Gustaw Morcinek

Gustaw Morcinek
Pomnik Gustawa Morcinka w Skoczowie
Imiona i nazwisko	Augustyn Morcinek
Data i miejsce urodzenia	25 sierpnia 1891 Karwina
Data i miejsce śmierci	20 grudnia 1963 Kraków
Narodowość	polska
Dziedzina sztuki	literatura
Ważne dzieła	Wyrąbany chodnik, Łysek z pokładu Idy, Ondraszek
Muzeum artysty	Muzeum im. Gustawa Morcinka w Skoczowie
Odznaczenia
Cytaty w Wikicytatach

Gustaw Morcinek, właściwie Augustyn Morcinek (ur. 25 sierpnia 1891 w Karwinie na Śląsku Cieszyńskim, zm. 20 grudnia 1963 w Krakowie) – polski pisarz związany ze Śląskiem, nauczyciel, działacz publicystyczny i poseł na Sejm PRL I kadencji (1952–1956).

Biografia

Urodził się w 1891 w Karwinie w ubogiej rodzinie wozaka Józefa Morcinka. Był najmłodszym z czwórki rodzeństwa i został ochrzczonym imieniem Augustyn, chrztu udzielił ksiądz wikary Józef Körner w kościele parafialnym w Karwinie. W 1892 zginął ojciec Józef Morcinek i ciężar utrzymania rodziny spadł na matkę. Augustyn – po ukończeniu szkoły ludowej w Karwinie – rozpoczął pracę w kopalni w wieku 16 lat, co w porównaniu z rówieśnikami było późno. Gdy miał 19 lat, górnicy zebrali pieniądze na jego edukację, dzięki czemu mógł uczęszczać do Polskiego Seminarium Nauczycielskiego w Białej (dzisiejsze Bielsko-Biała), które ukończył w 1914. W czasie I wojny światowej został powołany do służby wojskowej w austro-węgierskim garnizonie w Cieszynie. Po wojnie, od 1919 pracował jako nauczyciel w Skoczowie, gdzie jedną z jego uczennic była powieściopisarka Maria Wardasówna (1907–1986), autorka m.in. Maryśka ze Śląska (1935) i cyklu powieściowego "Wyłom", ukazującego wieś na Śląsku Cieszyńskim na przełomie XIX i XX wieku. W Skoczowie znajduje się obecnie muzeum biograficzne Gustawa Morcinka.

Międzywojenna działalność literacka

Debiutował w 1918 artykułem Wspomnienia z przewrotu w listopadzie 1918 r. zamieszczonym w "Dzienniku Cieszyńskim"; początkiem lat 20. Morcinek dalej publikował tam swoje artykuły, a także angażował się w redakcji Zarania Śląskiego (1920–1931). Jednakże swe najważniejsze utwory napisał na przełomie lat 20. i 30., zostając jedynym znaczącym śląskim, polskojęzycznym, prozaikiem okresu międzywojennego. Wtedy to powstały takie dzieła jak: zbiór noweli "Serce za tamą" (1929), czy powieści "Wyrąbany chodnik" (1931–1932), "Narodziny serca" (1932) i "Łysek z pokładu Idy" (1933). M.in. za sprawą tych, poświęconych tematyce górniczej i śląskiej utworów, znalazł uznanie i trwałe miejsce w podręcznikach literatury, a Zofia Kossak nazwała go następcą Orkana i roztoczyła nad nim, w początkach jego kariery, opiekę literacką. Wdzięczny za pomoc Morcinek nazywał Kossak swoją "literacką matką chrzestną". Lata 1936–1939 spędził za granicą: we Francji, Włoszech, Austrii, Niemczech i Danii.

Aresztowanie i pobyt w obozach

Krótko przed wybuchem II wojny światowej wrócił do Polski, a 1 września 1939 wyjechał do Lwowa, skąd powrócił do Skoczowa na przełomie września i października. 6 października został aresztowany przez Gestapo i w latach 1939–1945 osadzony w niemieckich obozach koncentracyjnych kolejno w Skrochowicach koło Opawy, Sachsenhausen i Dachau. Powodem aresztowania, była przedwojenna działalność antyniemiecka. Zarzucano mu odczyty propagandowe dla Polaków w Westfalii, wykpiwanie niemieckiego kółka śpiewackiego ("gesengferajnu" od Gesangverein) w felietonie "Cyrk w miasteczku" oraz, że pies bohatera "Wyrąbanego chodnika" nazywał się Bismarck. Jak pisze ironicznie sam Morcinek: "Za tego psa między innymi odsiedziałem bez sądu blisko 6 lat w niemieckich obozach koncentracyjnych." Podczas pobytu w obozach proponowano mu podpisanie volkslisty w zamian za uwolnienie, Morcinek jednak odmówił.

