Gubernia chełmska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Холмская губерния
gubernia chełmska
gubernia lubelska
gubernia siedlecka
1912 - 1915 Królestwo Polskie (1916-1918)
Herb guberni chełmskiej
Herb guberni chełmskiej
Położenie guberni chełmskiej
Stolica Chełm
Powierzchnia
 • całkowita

10 460 km²
Liczba ludności (1909)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

703 000
67,2 osób/km²

Gubernia chełmskagubernia utworzona z części guberni siedleckiej i lubelskiej ustawą z 6 lipca 1912 roku[1], powstała przez odłączenie od Kraju Przywiślańskiego jako ziemie „rdzennie ruskie”.

Inicjatywę jej utworzenia wysunął prawosławny biskup chełmski Eulogiusz, który poczuł się zagrożony skutkami ukazu tolerancyjnego, w wyniku którego unici siłą włączeni do prawosławia w 1875 roku przechodzili na katolicyzm. W maju 1911 roku pomimo protestów posłów polskich w Dumie Państwowej Rosji uchwalono wniosek o wyodrębnienie guberni chełmskiej z Królestwa Polskiego. Po roku ustawę zaaprobowała Rada Państwa Imperium Rosyjskiego a cesarz Mikołaj II Romanow podpisał ją 10 lipca 1910 roku. Delimitację zakończono w kwietniu 1913 roku. Dekretem z 4 kwietnia 1915 roku Mikołaj II wyłączył ją z Królestwa Polskiego. Objęła obszar ok. 16 tys. km² z ok. 0,9 mln ludności. Katolicy stanowili tu prawie 53%[2].

Gubernia została wydzielona przez władze rosyjskie w obawie przed oderwaniem Kraju Przywiślańskiego od Rosji w razie europejskiego konfliktu zbrojnego i w celu zintensyfikowania rusyfikacji. W 1912 roku nową gubernię wyjęto spod władzy generał-gubernatora warszawskiego, podporządkowując ją bezpośrednio ministerstwu spraw wewnętrznych Rosji. Instytucje oświatowe i sądowe podporządkowano władzom generał-guberialnym w Kijowie. Zachowano większość praw obowiązujących w Królestwie Polskim. Przeciw utworzeniu guberni chełmskiej wznoszono liczne protesty, także w dumie rosyjskiej. Ukazały się m.in. publikacje o polskości ziemi chełmskiej Lubomira Dymszy, Stefana Dziewulskiego i Henryka Wiercieńskiego[3].

Gubernia została włączona do generał-gubernatorstwa kijowskiego formalnie dopiero w 1915 roku, jednakże z powodu okupacji guberni przez państwa centralne decyzja o odłączeniu nie weszła faktycznie w życie.

Zasięg terytorialny[edytuj | edytuj kod]

Granica guberni chełmskiej i lubelskiej była bardzo złożona i kręta (m.in. z enklawami gmin Radecznica i Tarnogród, które nie weszły w skład guberni chełmskiej). Wynikało to z rzekomej przewagi ludności ruskiej mieszkającej na tych terenach, uwzględnianej poprzez sfałszowane urzędowe dane statystyczne[3].

Po utworzeniu gubernia chełmska dzieliła się na: 8 powiatów

  • powiat bialski
  • powiat biłgorajski
  • powiat chełmski
  • powiat hrubieszowski
  • powiat konstantynowski
  • powiat włodawski
  • powiat tomaszowski
  • powiat zamojski

Przypisy

  1. Zb. pr. i rozp. z 1912 r. Nr 128, s. 2377
  2. Roman Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa. Przedmową do obecnego wydania i komentarzem opatrzył Tomasz Wituch, t. I, Warszawa 1988, s. 72.
  3. 3,0 3,1 Zamojszczyzna w guberni chełmskiej (1912-1915) (kopia z Internet Archive)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A. Wrzyszcz, Gubernia chełmska. Zarys ustrojowy, Lublin 1997.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]