Etnolekt śląski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Gwara śląska)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy etnolektu słowiańskiego. Zobacz też: dialekt śląski języka niemieckiego.
Ślůnsko godka
Ślōnskŏ gŏdka
Obszar Śląsk w granicach Polski oraz Czech, Niemcy, USA a także inne kraje
Liczba mówiących 529 tys.[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo zmodyfikowany alfabet łaciński
ISO 639-3 szl
SIL szl
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku śląskim
Dialekt śląski na mapie dialektów polskich według Stanisława Urbańczyka

Etnolekt śląski (śl. ślōnskŏ gŏdka[a], ślůnsko godka[b]) – zespół gwar śląskich[2][3], być może łączących się w kilka dialektów[4], którym posługuje się rdzenna ludność Górnego Śląska oraz reliktowo część ludności Dolnego Śląska. Na kształtowanie się słownictwa etnolektu miały wpływ zapożyczenia z języków: literackiego polskiego, czeskiego (szczególnie z morawskiego, funkcjonującego dawniej jako odrębny język), niemieckiego (najczęściej z germańskiego dialektu śląskiego) oraz częściowo słowackiego. W mowie tej przeważa źródłosłów słowiański. Znaczna część wyrażeń bliższa jest językowi staropolskiemu niż współczesnej polszczyźnie[5].

Dyskusyjna jest kwestia statusu mowy śląskiej. W publikacjach językoznawczych ślůnsko godka uznawana jest za dialekt języka polskiego. W Narodowym Spisie Powszechnym w 2002 r. używanie śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 56,6 tys. osób[6]. W spisie z 2011 było już 529 tys. takich deklaracji[1] Obecnie trwają prace kodyfikacyjne dotyczące pisowni języka. Język śląski został uwzględniony w normie ISO 639-3, gdzie Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna – ISO przydzieliła mu kod: "SZL"[7], przy czym nie uznała gwar dolnośląskich za część języka śląskiego, tylko polskiego[8], pomimo historycznej, genetycznej i językowej łączności obu tych etnolektów.

Od lat 30. XX wieku istnieje śląski mikrojęzyk literacki – laski, ustandaryzowany przez frydeckiego pisarza Erwina Goja, znanego jako Óndra Łysohorsky, jednak został oparty na bazie pogranicznej śląsko-morawskiej gwary górno-ostrawskiej, więc nie jest dla zespołu dialektów śląskich reprezentatywny. Wcześniejsze próby standaryzacji literackiego języka śląskiego, podejmowane kilkakrotnie w XIX w. m.in. przez Antoniego Stabika zakończyły się niepowodzeniem[9].

Dialekt a język[edytuj | edytuj kod]

Status językowy[edytuj | edytuj kod]

W polskiej literaturze naukowej dominuje pogląd, że etnolekt śląski jest zespołem gwar lub dialektów/poddialektów w ramach języka polskiego[10][11][12][13].

Określenia "dialekt śląski" używa też współczesna oficjalna śląska instytucja kulturalno-samorządowa Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego[14].

Język śląski, jako odrębny język słowiański klasyfikowali niektórzy slawiści. Gerd Hentschel wymienia w swoich pracach język śląski wśród języków zachodniosłowiańskich; napisał również artykuł naukowy, zatytułowany "Śląski – nowy (albo i nie nowy) język słowiański?"[15]. Natomiast Reinhold Olesch, niemiecki slawista rodem z Górnego Śląska, uważał język śląski za swój język ojczysty[16]. Również brytyjski historyk Norman Davies uważa, że etnolekt śląski należy już klasyfikować jako odrębny język[17].

W Narodowym Spisie Powszechnym w 2002 r. używanie śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowały 56 643 osoby, z czego 40,2 tys. w woj. śląskim i 16,4 tys. w woj. opolskim[6]. Według spisu z 2011 używanie śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 529 tys. osób[1].

Język śląski został zarejestrowany w Międzynarodowej Organizacji Językowej, gdzie przydzielono mu kod ISO: "szl"[18].

We wrześniu 2007 roku zorganizowano pierwszy raz Ogólnopolskie Dyktando Języka Śląskiego[19]. Dyktando śląskiego języka ma charakter ogólnopolski, mogą brać w nim udział wszystkie osoby niezależnie od miejsca zamieszkania. Przez organizatorów w dyktandzie za poprawne akceptowane jest przynajmniej 10 różnych sposobów zapisu[20].

6 września 2007 roku 23 posłów Sejmu RP zgłosiło projekt ustawy ustanawiającej dla języka śląskiego status języka regionalnego[21].

W 2010 r. Marek Plura, poseł PO, złożył projekt ustawy nadającej śląskiemu status języka regionalnego. Projekt ustawy uzyskał pozytywną opinię sejmowego biura analiz, jednak został negatywnie zaopiniowany przez MSWiA (w uzasadnieniu stwierdzono, że śląski jest dialektem polskiego a nie osobnym językiem). Pomimo negatywnej opinii resortu spraw wewnętrznych, poseł zapowiedział skierowanie projektu do marszałka Sejmu[22]. Ostatecznie projekt ustawy został złożony do laski marszałkowskiej. W uzasadnieniu poseł Plura podał, że wielu współczesnych językoznawców tak polskich jak i z zagranicy uznaje mowę śląską za odrębną, przywołał też prace nad kodyfikacją, wydanie elementarza ("Ślabikorza") oraz istnienie i rozwój śląskiej Wikipedii[23]. Po wyborach parlamentarnych z 2011 roku złożony został kolejny projekt ustawy nadającej śląskiemu status języka regionalnego. Wniosek złożony 30 marca 2012 roku podpisało 64 posłów[24].

W 2012 roku Minister Administracji i Cyfryzacji wymienił śląski jako język w załączniku nr 1 do rozporządzenia w sprawie państwowego rejestru nazw geograficznych[25], jednak w nowelizacji tego rozporządzenia z listopada 2013 r. śląski został pominięty[26].

Argumenty za dialektem[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie od języka polskiego ze względu na fleksję[27], rdzenie tematyczne części wyrazów świadczą o języku pogranicza polsko-czeskiego, liczne germanizmy w rdzeniach tematycznych (przy zachowaniu polskich końcówek wyrazów) świadczą o napływowości, a więc wtórności wpływu na dialekt śląski ze strony języka niemieckiego. Brak wpływu niemieckiego na fleksję[27], szczątkowy wpływ na składnię[27]. W publikacjach z dziedziny językoznawstwa mowa jest raczej o "gwarach śląskich", lub o "dialektach śląskich"[28][29][30][31][32][33][34][35][36][37].

Następujące cechy świadczą o bezpośrednim powiązaniu mowy śląskiej z językiem polskim przy równoczesnym kontraście do języka czeskiego a także innych języków słowiańskich:

