało zniszczone w ponad 60%. W 1946 r. miejscowość została włączona do województwa śląskiego na terenie powojennej Polski, pod nazwą Grodków. Niemieckojęzyczna ludność miasta została wysiedlona do Niemiec. Zniszczona wojną zabudowa miasta została rozebrana, zaś na jej miejscu powstały rozlegle place bądź budynki z tzw. wielkiej płyty.

W latach 1946-50 miasto należało do woj. śląskiego potem do woj. opolskiego. Do 1975 roku Grodków był miastem powiatowym w powiacie grodkowskim. Miasto Grodków status miasta powiatowego utraciło w wyniku reformy administracyjnej z 1975 r.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[15]:

  • stare miasto
  • kościół parafialny (farny) pod wezwaniem św. Michała Archanioła, z k. XIII w., XV w., XVII w.; wcześniej pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny; wybudowany był w stylu wczesnogotyckim; wzmiankowany już w 1282 roku; w 1449 r. został spalony podczas pożaru, a następnie odbudowany; wiek XV i XVI służyły rozbudowie kościoła lecz wojna 30-letnia nie oszczędziła go – został ponownie spalony; następnie przed rokiem 1671 był odnowiony staraniem biskupa Sebastiana Rostocka; w roku 1893 nastąpiła częściowa regotyzacja kościoła; kościół posiada wczesnogotyckie prezbiterium o układzie wendyjskim pochodzące z XIII wieku, pozostała część kościoła ma układ polski; przy prezbiterium znajduje się zakrystia z przełomu XV-XVI wieku; ołtarz główny w stylu późno barokowym ufundowany został w 1729 roku przez księdza Henryka Schmidta, a wykonany przez rzeźbiarza Michała Kosslera z Niemodlina i malarza Melchiora Franciszka Ansi; ponadto w kościele znajduje się barokowa chrzcielnica marmurowa, barokowy prospekt organowy i dzwon, który był przelany w 1833 r. i umieszczony nad prezbiterium; obecne wyposażenie manierystyczno-barokowe; kościół św. Michała Archanioła jest główną siedzibą dekanatu grodkowskiego
  • kościół ewangelicki, neogotycki z l. 1845-46 – XIX w., ruiny; w 1766 roku założono w Grodkowie gminę ewangelicką i wzniesiony został kościół, który uległ zniszczeniu; budowa obecnego rozpoczęła się w 1845 roku; zaraz po zakończeniu działań wojennych, w 1946 roku odprawiano tu nabożeństwa katolickie; gdy przywrócono do stanu używalności świątynię katolicką, kościół ponownie przejęli ewangelicy, jednak z uwagi na ciągle malejącą ich liczbę, po kilkunastu latach zaprzestano odprawiania nabożeństw; od tego czasu kościół pozostał opuszczony i zamknięty
  • mury miejskie, fragmenty z XIV-XVI w.; z wieżą Bramy Ziębickiej, wieżą Bramy Lewińskiej, basztą więzienną z renesansową attyką oraz pozostałościami znajdującego się niegdyś na murach "domu morowego" (izolatką dla chorych na trąd)[16]; budowę murów miejskich rozpoczęto w 1296 roku za czasów księcia świdnickiego Bolka I; wielokrotnie niszczone i odbudowywane, m.in. w wyniku wojny trzydziestoletniej
  • ratusz, z XV/XVI w., 1840, XX w.; wzniesiony został zapewne w XIV lub XV w.; spalony w 1549 r. a odbudowany w latach 1551-57 staraniem biskupa Baltazara Promnitza; ponownie zniszczony przez największy grodkowski pożar w roku 1833; obecny ratusz, z zachowaniem pierwotnej wieży (renesans XV-XVI w.), zbudowany został w 1840 r. wg projektu architekta Philippiego z Opola; późnoklasycystyczny z gotycko-renesansową wieżą ratusz usytuowany jest pośrodku rynku; w przyziemiu zachował się gotycki portal współczesny budowie pierwszego ratusza; w sieni znajduje się tablica z inskrypcją i herbem bp. Promnitza
  • dom, ul. Elsnera 6 (d. 16), z XIX w.
  • domy , ul. Powstańców Śląskich 1/3 (d. Rynek 13), 22, z XIX w.
  • domy, ul. Reymonta 1, 5, z XIX w.
  • gospoda „Pod Trzema Koronami”, Rynek 8 (d. 14), z XVI/XVII -XVIII/XIX w., XX w.
  • dom, Rynek 32 (d. 12), z XIX w., XX w.
  • budynek administracyjno-mieszkalny ze spichrzem, w zespole d. młyna, ul. Sienkiewicza 19, z drugiej poł. XIX w.
  • areszt śledczy, ul. Sienkiewicza 23, z k. XIX w.
  • dom, ul. Warszawska 3, 5, z XIX w.
  • dom, ul. Wrocławska 17, z XIX w.
  • zajazd, ob. dom, ul. Wrocławska 16 (d. 18), z XVIII/XIX w.
  • wiatrak typu holenderskiego, z XIX w.

inne zabytki:

  • kamienice na Starym Mieście, z XVIII-XIX w.
  • synagoga z XIX w.; prywatny dom modlitwy znajdujący się w Grodkowie, na piętrze oficyny kamienicy rodziny Titlsch przy obecnej ulicy Wrocławskiej, za czasów niemieckich zwanej Breslauer Strasse; synagoga została założona w XIX wieku; prawdopodobnie została zdewastowana podczas nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku; obecnie pomieszczenie po niej jest wykorzystywane do innych celów.

zabytki przyrody:

  • park miejski Cegielnia
  • park im. Juliusza Słowackiego.

