Gustaw Herling-Grudziński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Gustaw Herling-Grudziński
Gustaw Herling-Grudziński – zdjęcie NKWD (Grodno, 1940)
Gustaw Herling-Grudziński – zdjęcie NKWD (Grodno, 1940)
Imiona i nazwisko Gustaw Herling-Grudziński
Data i miejsce urodzenia 20 maja 1919
Kielce
Data i miejsce śmierci 4 lipca 2000
Neapol
Narodowość polsko-żydowska
Język polski
Gatunki proza
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Gustaw Herling-Grudziński w Wikicytatach

Gustaw Herling-Grudziński (ur. 20 maja 1919 w Kielcach[1], zm. 4 lipca 2000 w Neapolu) – polski pisarz, eseista, krytyk literacki, dziennikarz, żołnierz, więzień łagrów i obozów NKWD. Aresztowany w 1940 przez sowietów po wkroczeniu wojsk radzieckich do Polski. Jako zwolennik przedwojennej Polskiej Partii Socjalistycznej po wojnie dał się poznać jako krytyk dyktatury komunistycznej w Polsce i całej Europie Środkowo-wschodniej. Przez cały okres komunizmu w Polsce pozostał na wygnaniu jako polski emigrant polityczny. Kawaler Orderu Orła Białego.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Pisarz urodził się w spolonizowanej, ale wyznającej judaizm rodzinie żydowskiej jako Gecel (vel Gustaw) Herling (vel Grudziński), syn Doroty (Dobrysi) z Bryczkowskich i Jakuba (Joska) Herlinga vel Grudzińskiego[2].

W 1919 rodzice pisarza mieszkali w Kielcach, jednakże sporo czasu spędzali też w pobliskich Skrzelczycach w gm. Pierzchnica, gdzie mieścił się duży folwark, którego byli właścicielami. Narodziny syna, czwartego dziecka po Eugenii, Maurycym zwanym Morkiem i Łucji zwanej Sarą, ojciec zgłosił dopiero 17 lipca 1919 w Daleszycach[1].

W 1921 folwark w Skrzelczycach został sprzedany i od tej pory, do wojny, rodzina mieszkała w Kielcach – matka z dziećmi i w Suchedniowie – Jakub Herling-Grudziński, który nabył tam duży młyn i dom[1]. W późniejszych latach pisarz wspominał z sentymentem Suchedniów, niewielkie miasto w województwie świętokrzyskim, m.in. w dziele Inny świat.

W Kielcach też Gustaw Herling-Grudziński uczęszczał do Gimnazjum im. M. Reja (obecnie I LO im. S. Żeromskiego w Kielcach).

Wbrew woli ojca (który namawiał go na Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego)[3] studiował 2 lata filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim, pisał dla czasopism „Ateneum”, „Pion”, „Nowy Wyraz” oraz redagował tygodnik „Orka na Ugorze”.

15 października 1939, założył wraz z kolegami jedną z pierwszych polskich organizacji konspiracyjnych Polską Ludową Akcję Niepodległościową (PLAN). Był jej szefem przez 2 miesiące.

W marcu 1940 próbował przedostać się z Grodna na Litwę. Wynajęci przez niego przemytnicy okazali się jednak być na usługach NKWD i Grudziński został aresztowany zaraz po opuszczeniu miasta. Umieszczono go w tamtejszym więzieniu, gdzie został szybko skazany na 5 lat pobytu w obozach. Następnie, poprzez więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie trafił do łagru w Jercewie. 20 stycznia 1942 po dramatycznej głodówce protestacyjnej został stamtąd zwolniony na mocy – obowiązującego już od niemal pół roku – układu Sikorski-Majski. Wstrząsający opis rzeczywistości obozowej zawarł później w książce Inny świat. 12 marca w miejscowości Ługowoje udało mu się przyłączyć do armii gen. Andersa. Walczył m.in. pod Monte Cassino, za co otrzymał order Virtuti Militari.