  • obecność g: śl./pol. noga, vs. czes. noha;
  • obecność dz w odmianie g, np. śl./pol. na nodze, czes. na noze, słow. na nohe, ros. na nogie.
  • twarda wymowa cz, sz, ż identyczna z polską, a różna od czeskiej; spółgłoski te na północnym Śląsku ulegają ponadto mazurzeniu podobnie jak to ma miejsce w wielu dialektach polskich; mazurzenie nie występuje w języku czeskim.
  • obecność i wymowa spółgłosek ś, ź, ć, identyczna jak w języku ogólnopolskim: siano, zielóny, jeść, dzi. Wymowa taka silnie odróżnia polszczyznę (i mowę śląską) od sąsiedniego języka czeskiego: seno, zelený, st, den a także od większości innych języków słowiańskich w tym kaszubskiego;
  • obecność przegłosu lechickiego: śl./pol.las, miasto, siostra w odróżnieniu od innych języków słowiańskich, gdzie występują formy les, m(i)esto, s(i)estra,
  • obecność o w wyrazach typu chop, g(ł)owa, w(ł)osy, krowa, wróna, drogi – czes. chlap, hlava, vlasy, kráva, vrána, dra.
  • brak r i l zgłoskotwórczego: śl./pol. twardy vs. czes. tvr; śl./pol. wilk vs. czes. vlk.
  • obecność spółgłoski ł, wałczenie: śl. łónka, chciała vs. czes. louka, chtěla czy słow. lúka, chcela.
  • w mowie śląskiej samogłoski nosowe nie uległy - jak to się często mylnie podaje - zanikowi, a jedynie są wymawiane asynchronicznie, tzn. z rozkładem na samogłoskę ustną + n/m[38][39]. Asynchroniczna wymowa nie jest też zjawiskiem wyłącznie śląskim – występuje ona w innych polskich dialektach np. w gwarze podhalańskiej. Przykłady: śl. dómb – pol. dąb (wym. domp) – czes./ros. dub; śl./podh. rynka – pol. ręka – czes./ros. ruka;
  • obecność wyrazów staropolskich np. brusić - ostrzyć, przechadzka - spacer[potrzebne źródło], wieczerza/wieczerzo (= kolacja), jyno/yno (= tylko), żynich (= pan młody);
  • odmiana rzeczowników i przymiotników jest, pomijając drobniejsze różnice fonetyczne, na ogół zgodna ze wzorem polskim, a odmienna od czeskiego np. o chop-ach vs. czes. o chlap-ech, o jynzykach, vs. czes. o jazyc-ích, s chopami/s chopóma vs. czes. s chlapy; nowo, lepszo droga do tyj staryj szkoły vs. czes. nová, lepší cesta do té staré školy,
  • możliwość tworzenia czasu przyszłego według wzoru byda godała albo byda godać. W języku czeskim tylko forma budu mluvit jest poprawna, forma (!) budu mluvila jest niepoprawna i dla Czecha niezrozumiała;
  • miękka wymowa spółgłosek przed i. Przykładowo, wyraz lipa jest wymawiany z miękkim l' po śląsku oraz w języku ogólnopolskim, natomiast w języku czeskim oraz w polskiej wymowie warszawskiej l jest twarde, co Ślązak słyszy jako lypa.
  • w gwarach południowego Śląska spotyka się formy wiesieli (= wesele), czyrwióny (=czerwony), w których przechowała się staropolska fonetyka tych wyrazów, gdy tym czasem w języku ogólnopolskim stwardniały one właśnie pod wpływem czeskim. Może to świadczyć o świadomości mieszkańców regionu, że posługiwali się oni dialektem polskim, a nie czeskim.
  • podobna sytuacja odnosi się do ogólnośląskiego słowa gańba (=wstyd), gdy tymczasem literacki język polski przejął z czeskiego formę hańba.

Warto dodać, że spoiwem łączącym mowę śląską z polszczyzną była też wiara (w Prusach – katolicka a w Cieszyńskiem – ewangelicka), ponieważ Ślązacy również po polsku modlili się i śpiewali pieśni, korzystając z książek religijnych drukowanych w Krakowie, a później także na Śląsku.

Wpływ języka czeskiego na mowę śląską jest wyraźny, przede wszystkim w zakresie słownictwa, np. aspoń (= przynajmniej), babowka (= babka), bezmała (= nieomal), cesta (=droga), dej pozór! (= uważaj!), galan (= kawaler), gorko (= ciepło), chnet (= zaraz), łożarty (= pijany), ostuda (= wstyd), owiynzina (= wołowina), pójczować (= pożyczać), skórzica (= cynamon), srandowny (= zabawny), stróm (= drzewo) i wiele innych.

Występują też konstrukcje składniowych pochodzenia czeskiego, np. Niż my tam przijechali, uonego już ni boło dóma (= zanim przyjechaliśmy tam, nie było go już w domu, czes. Než jsme tam přijeli, tak on už nebyl doma.

Sporadycznie zdarzają się wpływy języka słowackiego: czakać (= czekać, forma używana na Śląsku Cieszyńskim[40]) odpowiada formie słowackiej čakať, natomiast forma czeska čekat jest zgodna z formą polską.

Wpływ języka niemieckiego na mowę śląską nasilił się w XIX wieku w związku z silnym uprzemysłowieniem[potrzebne źródło]. Wtedy też Ślązacy zaczęli używać wyrazów niemieckich na określenie przedmiotów wcześniej im nieznanych, związanych bądź z przemysłem, bądź ogólniej z życiem w miastach np. fedrować (= wydobywać, niem. fördern, bana (=tramwaj, niem. die Bahn). Ta część słownictwa pochodzenia niemieckiego jest do dziś używana niezależnie od tożsamości narodowej mówiącego, tzn. także przez osoby czujące się Ślązakami-Polakami.

Spora liczba germanizmów dotyczy jednak wyrażeń związanych z życiem codziennym, np. kyjza (=ser żółty, niem. der Käse; ser biały określa się słowiańskim syr), mantel (=płaszcz, niem der Mantel), ancug (=garnitur, niem der Anzug), bryle (=okulary, niem. die Brille), sztrachecle (=zapałki, niem. die Streichhölzer).

Zazwyczaj germanizmy weszły w pełni do zasobu etnolektu śląskiego i są stosowane mimo zupełnego nieraz braku znajomości języka niemieckiego. Warto tu przytoczyć znamienny dowcip o Ślązaku, który pojechał do Berlina i żali się swemu koledze kupiół bych sie tyn ancug, yno nie wiym jak sie to po niymiecku nazywo.

W pewnych przypadkach zapożyczeń dokonano nie z języka ogólnoniemieckiego, a z jego nieistniejącej już górnośląskiej (niemieckiej) odmiany np. śl. ryczka(pl. taborecik) pochodzi z regionalnego niemieckiego die Ritsche, a nie z ogólnoniemieckiego der Hocker. Wyrazy niemieckie były zazwyczaj przystosowywane do śląskiego (tj. słowiańskiego/polskiego) systemu językowego i odmieniane tak jak wyrazy rodzime (np. anegdotyczne w antryju na byfyju stoi szolka tyju (= w przedpokoju na kredensie stoi filiżanka herbaty).

Istotnym zapożyczeniem niemieckim jest partykuła ja (=tak), która nigdy nie jest zastępowana przez tak.

W wielu wypadkach Ślązak ma do wyboru wyraz rodzimy bądź niemiecki, lub też w jednych regionach dane pojęcie opisywane jest wyrazem rodzimym (niekoniecznie zgodnym z j. polskim), w innym - wyrazem pochodzenia niemieckiego. Zjawisko to ilustruje tabela:

śląski, germanizm śląski, rodzimy język niemiecki język polski
ółpa starzik, staroszek der Opa dziadek
ółma starka die Oma babcia
fater ociec, tata, tacik der Vater ojciec, tata
frelka dziołszka, paniynka das Fräulein panna
ciga koza, koziczka die Ziege koza
sztrachecle (Ruda Śl.) kołki (Rybnik) Streichhölzer zapałki
luft (Śląsk Górny) powietrzi (Istebna) die Luft powietrze

O wtórym wpływie niemczyzny świadczy zdolność zdrabniania i nadawania rodzimych końcówek słowom niemieckim, np. kusik (=całus, niem. der Kuss), batki (=kąpielówki, niem. die Badehose), forsztelować sie (=wyobrazić sobie, niem. sich vorstellen).

Prof. Jan Miodek ocenia słownictwo śląskie na ok. 5000 i uważa, że to zbyt mało na język[41].

Argumenty za językiem[edytuj | edytuj kod]

Etnolekt śląski zawiera sporą liczbę słów odmiennych od polskich (w tym sporo germanizmów), co może powodować, że osoba posługująca się tylko literackim polskim może mieć trudności ze zrozumieniem mówionego tekstu śląskiego [potrzebne źródło].

