Gwardia Ludowa WRN

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pismo Gwardii Ludowej WRN „Gwardia Ludowa”
Pismo OW PPS „Do Szeregu”

Gwardia Ludowa WRN, od 2 maja 1944 Oddziały Wojskowe Powstańczego Pogotowia Socjalistów (OW PPS) – wojskowe ugrupowanie konspiracyjne 1939-1945 związane z PPS-WRN. Od 1941 scalana z ZWZ z zachowaniem autonomii (od 1942 w AK). W 1944 oddziały GL WRN (OW PPS) liczyły ok. 42 tys. żołnierzy. Oddziały PPS wzięły udział w powstaniu warszawskim w składzie oddziałów okręgu warszawskiego AK na Woli, Żoliborzu, Ochocie, Mokotowie i Śródmieściu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Organizacja wojskowa WRN tworzona była od października 1939. W listopadzie grudniu 1939 powstało dziesięć zgrupowań Gwardii Ludowej: Warszawa, Warszawa-Podmiejska, Lublin, Radom, Kielce, Kraków, Rzeszów, Śląsk, Łódź, Pomorze. W listopadzie 1941 powstało zgrupowanie Wilno. Po wysiedleniach ludności z ziem anektowanych przez III Rzeszę oraz liczne aresztowania doprowadziły do rozwiązania zgrupowań Łódź i Pomorze[1]. Od listopada 1939 w każdym okręgu WRN organizowano batalion GL, na czele którego stało trzyosobowe kierownictwo, stanowiące jednocześnie wydział wojskowy okręgu WRN (dowódca jednostki, kierownik wydziału wojskowego- organizator i dowódca szkoleniowiec)[2]. W każdym batalionie znajdował się oficer wywiadu. Od 1940 tworzone bataliony podlegały Komendzie Głównej GL.

Struktura[edytuj | edytuj kod]

Struktura Gwardii Ludowej oparta była na systemie „trójkowym”. Najniższą komórka była sekcja wybierająca spośród siebie sekcyjnego. Trzech sekcyjnych wybierało drużynowego, a trzej drużynowi z dowódcą plutonu i jego zastępcą stanowili radę żołnierską plutonu. Trzech dowódców plutonów, szef kompanii, dowódca kompanii i jego zastępca stanowili radę żołnierską kompanii[3]. Trzy sekcje tworzyły drużynę, trzy drużyny tworzyły pluton, trzy plutony kompanię, trzy kompanie batalion, zaś trzy bataliony pułk. We wszystkich strukturach nie uznawano stopni wojskowych, lecz funkcje. Batalionem dowodził "batalionowy", kompanią "kompanijny". Wszyscy dowódcy byli wybierani, a w przypadku mianowania, zatwierdzani przez rady żołnierskie i instancje WRN[4].

Na początku 1941 w związku ze scalaniem ze Związkiem Walki Zbrojnej oddziały przeszły na system „piątkowy”. Do 1941 w skład oddziałów Gwardii Ludowej mogli wchodzić wyłącznie należeć członkowie PPS lub klasowych związków zawodowych, mający odbytą służbę wojskową:

  • nie mający nałogów;
  • umiejący dochować tajemnicy;
  • nie mający wśród najbliższej rodziny osób pochodzenia niemieckiego lub deklarujących sympatie do organizacji faszyzujących;
  • mogący wylegitymować się znanymi i uznanymi źródłami utrzymania;
  • przestrzegających zasad etycznego prowadzenia się[5].

Od 1941 złagodzono warunek dotyczący służby wojskowej, przyjmując do oddziałów młodzież.

Przyrzeczenie[edytuj | edytuj kod]

Od marca 1940 każdy przystępujący w szeregi Gwardii Ludowej składał następujące przyrzeczenie:

Quote-alpha.png
Stając w szeregach Gwardii Ludowej przyrzekam uroczyście wszystkie swe siły i czas – a gdy tego zajdzie potrzeba i życie oddać sprawie wywalczenia Polsce całości i niepodległości, a ludowi polskiemu wyzwolenia z ucisku i wyzysku kapitalistycznego.