Znani grodkowianie[edytuj | edytuj kod]

W Grodkowie urodził się nauczyciel Fryderyka ChopinaJózef Elsner, założyciel pierwszej na ziemiach polskich wyższej uczelni muzycznej, kompozytor i muzyk. Przy ulicy noszącej jego imię odnajdziemy poświęcone mu muzeum – Dom Pamięci Józefa Elsnera. Tu też stawiał swe pierwsze kroki ostatni z wielkich lutnistów barokowych, także kompozytor, Sylvius Leopold Weiss. Wśród grodkowian odnajdziemy Sebastiana von Rostocka – wrocławskiego biskupa i starostę generalnego Śląska w czasie panowania cesarza Ferdynanda III czy Melchiora Adama – XVII-wiecznego encyklopedystę i historyka literatury. Tu urodził się też Robert Sommer – lekarz, założyciel Niemieckiego Towarzystwa Psychologicznego (Deutsche Gesellschaft für Psychologie), dwukrotny kandydat do Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny. W Grodkowie urodził się polski wokalista jazzowy Janusz Szrom. W roku 1970 w Grodkowie urodził się poeta Jacek Gutorow, a w 1973 wokalista Grzegorz Wilk. Z miastem związany jest również Piotr Gacek (ur. 16 września 1978 roku) – polski siatkarz, grający na pozycji libero.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Większość mieszkańców miasta stanowią wyznawcy Kościoła Rzymskokatolickiego, skupieni w parafii pw. Św. Michała Archanioła w Grodkowie, która stanowi siedzibę dekanatu grodkowskiego. Na terenie miasta działa również zbór Świadków Jehowy. Przed II wojną światową w Grodkowie istniały także parafia ewangelicka oraz gmina żydowska.

Kultura i sport[edytuj | edytuj kod]

Dom Kultury w Grodkowie powstał w 1946 roku. Należał on do związków zawodowych, a swoją siedzibę miał w kilku pomieszczeniach grodkowskiego ratusza. Wiosną 1948 roku został ulokowany w nowej siedzibie przy ulicy H. Sawickiej, obecnie Kasztanowej. W związku z przejściem pod nadzór Powiatowej Rady Narodowej, nazwa placówki zostaje zmieniona na Powiatowy Dom Kultury. W roku 1954 PDK otrzymał imię Józefa Elsnera w związku z setną rocznicą jego śmierci. Rok 1976 to kolejna zmiana nazwy, pierwszego stycznia powstaje Miejsko-Gminny Dom Kultury. Pod tą nazwą funkcjonuje aż do roku 1993, kiedy to po połączeniu Domu Kultury, hali sportowej, basenu, kina, miejskiego stadionu oraz świetlic wiejskich, powstaje Ośrodek Kultury i Rekreacji w Grodkowie. Instytucja w takiej formie funkcjonuje do dnia dzisiejszego.

Obecnie OKiR posiada ponad 20 sekcji i kół zainteresowań, organizuje ok. 30 cyklicznych imprez kulturalno-rekreacyjnych rocznie. Latem ponad 7000 osób odwiedza basen kąpielowy, a przez cały rok w kinie „Klaps” odbywa się ok. 100 seansów filmowych.

W mieście działają kluby sportowe: UKS Olimp Grodków – piłka ręczna I liga polska GKS Grodków – piłka nożna klasa A

Miasta partnerskie i zaprzyjaźnione[edytuj | edytuj kod]

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny zielony Henryków - Skalice - Skalickie Skałki - Skrzyżowanie nad Zuzanką - Bożnowice - Ostrężna - Miłocice - Gromnik - Jegłowa - Żeleźnik - Wawrzyszów - Grodków[17]

szlak turystyczny żółty Brzeg - Krzyżowice - Gierszowice - Olszanka - Pogorzela - Jasiona - Michałów - Lipowa - Przylesie Dolne - Grodków

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 01 I 2012
  2. Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750"
  3. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  4. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  5. Matthäusa Meriana,"Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae", Frankfurt am Main 1650.
  6. "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750".
  7. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.5.
  8. Konstanty Damrot, "Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung : mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen : Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde", Verlag von Felix Kasprzyk, Beuthen 1896
  9. Grodków – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, 1880–1902, Tom II, str.857.
  10. Prus Konstanty, Spis nazw miejscowości Śląska Opolskiego, Instytut Śląski, Katowice 1939, s. 11, w: Śląska Biblioteka Cyfrowa
  11. Dz.U. 1945 nr 33 poz. 196
  12. Joachim Bahlcke, Dan Gawrecki, Ryszard Kaczmarek: Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu. Gliwice: Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, 2011.
  13. R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, ISBN 83-911532-0-7
  14. Opolszczyzna, listopad 1961, str. 12
  15. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 21.11.2012]. s. 8-9.
  16. fotografia z początków XX wieku
  17. Informacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 9.03.2014

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]