Matka Herlinga-Grudzińskiego zmarła na tyfus w 1932 i pochowana jest na cmentarzu żydowskim w Bodzentynie, ojciec zmarł w 1943, brat Maurycy i siostry przeżyli II wojnę światową i zostali w Polsce[2]. Maurycy Herling-Grudziński (po wojnie sędzia Sądu Najwyższego) działał podczas wojny w Żegocie (swą rolę ujawnił w 1976) i uratował ok. 500 Żydów[4].

Po wojnie, w 1945 został emigrantem politycznym. Wraz z żoną Krystyną (z domu Stojanowską) przeniósł się z Włoch do Londynu, gdzie był publicystą londyńskiego tygodnika „Wiadomości”. Współtworzył i redagował miesięcznik „Kultura”. Był także członkiem Instytutu Literackiego.

W połowie 1946 we Włoszech przystąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej[5]. Publikował w czasopismach partyjnych „Robotniku Polskim” i „Świetle”. W 1948 wybrany zastępcą członka Komitetu Głównego PPS w Wielkiej Brytanii, zaś na II zjeździe emigracyjnej PPS w Lens w 1952, został wybrany w skład Centralnego Sądu Partyjnego[6]. Wystąpił z PPS w 1960, gdy wskutek sporów wśród emigracyjnych socjalistów usunięto z PPS Adama Ciołkosza[7].

W 1952 jego żona Krystyna popełniła samobójstwo.

W późniejszym okresie współpracował z Komitetem Obrony Robotników i Polskim Porozumieniem Niepodległościowym w kraju[8]. W III RP działał w Ruchu Stu[9].

W latach 1952–1955 pracował dla Radia Wolna Europa w Monachium. W 1955 osiadł na stałe w Neapolu, gdzie poślubił Lidię, córkę Benedetto Crocego. Zmarł 4 lipca 2000 na skutek wylewu krwi do mózgu[10]. Został pochowany na neapolitańskim cmentarzu Poggio Reale[11]. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

W 1990 został laureatem literackiej Nagrody Polskiego PEN Clubu im. J. Parandowskiego, w 2000 odebrał w Krakowie doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W 1998 odznaczony Orderem Orła Białego[12].

We wrześniu 2009 r. w Jercewie odsłonięto pomnik pisarza.

Dorobek literacki[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Złodziei pamięci nazywał po imieniu, Krzysztof Masłoń, „Rzeczpospolita”, 23-24 maja 2009
  2. 2,0 2,1 Gustaw Herling-Grudziński - wątek żydowski, Zdzisław Kudelski, „Rzeczpospolita”, 5 lipca 2003
  3. Wspomnienia, Gustaw Herling-Grudziński, „Zwoje”, nr 4(32), wrzesień–listopad 2002
  4. Anna Mieszkowska, Dzieci Ireny Sendlerowej, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa, 2009, ISBN 978-83-7495-766-3, str. 144
  5. Anna Siwik: Polska Partia Socjalistyczna na emigracji w latach 1945-1956. Kraków: Wydawnictwo Naukowe „Księgarnia Akademicka”, 1998, s. 185.
  6. Anna Siwik: Polska Partia Socjalistyczna na emigracji w latach 1945-1956. Kraków: Wydawnictwo Naukowe „Księgarnia Akademicka”, 1998, s. 107.
  7. Anna Siwik: Polskie uchodźstwo polityczne. Socjaliści na emigracji w latach 1956-1990. Kraków: Oficyna Wydawnicza Abrys, 2002, s. 38.
  8. Gustaw Herling-Grudziński - Socjalista jakich coraz mniej (1972). lewicowo.pl. [dostęp 10 marca 2014].
  9. Cezary Łazarewicz: Wskrzeszenie Czesława. polityka.pl, 10 października 2010.
  10. Zmarł Gustaw Herling-Grudziński. interia.pl, 5 lipca 2000. [dostęp 31 grudnia 2011].
  11. Dzisiaj zostanie pochowany Gustaw Herling-Grudziński. interia.pl, 6 lipca 2000. [dostęp 31 grudnia 2011].
  12. Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, 2008, s. 321

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zdzisław Kudelski, Pielgrzym Świętokrzyski: szkice o Herlingu-Grudzińskim
  • Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]