Haiti

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: artykuł o wyspie Haiti.
République d’Haïti
Repiblik Ayiti

Republika Haiti
Flaga Haiti
Godło Haiti
Flaga Haiti Godło Haiti
Dewiza: (franc.) L’Union Fait La Force (Jedność czyni siłę/W jedności siła)
Hymn: La Dessalinienne
Położenie Haiti
Język urzędowy haitański, francuski
Stolica Port-au-Prince
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Michel Martelly
Szef rządu premier Laurent Lamothe
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
143. na świecie
27 750 km²
0,7%
Liczba ludności (2008)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
89. na świecie
8 925 000[1]
322 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

8,456 mld[2] USD
820[2] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

13,57 mld[2] USD
1315Uaktualnienie PKB[2] USD
Jednostka monetarna gourde (HTG)
Niepodległość od Francji
1 stycznia 1804
Strefa czasowa UTC –5
Kod ISO 3166 HT
Domena internetowa .ht
Kod samochodowy HT
Kod samolotowy HH
Kod telefoniczny +509
Mapa Haiti
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Haiti w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Haiti w Wikisłowniku

Haiti, Republika Haiti (fr. Haïti, République d’Haïti; haitański Ayiti, Repiblik Ayiti[3]) – państwo w Ameryce Środkowej, zajmujące część wyspy Haiti na Morzu Karaibskim w archipelagu Wielkich Antyli i graniczące z Republiką Dominikany.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Haiti.

Państwo Haiti zajmuje zachodnią część wyspy Haiti dawniej zwanej Hispaniolą (w innych językach nazwa ta utrzymuje się do dziś), a także kilkadziesiąt mniejszych i większych wysp na Morzu Karaibskim (m.in. Tortuga, Gonâve).

Powierzchnia górzysta z niewielkimi nadmorskimi równinami. Wschodnią i środkową część kraju tworzy obszerny płaskowyż. Jeszcze w 1925 roku kraj był bujnie zalesiony (lasy pokrywały wówczas ok. 60% powierzchni kraju), jednak na skutek bardzo niestabilnej sytuacji politycznej i równie złej sytuacji gospodarczej, w kolejnych dziesięcioleciach zniszczono niemal 95% drzewostanu. Efektem jest postępujące jałowienie i erozja gleby, co przyczynia się także do katastrofalnych powodzi, takich jak np. z 27 września 2004 roku, kiedy to w wyniku tropikalnego cyklonu Jeanette, który uderzył w północne wybrzeże kraju, zginęło ponad 3 tys. osób.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Haiti jest najstarszym niepodległym państwem w Ameryce Środkowej. W XVIII w. była to kolonia francuska, opierająca swoją gospodarkę na pracy niewolników murzyńskich na plantacjach cukru i kawy. W 1804 roku, po trwającej od 1790 rewolucji haitańskiej, proklamowano powstanie Cesarstwa Haiti, dwa lata później Republiki Haiti. Była to pierwsza czarna republika na świecie i druga republika na półkuli zachodniej. Następnie od 1811 do 1820 królestwo[4]. W latach 1806-1820 była podzielona na dwie części, północną afrykańską i południową – mulacką. W latach 1822-1844 w jej skład wchodziła również Dominikana.

W odwecie za bunt, w którym straciła około 800 plantacji cukrowych i 3000 plantacji kawy, Francja wprowadziła blokadę handlową Haiti. W 1825 w zamian za uznanie niepodległości Francja zażądała wypłaty odszkodowania w astronomicznej wysokości 150 milionów franków w złocie, tj. pięciokrotności rocznych dochodów Haiti z eksportu (dla porównania w 1803 Francja sprzedała USA Luizjanę za 60 milionów franków). Haiti zaciągnęło kredyty w bankach amerykańskich, niemieckich i francuskich, jednak w 1900 nadal około 80% budżetu państwa musiało być przeznaczone na spłatę długu wobec Francji. Dług ostatecznie został spłacony w 1947, jednak w znacznym stopniu przyczynił się do tego, że Haiti stało się jednym z najbiedniejszych państw świata. W 2003 rząd Haiti zażądał wypłaty przez Francję 22 miliardów USD tytułem odszkodowania (wraz z odsetkami) za dziewiętnastowieczną „dyplomację kanonierek”, co nie zostało zaakceptowane przez Paryż[5].

W ciągu XIX wieku rosły wpływy USA. W latach 1915-1934 Haiti było okupowane przez Stany Zjednoczone. Po 1945 narastały antagonizmy między ludnością murzyńską a mulacką.

