Haczów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Haczów
Kościół Wniebowzięcia NMP
Kościół Wniebowzięcia NMP
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat brzozowski
Gmina Haczów
Wysokość 284 m n.p.m.
Liczba ludności (2006) 3370
Strefa numeracyjna (+48) 13
Kod pocztowy 36-213
Tablice rejestracyjne RBR
SIMC 0351248
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Haczów
Haczów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Haczów
Haczów
Ziemia 49°40′09″N 21°53′28″E/49,669167 21,891111Na mapach: 49°40′09″N 21°53′28″E/49,669167 21,891111
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Drewniany kościół w Haczowie
Kościół po remoncie

Haczówwieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie brzozowskim, w gminie Haczów; siedziba gminy Haczów.

W latach od 1340 do 1772 wieś należała do ziemi sanockiej leżącej w województwie ruskim, następnie od 1772 do cyrkułu sanockiego w Galicji. Od 1918 wieś wchodziła w skład województwa lwowskiego, do powiatu brzozowskiego.

Według podziału administracyjnego w latach 1975-1998 Haczów był położony w województwie krośnieńskim.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Wieś leży na zachód od Brzozowa, na wschód od Krosna. Rozciąga się na długości 7 km wzdłuż rzeki Wisłok i zajmuje powierzchnię ok. 25 km².

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze pisemne wzmianki o Haczowie pochodzą z 1352, kiedy Kazimierz III Wielki wydał przywilej lokacyjny dla kolonii "Haczow", zakładanej na prawie magdeburskim. Według SgKP nazwa w dokumentach brzmiała Hanshoff lub Hatshoff.[1]

1388-1772[edytuj | edytuj kod]

7 lutego 1388 dokument lokacyjny potwierdził Władysław Jagiełło w czasie pobytu w Sandomierzu, (powołując się na Kazimierza Wielkiego, jako tego, który sołtysowi Janowi wystawił pierwszy dokument lokacyjny). W 23 stycznia 1581 i 17 lutego 1583Stefan Batory i wydał podobny akt, na prośbę Zofii, małżonki Jana Sienieńskiego. W 1388 r. Władysław Jagiełło utworzył w Haczowie parafię rzymskokatolicką. Archeolodzy odkryli w Haczowie przy kościele pochówki z końca XIV lub początku XV w., co świadczy o wielkości tej miejscowości w tych czasach. Z tego też okresu pochodzi pieta ukoronowana przez Jana Pawła II w 1997 r. w Krośnie.

Około roku 1402 sołectwo wykupił Mathias Schindeler, cechmistrz z Krosna, następnie ławnik przysięgły scabinus iuratus sądu wyższego na prawie niemieckim w Sanoku. W roku 1426 sprzedał sołectwo za 300 grzywień. O królewskości tych terenów świadczy dokument z 1504 roku, w którym król Aleksander Jagiellończyk zapisał Sanok i wsie królewskie, m.in. Haczów, Besko, Wróblik Janowi z Tarnowa wojewodzie ruskiemu pod pożyczke pieniezna w wysokosci 2300 zł. W 1520 r. – Król Zygmunt II August zapisał ochmistrzowi dworu królowej Jadwigi 1200 zł na sołectwie haczowskim, a w 1533 r. pozwolił skarbnikowi i chorążemu dworu królewskiego Marcinowi Wolskiemu wykupić sołectwo w Haczowie od spadkobierców zmarłego Mikołaja Piotrowskiego. W 1554 r. w spisie studentów Akademii Krakowskiej znajduje sie Marcin z Haczowa. Według dokumentów kościelnych[2] jeszcze do 1604 miejscowa ludność mówiła po niemiecku (zob. Głuchoniemcy), pochodzenie do dzisiaj rozpoznajwalne jest w spolszczonych nazwiskach niemieckich. W 1624 wieś została znacznie zniszczona przez Tatarów, ocalał m.in. kościół. W tym okresie przez wieś przetoczyły się również liczne epidemie cholery, a w 1698 zniszczeń dokonał pożar.

Dobra w sołectwie haczowskim posiadali między innymi:

  • do 1426 Mathias Schindeler, cechmistrz z Krosna,
  • około 1520 – Mikołaj Piotrowski, ochmistrz dworu królowej Jadwigi,
  • w 1533 – Marcin Wolski, skarbnik i chorąży dworu królewskiego Zygmunta I Starego,
  • w 1698 – Marcin Jerzy Wybranowski.