Oprócz odmienności leksykalnych występują też liczniej niż w języku polskim germanizmy składniowe, np. brat od Richata (=brat Ryszarda, niem. der Bruder von Richard), widza go na placu stoć (=widzę, jak stoi na placu, niem. ich sehe ihn auf dem Platz stehen), żodyn nie prziszoł (=nikt nie przyszedł, niem. keiner ist gekommen), tyś je ale gupi (=ależ ty jesteś głupi, niem. du bist aber dumm), jo jóm nie widza (=ja jej nie widzę, niem. ich sehe sie nicht; tu użycie biernika zamiast dopełniacza).

Niemniej jednak podobna sytuacja, tzn. znaczna liczba różnic i zapożyczeń dotyczy zarówno np. gwary podhalańskiej – uznawanej za gwarę – i języka kaszubskiego – uznawanego za język, dlatego samo kryterium zrozumiałości i liczby zapożyczeń nie jest wystarczające samo w sobie do określenia co jest językiem a co dialektem. Można wskazać podobne przykłady: język słowacki jest w pełni zrozumiały dla Czechów, podobnie jak język duński dla Norwegów, a jego odrębność językowa nie jest podważana, m.in. z powodu odrębnej gramatyki i kilku ważnych cech fonetycznych. Z drugiej strony gwary szwajcarskie są niemal niezrozumiałe dla Niemców, a jednak są one nazywane dialektami również przez ich użytkowników.

Rysuje się tu następująca sytuacja: niektóre języki, np. język niemiecki cechują się wysoką akceptacją dla zróżnicowania regionalnego. Różnorakie dialekty niemieckie są wciąż żywe a posługiwanie się nimi nie jest uznawane za przejaw braku wykształcenia. W takim kontekście dialekty te mogą pozostać tylko dialektami. Z drugiej strony, inne języki, np. język polski czy język francuski cechują się wysoką standardyzacją, a posługiwanie się dialektami jest słabo tolerowane w życiu publicznym i uznawane za przejaw niskiego wykształcenia (warto tu wspomnieć częste wyśmiewanie śląskiej mowy w II RP czy PRL-u). Na gruncie takich silnie ujednoliconych języków użytkownicy dialektów, chcąc zachować możliwość posługiwania się nimi bez narażenia na dyskomfort, są skłonni podnosić prestiż swojego dialektu, określając go jako odrębny język. Na gruncie francuskim sytuacja taka ma miejsce np. w Belgii, gdzie mówi się o języku walońskim. W Polsce zjawisko to zaszło już w odniesieniu do kaszubszczyzny.

Według informacji przedstawionej w 2008 roku przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, trwają prace nad utworzeniem śląskiego języka literackiego[42]. Do uznania śląskiego za język regionalny dąży stowarzyszenie Danga z Ciska, prace zmierzające do ujednolicenia śląskiej ortografii, gramatyki oraz leksyki inicjuje i wspomaga stowarzyszenie Pro Loquela Silesiana z Mikołowa. Język śląski jako odrębny język z grupy lechickiej języków zachodniosłowiańskich sklasyfikował serwis ethnologue.com[43].

Ewald Osers w Slavonic Encyclopedia[44] klasyfikował słowiańskie dialekty Śląska jako odrębny język śląski. Jako język sklasyfikowała śląszczyznę organizacja SIL International, umieszczając ją w grupie zachodniosłowiańskich języków lechickich[45].

Za uznaniem etnolektu śląskiego za język regionalny opowiedzieli się[46]:

Opinia socjolingwistów[edytuj | edytuj kod]

Socjolingwiści (np. dr Tomasz Kamusella, Jerzy Molas[52], Agnieszka Pianka[53]) przyjmują, że o tym, czy coś jest dialektem jakiegoś języka oraz którego języka, czy też odrębnym językiem decydują kryteria pozajęzykowe: wola użytkowników danej mowy oraz decyzje polityczne, zgodne z tą wolą lub nie.

W ten sposób istnieją języki rumuński i mołdawski, które (po przejściu mołdawskiego z cyrylicy na alfabet łaciński) praktycznie się między sobą nie różnią, podobnie jak chorwacki i bośniacki, które od serbskiego różni głównie zapis (alfabet łaciński i cyrylica), a pomiędzy sobą drobne regionalizmy. Z drugiej strony dialekty kantoński i mandaryński są dialektami języka chińskiego, chociaż są wzajemnie zupełnie niezrozumiałe. Dialekt dolnoniemiecki jest najbliższy niderlandzkiemu, a jednak zgodnie z wolą użytkowników jest dialektem języka niemieckiego.

Status języka regionalnego może zostać nadany śląskiemu przez władze ustawodawcze Polski lub Republiki Czeskiej, w granicach których to państw zamieszkują użytkownicy śląskich dialektów.

Porównanie dialektów śląskich języka polskiego i języka niemieckiego (przykłady)[edytuj | edytuj kod]

Dialekty śląskie języków polskiego (ślůnsko godka) i niemieckiego (Schlesisch, Schläsch), mimo że pierwszy jest dialektem słowiańskim, a drugi dialektem germańskim, wykazują pewne podobieństwo. Tabelka poniżej przedstawia kilka przykładów słów obu dialektów i ich polskie i niemieckie odpowiedniki.

dialekt śląski języka niemieckiego (Schläsch) dialekt śląski języka polskiego (ślůnsko godka) język niemiecki język polski
Jungaohs huncwot, rojber Hundsfott (ungezogener Junge), Räuber łobuz, huncwot
kascheln klojzdnonć auf dem Eis ausrutschen pośliznąć się
Kastrull kastrol (großer) Topf, Kessel sagan
Nudelkulle nudelkula Nudelholz wałek do ciasta
Ritsche ryczka/rycka Hocker taboret
rumurbern rumplować/sznupać rumwühlen myszkować

Cechy etnolektu[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

1. Samogłoska á pochylone ma (na zachodnim Górnym Śląsku) wymowę dwugłoskową ou̯ lub åu̯. (dyftongizację spotyka się też w dialekcie wielkopolskim)

  • np. troU accent lower.svgwa (trawa)

2. Samogłoski o i ó mają również wymowę dwugłoskową, są wymawiane jako u̯o lub u̯ó, zwłaszcza w nagłosie

  • np. ku̯oza (koza), su̯ól (sól), u̯ojciec (ojciec)

3. Samogłoska é ścieśnione wymawia się jako y po spółgłoskach twardych i miękkich (podobnie jest w gwarze podhalańskiej), ale niekiedy jako głoska pośrednia między e a y

  • np. brzyg (brzeg), śniyg (śnieg)

4. Ogólnopolskie samogłoska ą (nosowe o) jest wymawiana:
4.1 jako ón, óm, óń przed spółgłoskami (przed szczelinowymi ewentualnie ó nosowe)

  • np. rómbać (rąbać), sómsiod (sąsiad), Szlónzek (Śląsk), bałamóńcić (bałamucić)

4.2 jako óm na końcu wyrazu (ewentualnie ó nosowe)

  • np. sóm (są), rynkóm (ręką)

5. Ogólnopolska samogłoska nosowa ę jest wymawiana:
5.1 przed spółgłoskami jako ym, yn, , (przed szczelinowymi ewentualnie y nosowe)

  • np. gymba (gęba), gynsty (gęsty), tyndy (tędy), keryndy (którędy), ryŋka (ręka), gymba (gęba), jynzyk (język), piynta (pięta), dziyŋki (dzięki), piyńć (pięć)

W szczególności tego typu wymowa jest charakterystyczna dla zachodniej części Górnego Śląska (Opolskie, Kozielskie, Prudnickie, Strzeleckie)
5.2 na końcu wyrazu jako a lub e bez rezonansu nosowego bądź ym