Powojenna działalność literacka

W listopadzie 1946 wrócił do Polski, na Śląsk i osiedlił się w Katowicach. W owym czasie doświadczył aktywnego poparcia nowych władz, które stworzyły mu bardzo dogodne warunki do pracy, mimo tego, jego powojenna twórczość nie osiągnęła już takiego uznania, jak jego przedwojenne utwory. Morcinek łączył w swych utworach autentyzm obserwacji z liryzmem i humorem. Oprócz "poważnych" tematów społecznych, pojawiają się w jego twórczości również powieści dla dzieci i młodzieży, powieści historyczne (np. "Ondraszek") oraz baśnie, nawiązujące do śląskich "bajań" ludowych. Innym bardzo charakterystyczna dla jego postaci elementem jest rozbudowana epistolografia, czasem zdarzało mu się pisać do dwudziestu listów dziennie. Morcinek otrzymał za swą twórczość wiele odznaczeń i nagród literackich, a liczne jego książki przetłumaczono na języki obce i wydano za granicą. Gustaw Morcinek zmarł na białaczkę 20 grudnia 1963 w Krakowie i został pochowany na Cmentarzu Komunalnym w Cieszynie.

Działalność polityczna

Morcinek był już we wczesnej młodości człowiekiem aktywnym politycznie. W październiku 1918 jako Einjähriger Korporal Morcinek (jednoroczny kapral Morcinek) uczestniczył u schyłku Austro-Węgier w przewrocie polskiej Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego, którego celem było przyłączenie znacznej części Księstwa Cieszyńskiego, zamieszkanej przez ludność polskojęzyczną do Polski. Sam Morcinek brał udział w przejmowaniu garnizonu cieszyńskiego. To on przyjął 31 października 1918 fonogram z instrukcjami pułkownika Bolesława Roi z Polskiej Komendy Wojskowej w Krakowie. W okresie międzywojennym działalność społeczno-polityczną Morcinka można określić jako antyniemiecką, niektórzy krytycy zarzucali mu wręcz krzewienie nienawiści do Niemców. W okresie powojennym związał się politycznie ze Stronnictwem Demokratycznym. Z okręgu katowickiego sprawował mandat poselski do Sejmu PRL I kadencji (1952–1956). Został wmanewrowany w inicjatywę zmiany nazwy Katowic na "Stalinogród" po śmierci Stalina w 1953. Niesłusznie obiegowa opinia przypisuje Morcinkowi "autorstwo" tego niechlubnego pomysłu. W rzeczywistości Katowice przemianowano uchwałą Rady Państwa i Rady Ministrów o uczczeniu pamięci Józefa Stalina, podpisaną 7 marca przez Bolesława Bieruta i Aleksandra Zawadzkiego. Natomiast sesja Sejmu, podczas której Morcinek odczytał "wręczoną" mu kartkę z "prośbą" zmiany nazwy miasta, odbyła się dopiero 28 kwietnia, a więc po prawie dwóch miesiącach administracyjnego funkcjonowania Stalinogrodu. Cała sytuacja spotkała się z dezaprobatą ludności Katowic i brakiem zrozumienia dla wcześniej bardzo lubianego i cieszącego się dużym szacunkiem na Śląsku pisarza. Odtąd niesłusznie i krzywdząco uważa się go za "ojca-założyciela" Stalinogrodu.

Ordery i odznaczenia

• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1959)
• Order Sztandaru Pracy I klasy (1954)
• Order Sztandaru Pracy II klasy (1952)

Wybór dzieł

• Byli dwaj bracia (1928)
• Serce za tamą (1929)
• Wyrąbany chodnik (1931–1932)
• Narodziny serca (1932), powieść dla młodzieży
• Łysek z pokładu Idy (1933)
• Śląsk (1933), monografia
• Chleb na kamieniu (1932), zbiór nowel
• Inżynier Szeruda (1937)
• Listy spod morwy (1945), wspomnienia obozowe
• Ludzie są dobrzy (1946)
• Dziewczyna z Champs-Elysees, wspomnienia obozowe
• Listy z mojego Rzymu, wspomnienia obozowe
• Wyorane kamienie (1946)
• Uśmiech na drodze (1948)
• Pokład Joanny (1950), Państwowa Nagroda Literacka
• Ondraszek (1953), powieść historyczna
• Jak górnik Bulandra diabła oszukał (1958), baśnie śląskie
• Gwiazdy w studni, powieść dla dzieci
• Zabłąkane ptaki
• Urodzaj ludzi
• Mat Kurt Kraus (1957)
• Siedem zegarków kopidoła Joachima Rybki (1960)
• Przedziwne śląskie powiarki (1961), baśnie śląskie
• Ziemia cieszyńska, monografia etnograficzna
• Czarna Julka

O Morcinku (wybór)

Książki

• Heska-Kwaśniewicz Krystyna; "Kolorowy rytm życia". Studia o prozie Gustawa Morcinka (1993)
• Praca zbiorowa (1990); Zaranie Śląskie.
• Praca zbiorowa (1992); W kręgu Gustawa Morcinka. Rozprawy, szkice, przyczynki, scenariusz filmowy.