1772-1914[edytuj | edytuj kod]

Po I rozbiorze Polski w 1772 Haczów znalazł się w zaborze austriackim. W tymże roku nastąpiła likwidacja przykościelnego cmentarza w związku z nowymi przypisami dotyczącymi walki z epidemiami. 15 marca 1775 roku wprowadzono do szkół język niemiecki.

W okresie poprzedzającym wybuch Powstania krakowskiego w Haczowie w 1845-1846 działał emisariusz Rządu Narodowego Julian Goslar rozpowszechniając wśród chłopów proklamację Rządu Narodowego o zniesieniu pańszczyzny oraz jego autorstwa "Nową ewangelię do ludu polskiego". Mieszkańcy Haczowa, podburzeni przez agentów austriackich, 22 stycznia 1846 r. rozbroili na targu oddział Feliksa Urbańskiego, który wcześniej miał uderzyć na Jasło wraz z Julianem Goslarem, i odstawili z ks. Walentym Zgrzebnym do aresztu w Sanoku. W powstaniu styczniowym w 1863 walczył ksiądz Witalis Sieradzki z zakonu franciszkanów, który w powstaniu stracił nogę. Zmarł w Haczowie jako kapłan dworski.

W roku 1869 Haczów i okolice opisał m.in. Wincenty Pol: " Na obszarze Wisłoki uderza nas fakt inny; całą tę okolicę, którą obszar Wisłoki, Ropy, Jasły, Jasełki i średniego Wisłoka zajmuje, osiedli tak zwani Głuchoniemcy od dołów Sanockich począwszy, to jest od okolicy Komborni, Haczowa, Trześniowa aż po Grybowski dział: Gorlice, Szymbark i Ropę od wschodu na zachód, ku północy aż po ziemię Pilźniańską, która jest już ziemią województwa Sandomierskiego. Cała okolica Głuchoniemców jest nowo-siedlinami Sasów; jakoż strój przechowali ten sam co węgierscy i siedmiogrodzcy Sasi. Niektóre okolice są osiadłe przez Szwedów, ale cały ten lud mówi dzisiaj na Głuchoniemcach najczystszą mową polską dijalektu małopolskiego, i lubo z postaci odmienny i aż dotąd Głuchoniemcami zwany, nie zachował ani w mowie ani w obyczajach śladów pierwotnego swego pochodzenia, tylko że rolnictwo stoi tu na wyższym stopniu, a tkactwo jest powołaniem i głównie domowem zajęciem tego rodu "[3].

Około 1900 Haczów miał 2689 mieszkańców, z czego 2150 było wyznania rzymskokatolickiego, 486 wyznania greckokatolickiego i tylko 50 żydów. Do roku 1914 wieś była jedną z najbogatszych gmin w całej prowincji galicyjskiej.

1914-1944[edytuj | edytuj kod]

W 1918 r. w miejscowości tej wystawiono kompanię z 250 ochotnikami, z własnymi oficerami i z własnym uzbrojeniem, do walki o niepodległość Polski.

W wyniku najazdu niemieckiego 9 września 1939 r. Haczów znalazł się pod okupacją hitlerowską. Eksterminacji została wówczas poddana ludność polska i żydowska. Wielu haczowian poległo w walkach przeciw zaborcy lub zostało zamordowanych w obozach, o czym świadczy pomnik w centrum miejscowości i groby na miejscowym cmentarzu. O wrogości okupanta względem haczowian świadczy zamienienie nowego kościoła w Haczowie na magazyn zbożowy.

Od 1940 władze niemieckie próbowały, podobnie do Goralenvolku, utworzyć odrębną narodowość w Haczowie. Stworzyły one nowy termin określający haczowian jako; Hatshower. Zarówno groźby wywozu do obozów koncentracyjnych, jak i obiecywane korzyści nie wpłynęły na to, że jakiś mieszkaniec Haczowa przyznał się do nowej narodowości[4]. Wielu w celu uniknięcia poboru do armii niemieckiej przyznawała się do narodowości szwedzkiej. (Szwecja była krajem neutralnym). Po nieudanej akcji germanizacyjnej 19 czerwca 1940 roku rozpoczęły się aresztowania. Niektórych Haczowian hitlerowcy osadzili wraz ks. Tomaką najpierw w więzieniu w Sanoku, a potem wywieziono do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu.