  • np. ida/idym (idę), robia (robię), sie (się), jegłe/jegłym/jegła (igłę)

6. Przed spółgłoskami nosowymi zamiast o (również z a pochylonego) jest ó, a zamiast ey

  • np. wróna (wrona), pón (pan), ziymia (ziemia)

7. Przed ł zamiast i jest y lub ó

  • np. piyła (piła), zabiył/zabiół (zabił)

Spółgłoski i grupy głosek[edytuj | edytuj kod]

8. Ogólnopolskie połączenie rzy wymawia się rzi

  • np. grziwa (grzywa), rzić (rzyć)

9. Spółgłoska ł, jeżeli kończy śródwyrazową grupę spółgłoskową, bardzo często jest zredukowana

  • np. dugi (długi), gowa (głowa), tusty (tłusty), chop (chłop)

10. W grupach kie, gie zanika miękkość i pozostaje ke, ky, ge, gy

  • np. kedy (kiedy), bokym (bokiem), duge (długie), Bogym (Bogiem)

Fleksja[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

11. Odmiana czasowników

Przy odmianie czasowników występuje słówko żeś, które jest odmieniane w czasie przeszłym i teraźniejszym (tylko dla czasownika być) przez osoby, natomiast nie jest odmieniany w tych czasach przez osoby sam czasownik i występuje on w postaciach jak dla 3. os. l.p. lub l.m. Dla 1. os. l.p. słówko żeś przyjmuje formę żech, dla 2. os. l.p. przyjmuje formę żeś, w 1.os. l.m. słówko żeś nie występuje, natomiast zamiast niego pojawia się zaimek osobowy my, dla 2. os. l.m. słówko żeś przyjmuje formę żeście. Słówko to pochodzi z połączenia partykuły że ze zredukowanymi formami czasownika być i odpowiada niepoprawnym według normy języka polskiego formom typu ale żem się najadł. Końcówka -ch w 1. os. l.p. pochodzi z aorystu, ale forma nie przypomina serbsko-chorwackiego.

11.1. Odmiana czasownika być

Odmiana przez osoby Tryb oznajmujący Tryb rozkazujacy Tryb przypuszczający
Czas przeszły Czas teraźniejszy Czas przyszły
Liczba pojedyncza
1. os. l.p. jo żech bół (lub byłech albo byłżech) jest żech, jeżech, jestech (lub jo żech jest) byda, bydym niech byda, niech bydym bych bół
2. os. l.p. ty (ti) żeś bół (lub byłżeś, bółżeś) ty (ti) żeś jest (lub jestżeś, jeżeś ,je) bydziesz, bajesz, bandziesz bydź byś bół
3. os. l.p. był, była, było (lub bół, bóła, bóło) jest (lub je) bydzie, baje niech bydzie by bół, by bóła, by bóło
Liczba mnoga
1. os. l.mn. my byli my sóm bydymy bydźmy my by byli
2. os. l.mn. wyście byli (lub żeście byli) wyście sóm (lub wy żeście sóm) bydziecie bydźcie byście byli
3. os. l.mn. byli (lub bóły), były sóm bydom (lub bydóm) niech bydóm by byli, by bóły

11.2. Forma 1. os. l.p. czasu teraźniejszego z końcówką odmieniana jest z końcówką -a (nie występująca w ogóle na Śląsku Cieszyńskim, gdzie występuje forma -ym)

  • np. siedza, siedzym (siedzę), biera, bierym (biorę)

11.3. Forma 1. os. l.p. czasu teraźniejszego z końcówką -am odmieniana jest z końcówką -om

  • np. łykom (łykam), zwracom (zwracam)

11.4. Forma 1. os. l.mn. czasu teraźniejszego ma taki temat jak 1. os. l.p.

  • np. biere (biorę) – bierymy (bierzemy), moga (mogę) – mogymy (możemy)

11.5. Forma 1. os. l.p. czasu przeszłego z końcówką -em, -am odmieniana jest z końcówką -ech, -ach (podobnie jak w dialekcie małopolskim (czasem -ek, ak))

  • np. klachałach (plotkowałam), widziołech (widziałem)

11.6. W formie 1. os. l.mn. czasu przeszłego zaimek my spełnia funkcję określenia osoby (również w ogólnopolskiej mowie potocznej)

  • np. my kurzyli (paliliśmy [papierosa, fajkę]), my szli (szliśmy)

11.7. Forma 1. os. l.p. czasu przyszłego z końcówką w j. polskim odmieniana jest z końcówką -a lub -ym

  • np. będę – byda (bydym), zobaczę – łoboca (łobejrza), pójdę – pójda (pójdym)

Przymiotniki[edytuj | edytuj kod]

12. Odmiana przymiotników

12.1. W przymiotnikach rodz. żeńskiego w mianowniku l.p. ostatnią zgłoskę a wymawia się jako o (wynik pochylenia a)

  • np. gryfno (ładna), ekniynto (przekrzywiona), dekniynto (przykryta)

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

13. Odmiana rzeczowników

13.1. W rzeczownikach rodz. żeńskiego obcego pochodzenia w mianowniku l.p. końcówki -ia, -ja wymawiane są -ija, yja (jak w staropolskim i większości innych języków słowiańskich)

  • np. wilijo (wigilija), procesyjo (procesja), kómedyjo (sytuacja komiczna, komedia)

13.2 W rzeczownikach miękkotematowych rodz. żeńskiego w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku l.p. końcówki -i często zastępowane są przez końcówkę -e (jak w języku polskim w okresie staropolskim (-ej) i np. w gwarach małopolskich)

  • np. grace (gracy), jakle (żakietu), (do, ku, na) ziymie (ziemi)

13.3 W rzeczownikach rodz. męskiego w mianowniku l.mn. często występuje zanik formy męskoosobowej

  • np. chopy (chłopi), dochtory (doktorzy)

13.4 W rzeczownikach wszystkich rodzajów w narzędniku l.mn. końcówka -ami zastępowana jest czasami przez końcówkę -oma (głównie w północnej i zachodniej części na Górnego Śląska – ślad liczby podwójnej – ogólnopolskie rękoma obok rękami)

  • np. bajtloma (dziećmi), nudloma (makaronami), nogóma (nogami), wiadróma (wiadrami)

Odmiana rzeczowników przez przypadki na przykładzie wyrazu bratruła (piekarnik), spotykanego w innych dialektach polskich między innymi jako bratrula i bratrura

Przypadek Odmiana w etnolekcie śląskim Odmiana według zasad języka polskiego
Liczba pojedyncza
1. Mianownik Bratruła (bratrůa) Bratruła/Bratrula
2. Dopełniacz Bratrule Bratruły/Bratruli
3. Celownik Bratruli Bratrule/Bratruli
4. Biernik Bratruła (bratrůa) Bratrułę/Bratrulę
5. Narzędnik Bratrułóm (bratrůom) Bratrułą/Bratrulą
6. Miejscownik Bratrule Bratrule/Bratruli
7. Wołacz Bratruła! (bratrůa!) Bratruło!/Bratrulo!
Liczba mnoga
1. Mianownik Bratrule Bratruły/Bratrule
2. Dopełniacz Bratruli Bratruł/Bratrul(i)
3. Celownik Bratrulóm Bratrułom/Bratrulom
4. Biernik Bratrule Bratruły/Bratrule
5. Narzędnik Bratrulami Bratrułami/Bratrulami
6. Miejscownik Bratrulach Bratrułach/Bratrulach
7. Wołacz Bratrule! Bratruły!/Bratrule!

Niekiedy mylnie uważa się, że w mowie śląskiej nie istnieje biernik, opierając się na przykładach typu: widza Ana (widzę Annę; Ana: biernik równy mianownikowi), widza bratruła (widzę piekarnik; bratruła: biernik równy mianownikowi).

