Gubernia wołyńska

Волынская губерния gubernia wołyńska
← 1792 - 1921 → →
Herb guberni wołyńskiej
Stolica	Żytomierz
Powierzchnia  • całkowita	71 736 km²
Liczba ludności (1905)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	3 920 400 54,7 osób/km²
II rozbiór Polski	1792
Traktat ryski	1921

Gubernia wołyńska (1792—1925, do 1795 Izjasławska) – południowo-zachodnia gubernia Rosji, powstała na miejsce województw wołyńskiego i kijowskiego.

Centrum administracyjnym był do 1795 Zasław, później do 1804 Nowogród Wołyński. Od 1804 Żytomierz.

Obszar: 71 736 km²

Ludność: 3 501 600 osób (początek XX wieku).

Od 1819 roku gubernia wołyńska pozostawała pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia Konstantego. Po traktacie ryskim zachodnia część guberni znalazła się w Polsce i utworzono z jej terenów województwo wołyńskie. Z pozostałej przy ZSRR części w 1923 utworzono 4 okręgi: korosteński, nowogrodzki, szepetowski i żytomierski.

Ujezdy (powiaty)

• żytomierski
• włodzimierski
• dubieński
• zasławski
• kowelski
• krzemieniecki
• łucki
• zwiahelski
• owrucki
• ostrogski
• rówieński
• starokonstantynowski

Położenie

Mapa z granicami guberni

Gubernia wołyńska znajdowała się na granicy z Galicją. Część południowa poprzecinana była wyniesieniami, których kulminacją była Góra Awratyńska w pobliżu Krzemieńca 1328 stóp (405 m) (najwyższy ówczesny punkt Rosji Europejskiej za wyłączeniem Uralu, Krymu i wschodnich Gór Archangielskich). Część północna guberni była terytorium płaskim, bagnisto-nizinnym, pokrytym torfowiskami i lasami, należała do Polesia Pińskiego.

Warunki naturalne

Na północy znajdowały się gleby błotniste i piaszczyste, w części środkowej - gliniaste i kurzowe, miejscami kamieniste, na południu dobry czarnoziem.

Lasy zajmowały 2136 tys. dziesięcin (23337 км²) (32% obszaru), położone na północy, część południowa bezleśna.

Rzek stosunkowo dużo, wszystkie, za wyłączeniem Bugu i Teterewa wpadały do Prypeci, wiele z nich było spławnych. Statki poruszały się po Bugu, Styrze, Horyni.

Bogactwa mineralne: Granit, kryształ górski, gliny ceramiczne, torf, rudy żelaza. Znaleziono ale nie wydobywano: grafit, węgiel kamienny, bursztyn.

Klimat umiarkowany, średnioroczna temperatura dla Żytomierza +7,6.

Gospodarka

Główny produkt rolny: żyto ozime: (średnio w latach 1900 — 1904: 32,7 mln pudów), pszenica ozima (średnio 16,8 mln pudów), jęczmień (średnio 7,2 mln pudów), owies (śr. 19,4 mln pudów), gryka (śr. 3,6 mln pudów), proso (śr. 2,3 mln pudów), groch (śr. 2 mln pudów), ziemniaki (śr. 53 mln pudów), buraki cukrowe (około 2 mln berkowców), tytoń i chmiel.

Sadownictwo rozwinęło się głównie na południu: brzoskwinie, morele i winogrona.

W okolicach lesistych chłopi zajmowali się pszczelnictwem (182 tys. pni, 35 tys pudów miodu, wosku 4 tys pudów). Hodowla rozwinęła się dzięki licznym pastwiskom i pokosom. W roku 1903 było 693 tys koni (45 stadnin), bydła rogatego 4096 tys., owiec 829 tys., świń 680 tys. Wełna wykorzystywana częściowo na potrzeby Rosji, częściowo do Austrii.

Fabryki i zakłady oraz przemysł drobny produkowały towary wartości 33,5 mln rubli i zatrudniały 20 tys. robotników.

Oświata

Szkół (1903): 3003 z 129 454 uczniami.

• 727 szkół początkowych
• 956 szkół parafialnych
• 523 szkół elementarnych (z liczbą uczniów — 106 634)
• 10 średnich uczelni (z 3 649 uczniami)
• 7 seminariów duchownych
• 1 seminarium nauczycielskie
• 5 szkół wiejskich
• 1 szkoła felczerska
• 770 szkół żydowskich (z 17 265 uczniów)

Ludność

Ogółem 3316 tys. osób, z czego 292 tys. w miastach. Według rosyjskiego spisu ludnościowego z 1897 roku Gubernie zamieszkiwało 2 989 482 osób, podział etniczny populacji przedstawiał się następująco:

• Rosjanie (w spisie jako Rosjan określano także Ukraińców i Białorusinów) - 2 204 220 (73,7%) w tym:
  • 2 095 537 Ukraińców, 104 889 Rosjan i 3 794 Białorusinów.
• Żydzi - 394 774 (13,1%)
• Polacy - 184 161 (6,1%)
• Inni - 206 273 (6,8%)

Wyznanie

• prawosławni 73%
• żydzi 13,6%
• katolicy 8,1%
• protestanci 5%
• staroobrzędowcy 0,26%.

Generał-gubernatorowie

1794—1796 — Timofiej Tutołmin

…

Literatura

• Książka adresowa Guberni wołyńskiej na rok 1892 Żytomierz, 1891 (po rosyjsku)
• Wołyński kalendarz ludowy na 1892 rok. Żytomierz, 1891 (po rosyjsku)
• Wołyński kalendarz ludowy na 1907 rok. Żytomierz, 1906 (po rosyjsku)

Linki zewnętrzne

• mapy guberni
• Gubernia wołyńska w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.
• województwo wołyńskie w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.