Pomny dziejowego posłannictwa Partii wierny jej ideałom socjalistycznym i dążeniom do niepodległej Rzeczypospolitej Ludowej jako Ojczyzny wolnego ludu polskiego wśród wolnych ludów Europy, świadom sprzymierzonych na zgubę Polski i jej ludu wrogów – Niemiec, Włoch i Japonii – przyrzekam pełną gotowość i stawiennictwo w każdej potrzebie i na każde wezwanie kierownictwa Gwardii Ludowej i Partii. Przyrzekam bezwzględną karność i posłuszeństwo przełożonym i rozkazom Gwardii Ludowej, a zarazem całkowitą solidarność z każdorazową decyzją Partii.

Przyrzekam, że będę dochowywał pełnej tajemnicy służby i ścisłej konspiracji oraz będę przestrzegał zasad moralnego prowadzenia się. Wam zaś współtowarzysze w szeregach Gwardii Ludowej przyrzekam moje koleżeńskie przywiązanie i braterstwo[5]

Komenda Głowna GL WRN[edytuj | edytuj kod]

Kazimierz Pużak Komendant Główny GL WRN

Na czele GL WRN stała Komenda Główna Gwardii Ludowej w składzie Kazimierz Pużak „Bazyli (komendant główny). Dowódcą wyszkolenia wojskowego był por. Franciszek Skolimowski „Hucuł”, a następnie kpt. Włodzimierz Miszewski „Władysław”, szefem sekcji polityczno-wychowawczej por. Bronisław Wertheim „Rozłucki” (aresztowany w lutym 1943)[6]. Później w skład komendy weszli: kpt. Józef Dzięgielewski „Kurek” (dowódca – organizator) oraz por. Kazimierz Domosławski „Zakręt” (dowódca – szkoleniowiec).

Natomiast według relacji Kazimierza Pużaka w skład komendy oprócz niego wchodzili: Włodzimierz Miszewski, Franciszek Skulimowski, Antoni Pajdak, Bronisław Wertheim, Władysław Ładowski, Leszek Raabe (do 1942), Lucyna Woliniewska, Cezary Uthke, Roman Motyka, Tadeusz Szturm de Sztrem, Franciszek Białas oraz Szczypierski(? być może chodzi o Adama Szczypiorskiego)[7].

Zgrupowania GL WRN[edytuj | edytuj kod]

W maju 1944 Gwardia Ludowa zmieniła nazwę na "Oddziały Wojskowe Powstańczego Pogotowia Socjalistów" (OW PPS). Struktury OW PPS działały w 32 okręgach, z czego 23 okręgi funkcjonowały w Zagłębiu Dąbrowskim, 19 w Krakowskim, 9 na Gorny Śląsku, 9 w Lubelskim, 8 w Kieleckim, 6 w Warszawie, 5 w Warszawskim, po 4 w w Krośnieńskim, Rzeszowskim, i Białostockim, po 3 w Tarnowskim, Lwowskim, Tarnopolskim, Śląsku Cieszyńskim, 2 w Wileńskim. Okręgi ulegały podziałowi, gdy stan przekraczał 600 osób[8]. Na poziomie okręgowym, według danych podanych przez Andrzeja Czystowskiego, Gwardia Ludowa tworzyła następujące zgrupowania:

Zgrupowanie OW PPS Kolejni dowódcy zgrupowań Stan liczebny
Zagłębie mjr Cezary Uthke „Tadeusz”, kpt. Lucjan Tajchman „Wirt” 6008[9], lub 6610[10]
Kraków Marian Bomba „Jerzy”, Adam Rysiewicz „Teodor”, Marian Bomba „Jerzy” 4950[9], lub 5143[10]
Radom Tadeusz Pietsch-Piwnicki „Krzysztof”, Edmund Chodyński "Karo" 4032[9], lub 4942[10] (920 uzbrojonych[9])
Rzeszów Jan Rak „Konstanty” 3904[9], lub 4371[10] (2250 uzbrojonych[9])
Tarnów Kazimierz Czubek „Ignacy” 5520[9], lub 5572[10]
Kielce Roch Sulima „Kret” 3527[9], lub 3375[10] (920 uzbrojonych[9])
Śląsk Roman Stachoń „Roman II” 3050[9], lub 2650[10]
Warszawa miasto kpt. Józef Dzięgielewski „Kurek” 2377[9], lub 2343[10] (533 uzbrojonych[9])
Cieszyn Jan Mazur „Wacław” 1130[9], lub 1768[10]
Krosno Jan Janasek „Jan” 1650[9], lub 1520[10]
Warszawa Podmiejska Antoni Purtal "Janek" (do 1942); Czesław Karśnicki „Zygmunt” 1310[9], lub 1872[10] (720 uzbrojonych[9])
Białystok Bolesław Sokół „Kazimierz” 1238[9], lub 1192[10] (915 uzbrojonych[9])
Lublin Wacław Przedmojski „Czesław” 1130[9], lub 1090[10] (875 uzbrojonych[9])
Lwów Stanisław Góral „Karol” 970[9], lub 933[10] (652 uzbrojonych[9])
Tarnopol Jerzy Watraszyński „Witold” 320[9]
Wilno Czesław Rukszta „Wiktor” 760[9], lub 932[10] (150 uzbrojonych[9])