Wielu haczowian działało w placówce AK Haczów -OP-15. Bohaterskimi czynami zasłynął tu w walce z hitlerowskim okupantem ppor. Stanisław Szubert – (Stanisław Nowak) – Grosz- dowódca tej Placówki. 15 czerwca 1945 r. Antoni Żubryd na czele oddziału, zdobył posterunek Milicji Obywatelskiej w Haczowie, biorąc do niewoli milicjantów i zadzwonił do UB w Sanoku oświadczając, iż jeżeli w przeciągu godziny teściowa i syn nie zostaną zwolnieni, wszystkich rozstrzela. Funkcjonariusze natychmiast uwolnili przetrzymywanych.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Tu działał Stanisław Rymar, który założył Związek Haczowian. Miejscowość znana jest też z pielęgnowania narodowych tradycji i obrzędów oraz oryginalnych strojów Pogórzan. Obrzędy utrwalił w 1937 Stanisław Wysocki w scenicznym widowisku „Haczowskie Wesele", które jest często wystawiane przez haczowian[5]. Z tej miejscowości pochodzi, dwóch założycieli i członków Zarządu Regionu NSZZ Solidarność Podkarpacia: Przewodniczący Zygmunt Zawojski i Zygmunt Błaż. W tej miejscowości w czasie Stanu Wojennego przy kościele odbywały się szkolenia i wykłady dla opozycji z całego regionu w ramach Duszpasterstwa Ludzi Pracy. Ożywioną działalność patriotyczną prowadził od 1960 do 1978 ks. Bronisław Jastrzębski i od 1979 ks. Kazimierz Kaczor.

Etymologia nazwy wsi[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wsi pochodzi od prostej potocznej substytualizacji imienia Hans[6] i Hoff oznaczającej "gospodarstwo Jana"[7]. Być może pierwszego zasadźcy tej wsi lokowanej na prawie magdeburskim.

W 1388 i 1425 nazwa wsi zapisywana była Haczow, następnie w 1400Hoczew.

Nazwiska mieszkańców[edytuj | edytuj kod]

W spisach parafialnych mieszkańców Haczowa z lat 1432-1440 występuje wiele niemieckich nazwisk: Benner (obecnie Bonar), Dressler (Dreslar), Weiss (Weys, Weisz), Nickel (Nikiel), Scholz (Szulc), Gerlach (obecnie Gierlach, Gierloch), Glockenbrecht, Hansel, Sauhaar, Zöckler, Grob, Niebel, Keller (Kyellar, obecnie Kielar/Kielur), Springler (Szprynglar), Krauss (Krausz), Meierth, Haechsler, Ross, Strampe, Paetzhold, Kolb, Rosenberg (Rozenbark, Rozembark, obecnie Rozenbajgier), Rautenkranz, Schindler (obecnie Szyndlar), Struner, Polnar (Pojnar), Kassner, Regel, Heckerth (Ekiert), Matthorn, Rothbart, Szmyd, Scheiner, Reichel, Vlamann, Fakenday, Rumpel, Reiss (Riss, obecnie Rysz), Schwarz, Tasz, Schmidt, Büttner (obecnie Butnar/Bytnar).

Pochodzenie mieszkańców Haczowa wywoływało wiele polemik i dyskusji. Działacze polityczni związani z endecją[8] widzieli w mieszkańcach społeczność polską, inni badacze zwracają uwagę na przemiany kulturowe związane z wczesnym osadnictwem[9] Obecnie mieszkańcy o nazwiskach pochodzenia niemieckiego stanowią 70% mieszkańców, pozostali mieszkańcy mają nazwiska rodowicie polskie albo pochodzenia ukraińsko-łemkowskiego."

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

W XVII wieku do kościoła gotyckiego dobudowano barokową wieżę, i obiegające kościół drewniane soboty. Jest to największy drewniany kościół gotycki w Europie i jednocześnie najstarszy kościół drewniany w Polsce. W 1948 roku, nabożeństwa zostały przeniesione do nowego kościoła, wybudowanego tuż przed II wojną światową.

W 2003 kościół ten wraz z kościołem w Bliznem oraz innymi zabytkowymi drewnianymi kościołami Małopolski został umieszczony na liście światowego dziedzictwa kulturalnego UNESCO.

  • Stary park podworski z zabudowaniami
  • Murowana oficyna z XVIII wieku
  • Kaplica z 1820 roku
  • Drewniany szpital z końca XIX wieku.
  • Pomnik poległych w obu wojnach.
  • Na cmentarzu są klasycystyczne nagrobki kamienne; podkomorzego Adama Rosnowskiego z roku 1849 i jego żony z Urbańskich Rosnowskiej ( zm. 1845 r.), w kształcie słupa zwieńczonego urną.