Jest to pogląd błędny, gdyż w rodzaju męskim biernik ma formę różną od mianownika: widza kónia, widza synka. Interesujące są tu konstrukcje dla rzeczowników męskich kończących się na -a np. widza kolegi i widza woźnicy.

W rodzaju żeńskim zaś końcówka -a jest taka sama jak w mianowniku jedynie w środkowej części Śląska. Na północy w bierniku wymawia się nosowe a: widzã Anã, natomiast w Cieszyńskiem – e lub -ym: widze Hanke (Wisła), widżim Hankym (Istebna).

Fałszywe skojarzenia[edytuj | edytuj kod]

W etnolekcie śląskim można zauważyć wyrazy, które swoją wymową przypominają wyrazy pochodzące z języka polskiego, lecz zupełnie różnią się znaczeniem. Do zapisu śląskich słów przyjęto polską transkrypcję. Przykłady:

Śląski Nie oznacza Oznacza
bez[54] bez (brak) przez
srogi srogi, restrykcyjny wielki, ogromny
spodnioki spodnie kalesony
rzadny żaden ohydny, brzydki
synek syn chłopiec
koło koło rower
gruba[54] gruba kopalnia
sam[54] sam tu, tutaj
rzykać wymiotować modlić się
kuc(k)ać kucać kaszleć
kara kara taczka
kelnia kielnia chochla
kiszka jelito, kaszanka zsiadłe mleko
klara[54] Klara Słońce
gorol góral osoba spoza Śląska[54]
cera cera córka
podany na podany na podobny do
przez przez ponad, więcej niż
zouza[54] zołza, zła kobieta sos
fara fara, główny kościół probostwo
rewjyr rewir, rejon zwolnienie lekarskie
ćima ćma ciemność
topić topić palić w piecu
starać się starać się martwić się
szterować sterować przeszkadzać

Zróżnicowanie regionalne[edytuj | edytuj kod]

Dialekt śląski nie jest jednolity i na różnych obszarach kulturowo-historycznych spotkać można zarówno różne znaczenia tych samych słów, jak i ich różną wymowę. Nie wszystkie więc cechy dialektu opisane występują na wszystkich jego obszarach. Często jednak występują m.in. labializacja, mazurzenie i jabłonkowanie.

Śląsk pod względem językowym dzieli się na południowy i północny (czasem wyróżnia się także środkowy). Inny spotykany podział językowy to podział Śląska na: Cieszyński, Górny i Opolski.

Górny Śląsk[edytuj | edytuj kod]

Górny Śląsk można tez podzielić na część północną gdzie występuje "mazurzenie" i część południową gdzie ta cecha nie występuje. Granicą jest linia biegnąca od zachodu przez: Kąty Opolskie, Tarnów Opolski, Krośnicę, Staniszcze, Kolonowskie, Zawadzkie, wzdłuż Małej Panwi i na południe w rejon Tarnowskich Gór, na zachód od Katowic i na wschód od Pszczyny.

Według językoznawcy prof. Alfreda Zaręby (autora Atlasu językowego Śląska) na Górnym Śląsku można wyodrębnić m.in. następujące dialekty:

  • dialekty centralne obejmujące Pyskowice, Rybnik, Mikołów,
  • dialekty pogranicza śląsko-małopolskiego obejmujące Katowice, Mysłowice, Tychy, powiat pszczyński,
  • dialekty pogranicza gliwicko-opolskiego obejmujące powiat gliwicki, tarnogórski i lubliniecki
  • dialekty północne obejmujące powiat raciborski na zachód od Odry
  • dialekty laskie obejmujące okolice Pietrowic Wielkich, Krzanowic (pd-zach fragment powiatu raciborskiego)
  • dialekt Kobylorzy obejmujący teren Strzelec Opolskich, Kamienia Śląskiego i Kotlarni
  • dialekt namysłowski na wschód od Namysłowa (bez rejonu miasta)
  • dialekt sycowski na wschód od Sycowa (bez samego miasta)
  • gwary Krysioków w okolicach Opola

Śląsk Cieszyński[edytuj | edytuj kod]

Na kształtowanie się gwary cieszyńskiej w rejonie Cieszyna, Brennej, Skoczowa i Jaworza miało wpływ kilkusetletnie oddzielenie granicą państwową od reszty Śląska, mniejszym wpływem języka niemieckiego przy równoczesnym większym znaczeniu języka czeskiego. Wiele słów ma też pochodzenie słowackie oraz wołoskie (gielata, putyra; nazwy własne: Magura, Kiczora), co nie występuje na innych obszarach Śląska. Cieszyńskie wyróżnia się wąską wymową samogłoski ę w każdej pozycji, brakiem mazurzenia czy charakterystyczną fleksją -ym zamiast -a (np. winszujym, niesym zamiast winszuja, niesa).

Na Śląsku Cieszyńskim określenie po naszymu (pl. po naszemu) odnosi się tylko do cieszyńskiej odmiany gwary śląskiej, co nie jest spowodowane tylko zróżnicowaną mową, w szczególności w porównaniu do dialektów gliwickich z północnej części Górnego Śląska, ale i kilkusetletnim odgałęzieniem kulturowym od reszty Górnego Śląska.

Na południowym wschodzie Śląska Cieszyńskiego występuje także gwara jabłonkowska (z podobnym do mazurzenia jabłonkowaniem) występująca w tzw. Trójwsi beskidzkiej tj. w Istebnej, Koniakowie i Jaworzynce, a także Wiśle. Zachowane w niej zostało do dziś panujące w okresie staropolskim języka polskiego "rz" frykatywne. Charakterystyczne jest też wypowiadanie się o małych dziewczynkach w rodzaju nijakim: Ofijka poszło do szkoły, lub nawet same dziewczynki mówią tak o sobie: jo stukło zdrzadło.

Dolny Śląsk[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Gwary dolnośląskie.

Pierwotną granicą zachodnią występowania dialektu śląskiego była linia rzeki Bóbr, gdzie graniczył on z dialektami Serbów Łużyckich, na północy region obecnej Zielonej Góry, na południu Sudety, gdzie graniczył z dialektami czeskimi. Wielowiekowa germanizacja spowodowała cofanie się zasięgu występowania tego dialektu do stanu obecnego, który zakreśla linia Syców-Prudnik-Głubczyce. Potwierdza to przekaz zawarty w słowniku opracowanym w roku 1603 roku przez słoweńskiego uczonego Hieronymusa Megisera (1554-1619). Autor przekazał w nim gwarę ówczesnych mieszkańców okolic Krosna Odrzańskiego. Jest to gwara zachodniopolska, nieznająca nosówek pozostająca pod silnym wpływem języka górnołużyckiego, zawierająca cechy dialektów śląskich i wielkopolskich.

Z kolei zachowane zabytki języka serbołużyckiego, którym mówiono wtedy pomiędzy Bobrem a Nysą Łużycką np. w okolicach Żar, dokumentują silne wpływy dialektów śląskiego na południu i wielkopolskiego na północy oraz obu w pasie pośrednim.

Po dawnym dialekcie dolnośląskim zachowały się reliktowe gwary Chwalimia koło Wolsztyna (Zielonogórskie) oraz tzw. gwara Chazaków Rawickich obejmująca dwie wsie koło Leszna (Brenno i Wijewo) oraz około 22 wsi koło Rawicza. Gwary te przetrwały dzięki osiedleniu w przeszłości ludności śląskiego pochodzenia na pograniczu wielkopolsko-śląskim. Obecnie znajdują się w stadium zanikania.