Scalenie z Armią Krajową[edytuj | edytuj kod]

Od początku akcji scaleniowej z Armią Krajową, zapoczątkowanej rozkazem Naczelnego Wodza z 3 września 1941, PPS zadeklarował lojalną współpracę z wojskiem. W sierpniu 1942 Komendant Główny Armii Krajowej meldował:

Quote-alpha.png
Zasługuje na podkreślenie pozytywny stosunek zwierzchnictwa P.P.S. W.R.N. na odcinkach: pracy bojowej S.O.P. i akcji scaleniowej. Podporządkowanie zorganizowanych i częściowo uzbrojonych plutonów rozwija się stale[11].

Według meldunku Komendanta Głównego Armii Krajowej za okres od 1 września 1943 do 29 lutego 1944 Gwardia Ludowa PPS wniosła około 150 plutonów, które stały się podstawą organizacyjną do walki na Śląsku. Według tego samego meldunku w innych okręgach scalone oddziały były dużo mniejsze lub ich zupełny brak. Wskazano na możliwość wykorzystania oddziałów wojskowych PPS w Warszawie oraz w Krakowie[12].

Najsilniejszym okręgami Gwardii Ludowej były okręgi Śląska i Zagłębia, w tym także Śląsk Cieszyński. W Zagłębiu oddziały PPS tworzyły Brygadę Zagłębiowską składająca się z czterech kadrowych pułków. Dowódca brygady był mjr Cezary Uthke (aresztowany w grudniu 1943). W skład brygady wchodziły:

  • 1 pułk sosnowiecki dowódca Mieczysław Biłek „Michał”, a po jego aresztowaniu w sierpniu 1943, Józef Musiał „Wicek”; W połowie 1944 liczył 763 żołnierzy;
  • 2 Pułk będziński dowódca Konopka-Kunicki „Kaszub”, a po jego aresztowaniu w grudniu 1943 por. Franciszek Mielech „Semen”; łączny stan w połowie 1944 r. sięgał ok. 2100 żołnierzy.
  • 3 Pułk zawierciański dowódca Józef Mazurek „Kostek”, po jego aresztowaniu w 1944 Mieczysław Stelmach „Zawierucha”;
  • 4 Pułk olkuski „Srebro”, dowódca pułku Kazimierz Kluczewski „Pijok”;

Pułki te zostały wcielone do Armii Krajowej, na Śląsku i Śląsku Cieszyńskim tworzono kompanie. W Okręgu Śląskim (jako jedynym w kraju) żołnierze PPS objęli wysokie funkcje w strukturach Armii Krajowej. Cezary Uthke był zastępcą dowódcy okręgu AK, zaś Lucjan Tajchman inspektorem Inspektoratu Sosnowiec AK.

Według relacji Zygmunta Waltera-Janke, dowódcy Okręgu Śląskiego AK, do scalenia Gwardii Ludowej WRN z Armią Krajową doszło w 1943.