Znane osoby związane z Haczowem[edytuj | edytuj kod]

  • doc. inż. Jan Wyżykowski – wybitny geolog i górnik, odkrywca złóż rud miedzi na Dolnym Śląsku[10]
  • Stanisław Wyżykowski – muzyk
  • Anna z Wybranowskich Trzebińska (zm. 1763) – dziedziczka, opiekunka biednych. Marmurowe jej epitafium znajduje się w kościele w Haczowie.
  • Ignacy Urbański – dziedzic Haczowa, powstaniec, kolator kościoła (zm. 1824 r.) Jego portret znajduje się w świątyni.
  • Lucyna Urbańska Hallerowa z Haczowa – jedna z najgorliwszych działaczek patriotycznych w czasie powstania 1863 w sanockiem.
  • Jadwiga Sikora-Szmyd – malarka, wykładowca na Uniwersytecie Rzeszowskim.
  • Stanisław Rymar – historyk, pisarz, działacz narodowy.
  • Maciej Rymarpowstaniec styczniowy.
  • Edward Rymar – ur.1936 r. w Haczowie, historyk, prof. belwederski.
  • ks. Witalis Sieradzki – franciszkanin, kapłan dworski w Haczowie, który w powstaniu styczniowym stracił nogę.
  • Józef Matusz – poseł na sejm w latach międzywojennych.
  • Zygmunt Błaż – organizator i przewodniczący Solidarności na Podkarpaciu i I niepodległościowy wojewoda krośnieński.
  • Sł. Boży ks. Marcin Tomaka – budowniczy kościoła, męczennik Dachau, legionista dwukrotnie ranny w walkach o niepodległość.
  • Andrzej Janocha (o. Florian), (13 listopada 1855-1921) – kapucyn, pisarz, rzeźbiarz, malarz, kaznodzieja, misjonarz ludowy. Urodzony w Haczowie, syn rolnika Michała i Heleny Materna.
  • ks. Józef Foryś – proboszcz w Haczowie, Prałat Domowy Jego Świątobliwości Papieża Piusa XI, zamordowany przez hitlerowców w czasie pacyfikacji wsi koło Starego Zamościa.
  • ks. prałat Bronisław Jastrzębski, (1922-2000) – proboszcz parafii w Haczowie i krośnieńskiej fary, Honorowy Obywatel Miasta Krosna.
  • ppor. Stanisław Szubert – (Stanisław Nowak), Grosz – dowódca placówki AK Haczów.
  • Władysław Byszek (ur. 14 kwietnia 1903 r. w Haczowie) – pedagog, członek kierownictwa Ruchu Miecz i Pług - ps. "Sewer", "Seweryn", "Władysław Borkiewicz", "Zygmunt Święcicki".
  • Józef Aszklar – ur. w Lubatowej (mieszkaniec Iwonicza, a później Haczowa), jego rzeźby (z lat 1885-1895), znajdują się m.in. w ołtarzach bocznych kościoła w Iwoniczu i w ołtarzu głównym kościoła w Rymanowie.
  • ks. infułat Władysław Wyderka (1891-1987) – duszpasterz wśród robotników polskich we Francji, Kanclerz Kurii Biskupiej w Przemyślu, kanonik kapituły przemyskiej. Haczów był jego pierwszą - po święceniach w 1918 r. - parafią, gdzie przygotowywał znaczny oddział do walki o niepodległość Polski. Pracował tu do 1925 r.
  • Stanisław Parysz (o. Medard) – s. Piotra i Bronisławy Stępek, ur. 17 grudnia 1913 roku w Haczowie i tu ukończył Szkołę Podstawową. Kapelan AK w Powstaniu Warszawskim.
  • Jan Szuber (o. Czesław) – wielokrotny przełożony różnych klasztorów. Przez 4 kadencje pełnił funkcję prowincjała, misjonarz w Stanach Zjednoczonych, erygował Studium Filozoficzno-Teologiczne w Krakowie , Prezes Związku Haczowiaków , zm. 12 grudnia 1957 roku w Gorzowie Wielkopolskim.
  • Zygmunt Jaślar (1919-1941) – autor monografii o Haczowie pt. "Haczów, niezwykła osada szwedzko-niemiecka". Jasło 1938 [ niem. Hanshau, eine eigenartige schwedisch-dt. Siedlung] Jessel 1938. Urodził się w Haczowie, syn Jana i Heleny. szkołę ukończył w Haczowie. Wraz z innymi haczowiakami aresztowany przez Gestapo i wywieziony do Oświęcimia, gdzie zginął w 1941 r.
  • Stanisław Wysocki (1901-1968) – przewodniczący Teatru i Chóru Ludowego w Haczowie w latach 1934-1965, regionalista, etnograf, autor "Haczowskiego Wesela".
  • prof. dr Tadeusz Bołd (ur. 9 września 1934 w Haczowie)- matematyk, fizyk, materiałoznawca w Instytucie Metalurgii Żelaza w Gliwicach.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Łukasz Grzywacz-Świtalski: Z walk na Podkarpaciu, Warszawa 1971 r., s.114
  • Zygmunt Jaślar: Haczów, niezwykła osada szwedzko-niemiecka. Jasło 1938 (Hanshau, eine eigenartige schwedisch-dt. Siedlung, Jessel 1938)
  • Stanisław Rymar: Haczów. Wieś ongiś królewska (1350-1650), Komitet Obchodu 1000-lecia Polski i 600-lecia Haczowa, Kraków 1962[11]
  • Andrzej Daszkiewicz: Szwedzi nad Wisłokiem, Dookoła świata, R 14 1967, nr 6, s. 5
  • Anna Kajtochowa: Haczów – wieś ongiś królewska, Głos Modzieży, R 11 1967, nr 7, s. 8-9
  • R. Brykowski{ Uwagi o konstrukcji, etapach budowy i konserwacji gotyckiego drewnianego kościoła w Haczowie, [w:] „Ochrona Zabytków”, R. XIX: 1966, nr 1
  • R. Brykowski: Drewniana architektura kościelna w diecezji przemyskiej, „Nasza Przeszłość” XLVI 1976
  • M. Kornecki: Drewniany kościół Wniebowzięcia NMP i św. Michała Archanioła w Haczowie, Rzeszów 1994
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Województwo rzeszowskie, Powiat brzozowski, pod red. E. Snieżyńskiej-Stolot i F. Stolota, Warszawa 1974,
  • J.F.Adamski; Haczów, gmina na Podkarpaciu, Haczów 1997.