Jeśli chodzi o dolnośląskie gwary okolic Wrocławia to przetrwały one do XIX stulecia, kiedy to Jerzy Samuel Bandtkie, polski uczony działający w latach 1798-1811 we Wrocławiu, a następnie opiekujący się biblioteką Uniwersytetu Jagiellońskiego podjął starania o stworzenie ich słownika. Bandtkie w swoich pracach nad gwarami podwrocławskiej wsi dowiódł, że przynależą one do języka polskiego. Polski gospodarz z okolic Oławy Baltazar Działas (1787-1870) namówiony przez Bandtkiego stworzył tzw. "Słownik Oławski". Dzięki temu słownikowi wiemy, że gwara dolnośląska była mazurząca.

"Śląski Polak mówi (...) – cz jak zwykłe -c, – sz jak – s, – ź i – ż jak czyste – z, – ą i – ę na końcu wyrazu jest czytane tak samo jak w środku (...) – ł nie jest zupełnie słyszalne, np. człowiek – cowiek, łaska – uaska, członek -conek, chwała – chwoa.

Tak wyglądało to w zdaniach: "Przy wsyskim, co cynią, rozmyślay, co za koniec ta rzec weznie". "Kto chce mądrym być, musi się pilnie ucyć". "Maó i módy cowiek zwie się dziecie". "Módy gburski karlus" (młody kmiecy chłopak). "Suchey rodziców i naucicielów, bo oni są twoią piersą zwierzchnością".

Podwrocławscy chłopi mówili też: wiecorzo (wieczerza), swacyna (podwieczorek), bacę (patrzę, uważam), biegas (włóczęga), zebrok (żebrak), (iść), chromotam (kuleję), cielemecki (głupek), zodziey (złodziej), ciepać (rzucać), sporny (uparty), desc (deszcz), dypidzban (pijak), cholibuta (chwalipięta, samochwał), sceście (szczęście), kobua (kobyła), haytuś (spacer), gody (Boże Narodzenie), copka (czapka), kornykiel (królik), chaupa (dom), smad (swąd), awisarz (gazeciarz, pisarz gazetowy), gorzouka (wódka), na przek (na ukos), kacmorz (karczmarz).

Około roku 1826 stosunki etniczne pod Wrocławiem przedstawiały się następująco: W Laskowicach na 71 gospodarstw polskich przypadało 11 niemieckich, w Nowym Dworze na 38 polskich przypadały 4 niemieckie, a w Piekarach (na Górnym Śląsku) na 40 polskich – 4 niemieckie, w Dębinie na 42 gospodarstwa polskie – 7 niemieckich, w Chwałowicach na 36 polskich – 4 niemieckie, w Dziuplinie Dużej na 45 polskich – 2 niemieckie, w Dziuplinie Małej na 11 polskich – 1 niemieckie, w Jelczu na 32 polskie – 5 niemieckich, w Ratowicach na 58 polskich – 7 niemieckich, w Wojnowicach na 18 polskich – 1 niemieckie. Po polsku mówiono także w Kamieńcu Wrocławskim na samym przedmieściu Wrocławia oraz w Kątach Wrocławskich i Gniechowicach.

Gwara dolnośląska w powiatach wrocławskim i oławskim (okolice Oławy, Jelcza-Laskowic, Piekar, Ratowic, Miłoszyc) przetrwała do lat 1866-1888 ulegając następnie całkowitej germanizacji. Około roku 1900 jedynymi enklawami, gdzie 25-50% procent ludności posługiwało się językiem polskim, były okolice Kątów Wrocławskich i Gniechowic. Do XX wieku zachowały się jedynie gwary dolnośląskie powiatu brzeskiego w Lubszy, Karłowicach, Kurzniach, Kuźnicy Katowskiej i Starych Kolniach. Po drugiej wojnie uległy one jednak stopniowemu zanikowi na skutek emigracji części mieszkańców i asymilacji pozostałych.

Inną enklawą utrzymywania się tej gwary były okolice Namysłowa, Sycowa oraz Międzyborza. Na obszarze tym polsko-śląski język pisany doszedł do wyrafinowanego poziomu już w XVII stuleciu, a to w znacznej mierze za sprawą chwilowego połączenia księstwa opolsko-raciborskiego z Koroną Polską przez Władysława IV Wazę (1646-1666). Uchroniło to ludność księstwa przed zniszczeniami schyłkowej fazy wojny trzydziestoletniej i umożliwiło rozwój kultury literackiej. W protestanckich gimnazjach w Byczynie, Wołczynie oraz Brzegu tworzyli tacy śląscy pisarze i poeci jak Jerzy Bock oraz Adam Gdacjusz. W XIX stuleciu dzięki wybitnym pastorom takim jak Robert Fiedler oraz Jerzy Badura (1845–1909) dialekt dolnośląski przetrwał w rejonie Sycowa i Międzyborza znacznie dłużej niż pod Wrocławiem. Z okolic Międzyborza pochodzi spisana około 1864 roku pieśń ludowa w gwarze Dolnego Śląska, która stała się obecnie hymnem Wrocławia. Robert Fiedler (1810-1877) napisał w języku niemieckim pracę o polskich gwarach tamtych rejonów (1843), która podobnie jak opracowania Bandtkiego i "Słownik Oławski" pozwala nam wejrzeć w ów wymarły już dialekt.

W latach 1845–1850 dzięki działalności Fiedlera nastąpił swoisty renesans dolnośląskiej polszczyzny na Śląsku Średnim, jednak ok. 1886 władze II Rzeszy Niemieckiej rozpoczęły wielką akcję germanizacyjną rozpoczynając od germanizowania polskich nazw miejscowych. Nabożeństwa polskie zostały ostatecznie zabronione przez władze niemieckie dopiero w 1919 roku. Warto odnotować, że sam proces germanizacji napotykał na silny opór miejscowej ludności, co szczególnie zaznaczyło się na wsi podwrocławskiej w latach 1824–1826, kiedy ludność ta pod wodzą chłopa Jerzego Treski przeciwstawiła się germanizacyjnej polityce państwa pruskiego realizowanej przez kościół luterański. Innym przykładem podobnych zajść była wieś Miodary w okolicach Namysłowa, w której opór ludności przeciw wynaradawiającym rozporządzeniom władz złamało wojsko pruskie (1834).

Należy pamiętać, że wymarły dolnośląski dialekt to język, którym posługiwali się Henryk I Brodaty, Henryk II Pobożny, Henryk IV Prawy, Henryk III głogowski, Bolko I Surowy świdnicki, Bolko II Mały oraz Jadwiga Śląska. Niektóre ze źródeł historycznych przypisują nawet różnicom dialektologicznym pomiędzy rycerstwem śląskim a małopolskim spowodowanie klęski pod Legnicą w roku 1241.[potrzebne źródło]

Ponieważ Dolny Śląsk był w XIII stuleciu centrum polskich dążeń zjednoczeniowych dialekt dolnośląski miał szansę stać się językiem wiodącym spośród innych dialektów polskich i stać się dialektem podstawowym polskiego języka literackiego. Z powodu załamania się planów i hegemonii książąt wrocławskich tak się jednak nie stało.[potrzebne źródło]

Z braku źródeł i przekazów pisanych nie potrafimy odtworzyć śląskich gwar słowiańskich, którymi posługiwali się górale sudeccy oraz karkonoscy. Gwary te musiały zaniknąć stosunkowo wcześnie najpóźniej do początków XVII stulecia. Znane są jedynie niektóre elementy ich folkloru jak np. Liczyrzepa-Karkonosz.