  • W Inspektoracie Sosnowiec, scalono 53 plutony Gwardii Ludowej i 27 plutonów Milicji, a także 2 plutony partyzanckie. Przedstawiciele GL WRN otrzymali stanowisko inspektora oraz 2 komendantów obwodów;
  • W Inspektoracie Zawiercie, weszło 12 plutonów. Po przesunięciu Rejonu Blachownia z Inspektoratu Częstochowskiego do Obwodu Kłobuck miało wejść dodatkowo 11 plutonów.
  • W Inspektoracie Katowickim, zgłoszono ok. 50 plutonów, które nie zostały w pełni przejęte z uwagi na rozbicie inspektoratu.
  • W Inspektoracie Rybnickim, zgłoszono drobne i niewielkie liczebnie grupy, zaś w Podinspektoracie Cieszyn, zgłoszono 26 plutonów w luźnych grupach;
  • W Inspektoracie Bielskim, zgłoszono 24 plutony oraz ok. 20 w trakcie organizacji[13].

Oznacza to, że Okręgu Śląskim AK scalano 187 plutonów (z możliwością zwiększenia o dalsze 11), oraz 27 plutonów Milicji, które zamierzano wykorzystać do działań Delegatury Rządu.

Według publikowanych danych scalone oddziały wojskowe PPS (bez Milicji PPS) w strukturach Okręgu Warszawskiego AK, liczyły 28 plutonów w sześciu batalionach (zgrupowaniach)[14]. Ponadto w Obwodzie – Powiat Warszawski AK, w grudniu 1943 informowano o scaleniu 99 żołnierzy GL WRN[15]. Według niepełnego spisu oddziałów z października 1943, odnotowano plutony PPS w składzie AK: w Rejonie II (Legionowo) – 29 żołnierzy, Rejonie III (Rembertów) – pluton artylerii 774 (34 żołnierzy), Rejonie VI (Pruszków) pluton 1725a (38 żołnierzy), i pluton łączności 1717a (23 żołnierzy)[16]. Niektóre oddziały dokonały scalenia dopiero w lipcu 1944. Wiadomo o 2 plutonach (łącznie 60 żołnierzy) w Rejonie III[17]. Jest również informacja o wystąpieniu 31 lipca 1944 w Rejonie II (Marki) plutonu OW PPS ppor. Zygmunta Nazarczenko „Zbyszka”, wraz z oddziałami AK[18].

W Okręgu Kieleckim AK w Obwodzie Opatów oddziały GL WRN zostały scalone w 1940. W Ostrowcu Świętokrzyskim - 76 żołnierzy, w Ćmielowie - 1 pluton, w Częstocicach - 1 pluton)[19].

Oddziały Wojskowe PPS zakończyły działania 19 stycznia 1945 jako integralna część Armii Krajowej

Przypadki wejścia do Armii Ludowej[edytuj | edytuj kod]

Znane są tylko dwa przypadki wejścia oddziałów GL PPS w skład Armii Ludowej. Pierwszy przypadek to IV pluton Oddziału Partyzanckiego Obwodu Radomsko AK pod dowództwem kpr. Zygmunta Łęgowika „Brzeszczota”. Oddział ten wszedł w skład 3 Batalionu AL im. gen. Bema. „Brzeszczot” w stopniu podporucznika objął we wrześniu 1944 dowództwo oddziału zwiadu 3 Brygady AL im. gen. Bema[20]. Drugi przykład dotyczył przejścia do AL 1 sekcji na Żoliborzu (5 ludzi) i 1 drużyny na Pradze (9 ludzi) w Okręgu Warszawskim AK. Choć historyk Tomasz Strzembosz podważa tę wersję wskazując że najprawdopodobniej była to sekcja Milicji Ludowej RPPS[21].

Represje ze strony Narodowych Sił Zbrojnych[edytuj | edytuj kod]

Niekiedy dochodziło do mordów na żołnierzach Gwardii Ludowej WRN ze strony członków narodowej części podziemia, Narodowych Sił Zbrojnych. W 1943 roku w Makocicach w powiecie Miechów, NSZ-owcy zamordowali członka oddziału Gwardii Ludowej WRN, Stanisława Nogę. W powiecie dochodziło także do innych oddziałów na działaczy podziemnej PPS oraz ukrywających się Żydach[22][23]. Żołnierz GL-WRN, Woźniak-Radomsko został spalony żywcem przez oddział Narodowych Sił Zbrojnych w Soborzycach[24]. Udokumentowane zostały przypadki oficerów GL WRN zabitych przez NSZ, oficerami tymi byli min. Antonii Ogiński przewodniczący rady WRN w Dąbrowie, Zygmunt "Brzeszczot" Łęgowik, Stefan "Mściciel" Mirowski. Oprócz bezpośrednich mordów, zdarzały się też donosy ze strony NSZ, w wyniku jednego z donosów, w 1944 roku zamordowany przez Niemców został Wilhelm Nyderek który w 1944[25].