Prasa

• Guziur Oswald; Gustlik we Lwowie (1991), Zwrot 1991, nr 11 s. 23–26
• Hannowa Anna; "Ludzie mogą być dobrzy" (W stulecie urodzin Gustawa Morcinka) (1991), Odra 1991 nr 6 s. 78–81
• Heska-Kwaśniewicz Krystyna; Gustaw Morcinek – czyli nieporozumienia wokół biografii pisarza' (1992) Śląskie miscellanea. Literatura – folklor 1992 t. 4 s. 77–86
• J. R.; Gustaw Morcinek (1991), ”Zwrot” 1991 nr 8 s. 3–6
• Kolińska Krystyna; Listy ze "Słonecznego Domu" (1991), ”Życie Warszawy” 1991 nr 216 s. 9
• Komander Piotr; Morcinek wypełniający mitologiczny schemat (Na przykładzie powieści "Górniczy zakon") (1991), Rocznik Cieszyński 1991 R. 6/7 s. 123–127
• Komander Piotr; Obozowe wspomnienia Gustawa Morcinka – trudne pytania czytelnika (1991) Śląskie miscellanea. Literatura – folklor 1991 t. 3 s. 85–90
• Krawczykowska Irena; Piewca Czarnego Śląska – Gustaw Morcinek (1991), ”Słowo Powszechne” 1991 nr 194 s. 6
• Nicieja Stanisław Sławomir; Sprawa Stalinogrodu. Morcinek i Hemar rok 1953 (1992), ”Tydzień” 1992 nr 1992 s. 9
• Rusnok Jan; Pisarz śląskiej ziemi (1991), ”Głos Ludu” 1991 nr 111 s. 5
• Rusnok Jan; Stulecie Gustawa Morcinka (1991), ”Zwrot” 1991 nr 6 s. 1–2
• Sławkowa Ewa; 'Rodzaje stylizacji językowej w twórczości Gustawa Morcinka (1991), Rocznik Cieszyński 1991 R. 6/7; s. 128–134
• Trzcionka Wojciech; Ślązak z widokiem na Beskidy (2001), ”Dziennik Zachodni” nr 203, z 31 sierpnia 2001
• Węgrzyk Urszula; Z serca mu sprzyjali. Setne urodziny Morcinka (1991), ”Katolik” 1991 nr 34; s. 6, 12

Film

Życie i twórczość pisarza wspaniale ukazał w pełnometrażowym, fabularyzowanym filmie dokumentalnym Siedem zegarków Gustawa albo Eremita Skoczowski Morcinek reżyser filmowy i folklorysta górnośląski Antoni Halor (film otrzymał I nagrodę Epoki w 1987 roku).

Ciekawostki

• Imię Gustawa Morcinka od 1986 nosiła nieistniejąca już Kopalnia Węgla Kamiennego "Morcinek" w Kaczycach.
• Gustaw Morcinek został ustanowiony patronem Szkoły Podstawowej nr 9 w Jastrzębiu-Zdroju.
• Gustaw Morcinek został ustanowiony patronem Szkoły Podstawowej w Poczesnej.
• Gustaw Morcinek jest także patronem Zespołu Szkół nr 1 w Tychach.
• Gustaw Morcinek jest też patronem Liceum i gimnazjum ogólnokształcącego nr 2 w Rudzie Śląskiej.
• Gustaw Morcinek jest patronem ulic w Warszawie, Katowicach, Bydgoszczy, Słupsku, Elblągu, Toruniu, Kołobrzegu, Kłodzku, Cieszynie.

Zobacz też

• Kopalnia Węgla Kamiennego Morcinek
• Szkoła Podstawowa nr 1 w Skoczowie im. Gustawa Morcinka
• II Liceum Ogólnokształcące im. Gustawa Morcinka w Rudzie Śląskiej

Bibliografia

• Golec J., Bojda S., Słownik biograficzny ziemi cieszyńskiej, t. 1, Cieszyn 1993, s. 198–199
• Heska-Kwaśniewicz K., Pisarski zakon. Biografia literacka Gustawa Morcinka, Opole 1988