Na podstawie przekazów źródłowych możemy częściowo odtworzyć proces cofania się dialektu śląskiego w wyniku germanizacji w ciągu wieków. W przededniu Wojny Trzydziestoletniej (1618 r.) granica dialektu przebiegała od granicy wielkopolsko-śląskiej do Odry w okolicach Głogowa. Następnie przebiegała wzdłuż linii Odry przekraczając ją nieznacznie w okolicach Legnicy. Na południe od Wrocławia przekraczał Odrę rozległy klin ludności mówiącej gwarą śląską sięgający po Strzelin i dalej na południe aż po Ząbkowice. Dalej granica dialektu przebiegała wzdłuż linii Odry aż do ujścia Nysy Kłodzkiej. Na południu granicę stanowiła właśnie Nysa Kłodzka. W tym samym czasie źródła potwierdzają istnienie w rejonie Krosna Odrzańskiego wyspy ludności posługującej się gwarą śląską. W wyniku Wojny Trzydziestoletniej (1618-1648) Ślązaków mówiących gwarą przodków spotkały dotkliwe ciosy.

Na Górnym Śląsku zniszczona została liczna jeszcze warstwa szlachty posługującej się gwarą śląską lub polskojęzycznej. Na Śląsku Dolnym śląską (mówiącą polskim dialektem śląskim) ludność protestancką spotkały prześladowania kontrreformacyjne Habsburgów.Warto zauważyć, że źródła niemieckie z roku 1641 mówią o osobnym cechu polskim w Kątach Wrocławskich, natomiast pod datą 1689 znajduje się wzmianka, że lud pomiędzy Kątami Wrocławskimi a Oławą mówi przeważnie po polsku. W przededniu podboju Śląska przez Prusy (1741 r.) zwarta linia dialektu śląskiego sięgała na prawym brzegu Odry po Milicz i Trzebnicę. Na lewym brzegu Odry sięgała po Strzelin. Następnie biegła wzdłuż linii Odry, przekraczając ją na południu w rejonie Raciborza sięgając aż do Głubczyc.

Postęp procesu germanizacyjnego był najbardziej widoczny w okolicach Wrocławia. W okresie od XVII do połowy XVIII wieku mówiono po polsku w 50 wsiach położonych w najbliższym sąsiedztwie miasta, co jest udokumentowane dzięki wizytacjom duszpasterskim w tamtejszych parafiach. Na przełomie XVIII i XIX wieku liczba takich polskojęzycznych wsi spadła do kilku. W pierwszych dziesięcioleciach XIX stulecia zanikły na Dolnym Śląsku całe wyspy mowy polskiej. Był to efekt wykorzystania do polityki germanizacyjnej kościoła luterańskiego, którego głową był król Prus. Doktryna absolutnego posłuszeństwa wobec władz zwierzchnich występująca w luteranizmie zmusiła pastorów do podporządkowania się germanizacyjnej polityce królewskiej i usuwania języka polskiego z nabożeństw. Natomiast wierni kościoła musieli w imię zasady posłuszeństwa zastosować się do poleceń duchownych nakazujących zamianę będącego w użyciu języka polskiego na niemiecki. Około roku 1885 po ponad stuleciu germanizacyjnej polityki pruskiej zasięg śląskiego dialektu przybrał obecną postać.

Pieśń We Wrocławiu na rynecku zapisał w okolicy Międzyborza niejaki Bock i opublikował ją w 1864 w kalendarzu dla prowincji poznańskiej. Warto zauważyć, że gwara z tej pieśni (gwara okolic Międzyborza i Sycowa) różniła się od gwary podwrocławskiej (okolice Wrocławia, Oławy, Jelcza i Laskowic) opisanej przez Bandtkiego i Działasa. Obrazuje to jak zróżnicowany był dialekt (czy też dialekty) Dolnego Śląska.

Zapis[edytuj | edytuj kod]

Do zapisu tekstów śląskich istnieje alfabet śląski Steuera (śl. Steuerowy szrajbůnek), który został użyty do zapisu śląskojęzycznej Wikipedii[55] i do artykułu napisanego po śląsku w Gazecie Wyborczej[56]. Tego zapisu używa także w swojej twórczości Karol Gwóźdź[57]. Alfabet ten ma 30 znaków: A, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, P, R, S, Ś, T, U, Ů, W, Y, Z, Ź, Ż oraz osiem dwuznaków: AU, CH, CZ, DZ, DŹ, DŻ, RZ, SZ.

Pojawia się też poza internetem – por. niebiesko-żółty transparent "Ruch Autonomii Śląska / Gůrny Ślůnsk – Mysłowice"[58].

Teksty śląskie są zapisywane też w alfabecie polskim, w którym jednak niemożliwe jest zapisanie i odpowiednie zaakcentowanie wszystkich głosek śląskich[59][60].

Nowym stosowanym alfabetem jest tzw. ślabikŏrzowy szrajbōnek powstały na potrzeby publikacji Pro Loquela Silesiana w celu oddania różnic między poszczególnymi gwarami śląskimi, składający się z 33 liter: A, Ã, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, Ń, O, Ŏ, Ō, Ô, Õ, P, R, S, Ś, T, U, W, Y, Z, Ź, Ż[59][60].

Wzajemne oddziaływanie literackiej polszczyzny i dialektu śląskiego[edytuj | edytuj kod]

Wpływ języka literackiego na dialekt śląski[edytuj | edytuj kod]

Na popularyzację gwar śląskich w Polsce ma wpływ m.in. miesięcznik Śląsk. Wraz ze wzrostem ruchów migracyjnych ludności czysta mowa śląska zaczęła zmniejszać swój zasięg. Doprowadziło to do powstania instytucji i inicjatyw broniących czystości dialektów śląskich. Przykładem może być organizowany od 1993 roku konkurs Po naszymu, czyli po śląsku.

Wpływ dialektu śląskiego na język literacki[edytuj | edytuj kod]

Dialekt śląski w małym stopniu kształtował język ogólny, obszar Śląska nie wszedł po okresie rozbicia dzielnicowego w skład państwa polskiego. Cechą języka ogólnego wywodzącą się ze Śląska jest tylko upowszechnienie się przyrostka -ow. W dialekcie małopolskim i wielkopolskim istniało początkowo rozróżnienie: po głosce miękkiej przyrostek -ew (krolewi, koniewi), po twardej -ow (domowi, chłopakowi). To rozróżnienie zanikło na Śląsku już w XII w. gdzie mówiono zarówno krolowi, koniowi jak i chłopakowi[61].