Oddziały partyzanckie[edytuj | edytuj kod]

W ramach Gwardii Ludowej, a następnie OW PPS działało szereg oddziałów partyzanckich m.in.

  • oddział Kazimierza Aleksandrowicza „Huragana” (Kielecki Okręg AK), który w 1944 stanowił 3 kompanię batalionu kozienickiego 172 pułku piechoty AK),
  • oddział im. „Teodora” (Adama Rysiewicza) – dowódca Stanisław Długosz „Zamek” (Okręg Krakowski AK),
  • oddział Bronisława Skoczyńskiego „Robotnika” (Kielecki Okręg AK), który wszedł w skład 1 batalionu 74 Pułku Piechoty AK.

W obszarze Śląska i Zagłębia działały duże oddziały partyzanckie PPS. Oddziały powstały latem 1943 przy pułku GL WRN „Srebro”. Był to oddział partyzancki (batalion) „Surowiec”. Jego struktura organizacyjna przedstawiała się następująco: kompania por. Stanisław Wencla „Twardego”, kompania Gerarda Woźnicy „Hardego” i kompania por. Rutkowskiego „Boruty”. Poszczególne oddziały działały samodzielnie:

  • oddział kpt. Stanisława Wencla „Twardego” (działał w lasach olkuskich i myszkowskich od 1943 r.). Wszedł jako 1 kompania do oddziału rozpoznawczego 23 Dywizji AK.
  • oddział ppor. Gerarda Woźnicy „Hardego” (od sierpnia 1943 w rejonie Wolborza). Wszedł jako 2 kompania do oddziału rozpoznawczego 23 Dywizji AK.

W Częstochowie, działały Kolejowe Plutony Bojowe PPS (pluton 127 i 128) organizujące dywersję kolejową. Dowódcą oddziału był Edmund Suda „Huragan”, dowódcą plutonu 127 Franciszek Tyfel „Tank”, zaś dowódca sekcji dywersyjnej Władysław Biś „Dąb”[26].

Udział w powstaniu warszawskim[edytuj | edytuj kod]

Oficerowie Zgrupowania „Żyrafa”, w skład którego wchodził IV Batalion OW PPS, rtm. Eugeniusz Śliwiński „Jurand”, por. Marian Merenholc „Wiktor” (OW PPS), ppor. Marek Różycki „Rola” (OW PPS), ppor. Janusz Sitek „Janusz”
Tablica upamiętniająca poległych żołnierzy IV Batalionu OW PPS w dniu 1 sierpnia 1944 r. ul. Próchnika
Pomnik i kwatera 28 poległych żołnierzy OW PPS w powstaniu warszawskim. Cmentarz Bródnowski kwatera 33 C rząd V groby 9-22.

Warszawskim Zgrupowaniem OW PPS dowodził Józef Dzięgielewski, zaś łącznikiem z Warszawskim Korpusem Armii Krajowej był por./kpt. Edward Bugajski.

W powstaniu warszawskim udział wzięły m.in.