Przypisy

  1. Haczów w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.
  2. Akta biskupie diecezji przemyskiej, tomy XVI-XVII, Archiwum Archidiecezjalne w Przemyślu, 1604
  3. Wincenty Pol. Historyczny obszar Polski; rzecz o dijalektach mowy polskiej. Kraków 1869.
  4. Łukasz Grzywacz -Świtalski w książce: Z walk na Podkarpaciu. s.114
  5. Bożena Antosz: Haczowskie Wesele (pol.). Gminny Ośrodek Kultury i Wypoczynku w Haczowie. [dostęp 2012-08-28].
  6. "nazwa Haczów / Hoczów pochodzi niewątpliwie od. n. os. Hacz / Hocz, a ta nazwa osobowa na pewno od Johannes." [w:] Onomastica: pismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu, t. 32-33. Polska Akademia Nauk. 1988. s. 270]
  7. Villa, colonia teutonica. Hatshof, vel Hanshoff a Casimiro Magnus Reg. Pol. huc deducta. E previlegio nimirum Vladislai Jagiellonis ex anno 1388 locationem villae confirmate, patet, eam praedicto Casimiro Regni deberi. op.cit. [w:] Schematismus Universi Venerabilis Cleri, Jasło 1872
  8. Wójt gminy Dydnia Jerzy F. Adamski w artykule Haczów – gmina na Podkarpaciu cytuje wypowiedzi Stanisława Rymara z jego książki Haczów, wieś ongiś królewska (1962).
  9. Ks. Profesor Wilhelm Gaja-Piotrowski Zanim powstała Stalowa Wola, Andrzej M. Daszkiewicz Szwedzi nad Wisłokiem, Przemysław Dąbkowski. Niemcy [w:] "Stosunki narodowościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu" (1921)
  10. zobacz też: Szkoła Podstawowa im. Jana Wyżykowskiego w Haczowie - list nauczycieli i uczniów Gimnazjum w Haczowie, w: Przegląd Geologiczny, tom 55, nr 9, 2007
  11. Wzorowa monografia wsi królewskiej w powiecie brzozowskim na Podkarpaciu na przestrzeni dziejów z uwzględnieniem stosunków narodowościowych (w XV w. osiedliło się tu wielu Niemców czego ślad można dostrzec w nazwiskach), genealogicznych, własnościowych (stosunki dwór – wieś), gospodarczych itp. Wyjątkowa monografia z okresu PRL oparta na źródłach archiwalnych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]