Uwagi

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Ludność według języka używanego w domu, płci oraz charakteru miejsca zamieszkania w 2011 roku. W: Ludność. Stan i struktura społeczno-demograficzna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-04-14].
  2. Prof. Wyderka: Oddzielmy gwarę od polityki. [dostęp 2010-05-21].
  3. Izabela Winiarska: Zasięg terytorialny i podziały dialektu śląskiego. [dostęp 2010-05-21].
  4. Stanisław Dubisz: Dialekty i gwary polskie. Warszawa: "Wiedza Powszechna", 1995, s. 140. ISBN 83-214-0989-X.
  5. Stanisław Rospond, Polszczyzna śląska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, rozdział "Staropolszczyzna w gwarze śląskiej", str. 80-87
  6. 6,0 6,1 Ludność według języka używanego w domu oraz województw w 2002 r.. W: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [on-line]. Główny Urząd Statystyczny, 2008-07-15. [dostęp 2011-04-21].
  7. Dokumentacja dla kodu ISO 639
  8. Ethnologue report for language code: szl
  9. Lucjan Malinowski, Zarysy życia ludowego na Szląsku, „Ateneum” 1877 zeszyt 1.; Josef Vochala, Rok 1848 ve Slezsku a na severnovyvhodni Moravě , Opava 1948; Tomasz Kamusella, Schlonzska mowa. Język, Górny Śląsk i nacjonalizmy, Zabrze 2005.; Maria Wanda Wanatowicz, Społeczeństwo polskie wobec Górnego Śląska (1795-1914), Katowice 1992.
  10. "Gwara Śląska – świadectwo kultury, narzędzie komunikacji", Aldona Skudrzykowa, Katowice 2002, ISBN 83-7164-314-4
  11. "Słownik gwar Śląskich". Opole, red. Bogusław Wyderka
  12. "Dialekt śląski" autor: Feliks Pluta, czasopismo/publikacja: Wczoraj, Dzisiaj, Jutro. – 1996, nr 1/4, s. 5-19
  13. "Fenomen śląskiej gwary" autor: Jan Miodek czasopismo/publikacja: Śląsk. – 1996, nr 5, s. 52
  14. scdk.pl: Zróżnicowanie etnograficzne obecnego województwa śląskiego. [dostęp 18.11.2010].
  15. Gerd Hentschel: Das Schlesische – eine neue (oder auch nicht neue) slavische Sprache?, Mitteleuropa – Osteuropa. Oldenburger Beiträge zur Kultur und Geschichte Ostmitteleuropas. Band 2, 2001 ISBN 3-631-37648-0
  16. Joanna Rostropowicz: Śląski był jego językiem ojczystym [Reinhold Olesch, 1910-1990] w: Śląsk bogaty różnorodnością – kultur, narodów i wyznań. Historia lokalna na przykładzie wybranych powiatów, miast i gmin (red. Krzysztof Kluczniok, Tomasz Zając), Urząd Gm. i M. Czerwionka-Leszczyny, Dom Współpracy Pol.-Niem., Czerwionka-Leszczyny 2004, ISBN 83-920458-5-8
  17. Norman Davies, Europe: A History, Oxford 1996 s. 1233
  18. SIL International, Documentation for ISO 639 identifier: szl
  19. "Śląskie dyktando" – Dziennik Zachodni, 12 września 2007
  20. Ortografia diakrytyczna, czeska, fonetyczna, Hermannowa, polska, polska plus, Steuera, Tadzikowa, Wieczorkowa, wieloznakowa.
  21. "23 posłów chce nadania gwarze śląskiej statusu języka regionalnego"Gazeta.pl, 07.09.2007
  22. Przemysław Jedlecki: Rząd nie uznał godki: To nie język, nie ma mowy! (pol.). [dostęp 18.10.2010].
  23. PAP: Projekt ustawy wprowadzającej śląski jako język regionalny - w Sejmie. 2010-10-30. [dostęp 2010-10-31].
  24. Projekt ustawy o zmianie ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, a takze niektórych innych ustaw (druk nr 567)
  25. Dz. U. z 2012 r. poz. 309
  26. Dz. U. z 2013 r. poz. 1346
  27. 27,0 27,1 27,2 .gwarypolskie.uw.edu.pl
  28. "Gwara Śląska – świadectwo kultury, narzędzie komunikacji", Aldona Skudrzykowa, Katowice 2002, red. Jolanty Tambor, 2002 ISBN 83-7164-314-4
  29. Słownik gwar Śląskich. Opole, red. B. Wyderka
  30. Mały słownik gwary Górnego Śląska, Część I., Katowice 2000, red. Cząstka-Szymon, B., J. Ludwig, H. Synowiec
  31. "Mowa Górnoślązaków oraz ich świadomość językowa i etniczna",Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2006, Jolanta Tambor
  32. “Dialekt śląski” autor: Feliks Pluta, czasopismo/publikacja: Wczoraj, Dzisiaj, Jutro. – 1996, nr 1/4, s. 5-19
  33. “Fenomen śląskiej gwary” autor: Jan Miodek czasopismo/publikacja: Śląsk. – 1996, nr 5, s. 52
  34. “Germanizmy w gwarze śląskiej – stopień przyswojenia” autor:Jolanta Tambor , czasopismo/publikacja Prace Językoznawcze. – Nr 25 (1998), s. 210-218
  35. “Status gwary śląskiej w opiniach nie-Ślązaków” Aldona Skurzykowa, Krystyna Urban , czasopismo/publikacja: Prace Językoznawcze. – Nr 25 (1998), s. 174-181
  36. “Wartościowanie gwary śląskiej : mity i rzeczywistość autor”: Antonina Grybosiowa czasopismo/publikacja: Prace Językoznawcze. – Nr 25 (1998), s. 40-47
  37. "Zasięg i podział gwar śląskich", Krzysztof Kleszcz (Uniwersytet Opolski)
  38. Stanisław Szober, "Gramatyka Języka Polskiego", M. Arct 1931, s. 106
  39. Piotr Bąk, "Gramatyka języka polskiego", "Wiedza Powszechna", 2004, s.21
  40. Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego. Wydanie drugie, poprawione i rozszerzone. Jadwiga Wronicz (redaktor). Ustroń: 2010, s. 78. ISBN 978-83-60551-28-8.
  41. Katowice w naszemiasto.pl
  42. INFORMACJA O PRACACH KOMISJI SEJMOWYCH, VI kadencja w dniu 3 grudnia 2008 r. nr 157/2008 (176)
  43. Lewis, M. Paul: Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition (ang.). SIL International, 2009. [dostęp 2009-09-25].
  44. Joseph S. Roucek (Editor), Slavonic Encyclopedia, New York 1949, s. 1149-1151
  45. Lewis, M. Paul: Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition (ang.). SIL International. [dostęp 2009-09-24].
  46. Zwolennik godki rozprawia się z mitami
  47. Eksperci - kulturoznawstwo - dr Elżbieta Anna Sekuła
  48. Ekspertyza
  49. Pro Loquela Silesiana - Ekspertyza naukowa dra Tomasza Kamuselli
  50. Filozofia Umysłu i Kognitywistyka - specjalność na WF UPJP II
  51. Opinia merytoryczna na temat poselskiego projektu ustawy o zmianie Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, a także niektórych innych ustaw, Warszawa 3 maja 2011 r.
  52. ceeol.com
  53. artykuł w serwisie Fundacji Brata Alberta
  54. 54,0 54,1 54,2 54,3 54,4 54,5 Nie występuje na Śląsku Cieszyńskim, za: Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego. Wydanie drugie, poprawione i rozszerzone. Jadwiga Wronicz (redaktor). Ustroń: 2010, s. 115. ISBN 978-83-60551-28-8.
  55. Prawidła zapisowańo (śl.). Śląskojęzyczna Wikipedia. [dostęp 2012-06-20].
  56. Przemysław Jedlecki. Ślabikorz dlo Ślůnzokůw. „Gazeta Wyborcza”, 2009-02-13 (śl.). 
  57. Karol Gwóźdź: Myśli ukryte. Siemianowice Śląskie: "Hologram", 2010, s. 40. ISBN 978-83-930871-0-5.
  58. "Angora", nr 12, 23 marca 2008, ISSN 0867-8162, zdjęcie na str. 15
  59. 59,0 59,1 Beata Tokarzewska: Mowa śląska językiem regionalnym (pol.). Jastrzębski Portal Informacyjny, 2012-03-12. [dostęp 2012-06-20].
  60. 60,0 60,1 Mirosław Syniawa: Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli. Pro Loquela Silesiana. ISBN 978-83-62349-01-2.
  61. Andrzej Markowski, 500 zagadek o języku polskim, WP, Warszawa 1986, str.201, ISBN 83-214-0481-2

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • "Słownik gwarowy Śląska" – Stanisław Bąk, Stanisław Rospond, Opole 1962 (zeszyt próbny)
  • "Wśród śląskich nazw" – Henryk Borek, Opole 1991
  • "Atlas językowy Śląska" – Alfred Zaręba, T. 1-8 (1969-1996)
  • "Polszczyzna Śląska" – Stanisław Rospond, 1970
  • Tomasz Kamusella. 2013. The Silesian Language in the Early 21st Century: A Speech Community on the Rollercoaster of Politics (s 1-35). "Die Welt der Slaven". Vol 58, Nr 1.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Etnolekt śląski
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Indeks wyrażeń gwarowych w Wikisłowniku