  • I Batalion OW PPS na Mokotowie (plutony 523, 524, 525, 526, 527, 558) – dowódca ppor. Wacław Kossowicz „Jarząbek” (zginął 26 września) Oddział został rozproszony 1 sierpnia. Część z nich weszła do utworzonej kompanii saperów Pułku „Baszta”, część została oddelegowana do dyspozycji dowódcy pułku ppłk. Stanisława Kamińskiego „Daniela”[27].
  • II Batalion OW PPS na Ochocie (dowódca: ppor. Jan Kołtuniak „Kielecki”, dwa plutony (432 i 432 plutony AK), ok. 120 żołnierzy w tym 20 uzbrojonych; Batalion został rozbity na Ochocie.
  • III batalion OW PPS im. Stefana Okrzei na Woli (dowódca: kpt. Karol Kryński ps. Waga (zg. 5 sierpnia 1944 r.), liczący 400 żołnierzy (plutony 317, 321A, 323, 335, 336 i 337 AK); stanowili obsadę barykady na ul. Wolskiej róg Młynarskiej. Batalion wziął udział w walkach na Woli gdzie poniósł ciężkie straty. Plutony batalionu weszły w skład Zgrupowania „Leśnik”, walcząc na Muranowie i Starym Mieście oraz w skład VI Batalionu Milicji PPS.
  • IV Batalion OW PPS im. Jarosława Dąbrowskiego na Żoliborzu (dowódca: por. Roman Dąbrowski „Stary” (ok. 240 żołnierzy). W jego skład wchodziły plutony (218, 219, 220/I, 220/II, 221. Wskutek przypadkowego starcia z patrolem niemieckim 1 sierpnia, doszło do odkrycia przez policjantów niemieckich żołnierzy batalionu w kotłowni przy ul. Suzina. Doszło do bitwy o 14.30, w której zginęło ponad 20 żołnierzy. Batalion walczył w Zgrupowaniu Żyrafa. Od 2 sierpnia batalion organizował obronę III kolonii WSM przy ul. Krasińskiego 16, następnie uczestniczył w obronie klasztoru Zmartwychwstanek[28].
  • V Batalion OW PPS na Pradze – dowódca por. Roman Dąbrowski „Ramzes”. Brak danych o jego działaniach[29];
  • VI Batalion OW PPS Śródmieście – dowódca kpt. Władysław Wilczyński „Gnat” (m.in. plutony AK 1104 i 1106), oddziały batalionu walczyły Powiślu i w Śródmieściu (w 2 kompanii Batalionu Miłosz), większość oddziałów weszła w skład VI Batalionu Milicji PPS.
  • Kompania OW PPS stanowiła również część II Zgrupowania „1703” – l Dywizjonu Artylerii Konnej im. gen. J. Bema w Rejonie I Obwodu Mokotów AK.

Obok oddziałów OW PPS w powstaniu uczestniczyły również kompanie Milicji PPS, przy poszczególnych batalionach OW PPS, oraz samodzielny VI Batalion Milicji PPS na Starym Mieście.

Prasa i wydawnictwa[edytuj | edytuj kod]

Dla oddziałów Gwardii Ludowej od stycznia 1941 do czerwca 1944 wydane było pismo „Gwardia Ludowa”. W latach 1941-1943 wydano dwadzieścia numerów w nakładach od 2 do 10 tys. egzemplarzy, zaś numery 21 i 22 z 1944 wyszły w nakładzie 10 tys. egzemplarzy. Pismo redagowane było przez por. Bronisława Wertheima „Rozłuckiego”, przy pomocy mjr. Włodzimierza Miszewskiego „Władysława”oraz Kazimierza Domosławskiego „Kazika”. Po aresztowaniu Wertheima, w skład zespołu wszedł Jan Rosner „Piotr”[30]. Po przekształceniu Gwardii Ludowej w OW PPS w miejsce pisma „Gwardia Ludowa” rozpoczęto wydawanie pisma „Do szeregu”. W czerwcu 1944 ukazał się jeden numer.

Przypisy

  1. Ryszard Maciąg: Powstanie i struktura organizacyjna GL PPS-WRN na Ochocie i Woli, w: „Z lat wojny, okupacji i odbudowy, Tom V. Warszawa: Ministerstwo Obrony Narodowej, 1974, s. 133-134.
  2. Andrzej Czystowski, Piotr Matusak, Formacje zbrojne ruchu socjalistycznego: Konspiracje zbrojne. W: Polski ruch oporu 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1988, s. 2269.
  3. Andrzej Czystowski. Wolność, Równość, Niepodległość (22 października 1939 - 11 lutego 1945). „Z Pola Walki”. Nr 33(123, s. 105, 1988. Warszawa: Książka i Wiedza. 
  4. Andrzej Czystowski, Piotr Matusak, Formacje zbrojne ruchu socjalistycznego: Konspiracje zbrojne. W: Polski ruch oporu 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1988, s. 270.
  5. 5,0 5,1 Ryszard Maciąg: Powstanie i struktura organizacyjna GL PPS-WRN na Ochocie i Woli, w: „Z lat wojny, okupacji i odbudowy, Tom V. Warszawa: Ministerstwo Obrony Narodowej, 1974, s. 143.
  6. Jerzy Janusz Terej: Na rozstajach dróg: ze studiów nad obliczem i modelem Armii Krajowej. Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978, s. 70.
  7. Kazimierz Pużak: Wspomnienia 1939-1945. Gdańsk: Towarzystwo Wydawnicze „Graf”, 1988, s. 17.
  8. Andrzej Czystowski, Piotr Matusak, Formacje zbrojne ruchu socjalistycznego: Konspiracyjne organizacje wojskowe. W: Polski ruch oporu 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1988, s. 590.
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 9,15 9,16 9,17 9,18 9,19 9,20 9,21 9,22 9,23 9,24 Andrzej Czystowski. Wolność, Równość, Niepodległość (22 października 1939 - 11 lutego 1945). „Z Pola Walki”. Nr 33(123, s. 116, 1988. Warszawa: Książka i Wiedza. 
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 Andrzej Czystowski, Piotr Matusak, Formacje zbrojne ruchu socjalistycznego: Konspiracje zbrojne. W: Polski ruch oporu 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1988, s. 272.
  11. Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej. Tom III Armia Krajowa. Londyn: Instytut Wydawniczy im. Gen. Sikorskiego, 1950, s. 140.
  12. Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945 Tom III. Wrocław-Warszawa-Kraków: Ossolineum, 1990, s. 334.
  13. Zygmunt Walter-Janke: W Armii Krajowej na Śląsku. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1986, s. 203.
  14. Ryszard Maciąg: Powstanie i struktura organizacyjna GL PPS-WRN na Ochocie i Woli, w: „Z lat wojny, okupacji i odbudowy, Tom V. Warszawa: Ministerstwo Obrony Narodowej, 1974, s. 135.
  15. Jacek Zygmunt Sawicki: VII Obwód Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej „Obroża”. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 73.
  16. Jacek Zygmunt Sawicki: VII Obwód Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej „Obroża”. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 77-86.
  17. Jacek Zygmunt Sawicki: VII Obwód Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej „Obroża”. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 31.
  18. W II Rejonie „Celków” też było Powstanie! [w: „Na przedpolu Warszawy. VII Obwód „Obroża” Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej] (pol.). [dostęp 29 grudnia 2010].
  19. Antoni Sułowski: U podnóża Gór Świętokrzyskich. Z dziejów Obwodu Opatów ZWZ-AK 1939-1945. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 60.
  20. Gardas: Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945. Warszawa: Ministerstwo Obrony Narodowej, 1971, s. 286, 318.
  21. Tomasz Strzembosz: Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 106.
  22. Wacław Czarnecki, Janusz Durko, Edward Hałoń "Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939-1945: Księga wspomnień" 1994 str. 585
  23. Wacław Czarnecki, Janusz Durko, Edward Hałoń "Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939-1945: Księga wspomnień, Aneks Lista Strat" 1994 str. 60
  24. Wacław Czarnecki, Janusz Durko, Edward Hałoń "Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939-1945: Księga wspomnień, Aneks Lista Strat" 1994 str. 79
  25. Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939-1945:księga wspomnień, Tom 2 str. 68
  26. Edmund Suda: Plutony bojowe PPS [w:] Żołnierze żelaznych szkalków. Wspomnienia polskich kolejarzy 1939-1945. Warszawa: Ministerstwo Obrony Narodowej, 1988, s. 417.
  27. Lesław M. Bartelski: Mokotów 1944: Tysiąc dziewięćset czterdzieści cztery. Warszawa: Ministerstwo Obrony Narodowej, 1971, s. 232, 260, 264, 289.
  28. Oddziały Powstania Warszawskiego, Warszawa 1988, s. 180-181, 183, 188.
  29. Piotr Rozwadowski (pod red.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. T. I. Warszawa: 2005, s. 417, 419.
  30. Andrzej Czystowski: Warszawskie wydawnictwa PPS-WRN 1939-1944, w: „Z Pola Walki”, nr 1(65). Warszawa: Książka i Wiedza, 1974, s. 257-263.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939 – 1945. T1, T2, Aneks, Warszawa 1995 ISBN 83-85618-15-5.
  • Wanda Czapska Jordan, W.R.N. PPS pod okupacją niemiecką 1939-1945, Londyn 1976.
  • Czystowski A., Wolność, Równość, Niepodległość (22 października 1939 – 11 lutego 1945) [w:] „Z Pola Walki' 1988 nr 3.