W 1957 prezydentem został popierany przez USA François Duvalier. Sprawował dożywotnio krwawą dyktaturę, a gdy zmarł w 1971, władzę przejął jego syn Jean-Claude Duvalier, który kontynuował politykę ojca. Twórcą zorganizowanej opozycji przeciwko reżimowi był ksiądz Jean-Bertrand Aristide. Aristide krytyce poddał też krytykę haitańskiej hierarchii kościelnej która od 1966 roku zgodziła się aby to dyktator mianował biskupów[6]. Aristide stał się ofiarą co najmniej czterech zamachów zorganizowanych przez Duvaliera[7].

W 1986 dyktator zbiegł do Francji, a władzę przejęła cywilno-wojskowa junta. W 1987 uchwalono konstytucję zabraniającą ponownego wyboru prezydenta na drugą kadencję[8].

11 września 1988 grupa stu funkcjonariuszy Tonton Macoute wdarło się do kościoła Świętego Jana Bosko w czasie niedzielnej mszy. Kościół został doszczętnie spalony, 77 osób zostało rannych a trzynaście zabitych. Sam Aristide przeżył masakrę i ukrywał się przed służbami bezpieczeństwa Duvaliera[9].

Pierwsze demokratyczne wybory w 1990 roku wygrał przywódca opozycji, Aristide i jego partia Fanmi Lavalas (Narodowy Front Zmian i Demokracji), zyskał on 67% poparcia. W trakcie krótkich rządów prezydent próbował wprowadzić znaczące reformy mające ograniczyć wpływy elity wojskowej i biznesmenów. Próby reform Aristide doprowadziły do jego konfliktu ze Zgromadzeniem Narodowym[10].

Już wkrótce po wyborze Aristide na prezydenta, jego rząd obaliła junta pod przywództwem Raoula Cédrasa. Junta utworzyła reżim wojskowy. Do utworzenia junty doszło jeszcze przed formalną inauguracją Aristide. Prezydent uciekł najpierw do Wenezueli, a później do Stanów Zjednoczonych. Przed śmiercią, Aristide uchroniła jedynie interwencja dyplomatów Stanów Zjednoczonych, Francji oraz Wenezueli[10].

Junta zgodziła się na nowe wybory których wyniki zostały jednak odwołane pod naciskiem rządu USA (nie wykluczone że za samym zamachem stali Amerykanie)[11][12][13].

W 1993 roku powstała skrajnie prawicowa organizacja terrorystyczna FRAPH która zajęła się walką ze zwolennikami Aristide. Grupa założona zostałą przez Emmanuel Constant, któyr znajdował się na liście płac CIA jak informator (od 1992 roku)[14].

W dniu 10 października 1994 roku przywódcy junty zrezygnowali ze swych stanowisk i zapowiedzieli wyjazd z kraju. Pięć dni później, zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, powrócił z emigracji prezydent Jean-Bertrand Aristide. Utworzono misję pokojową pod auspicjami ONZ – brała w niej udział polska jednostka specjalna GROM. Prezydent USA Bill Clinton oświadczył że będzie tolerował prezydenturę Aristide do końca jego kadencji, jeśli ten przyjmie program gospodarczy popieranego przez USA kandydata z wyborów w 1990 roku (zdobył on 14%)[15][16]. Administracja Clintona wezwała Aristide do tego aby ściśle trzymał się neoliberalnego kursu ekonomicznego narzuconego przez USA[17].

W grudniu 1995, René Préval, członek koalicji rządowej Aristide’a, został wybrany na nowego prezydenta republiki. Funkcję premiera w 1999 objął Jacques-Édouard Alexis.

W 2000 roku prezydentem ponownie wybrany został Aristide,uzyskał on 91.81% i 2,632,534 głosów[18].

Aristide w 2003 roku zażądał od rządu Francji spłaty sięgającego 200 lat długu, 90 milionów franków. Sytuacja ta być może stałą się jednym z powodów wsparcia przez francuski rząd zamachu stanu z 2004 roku[19][20]. W 2004 doszło do zamieszek, wywołanych przez byłych wojskowych, stojących na czele szwadronów śmierci FRAPH, oraz gangi uliczne, zwane Armią Kanibali. Siły te utworzyły Rewolucyjny Front Oporu Artibonite, kierowany przez byłego szefa policji z czasów dyktatury Raoula Cédrasa, Guya Philippe’a i szefa gangu Armii Kanibali z Gonaïves, Buteura Metayera. Negocjacje spełzły na niczym z powodu nieprzejednanej postawy rebeliantów. Aristide uciekł, albo – jak twierdzą jego zwolennicy – został uprowadzony przez siły USA[21] – najpierw do Republiki Środkowoafrykańskiej, a potem do RPA, gdzie zrezygnował z urzędu.

W 2006 nowym prezydentem został po raz drugi René Préval. W styczniu 2010 państwo nawiedziło trzęsienie ziemi o sile 7 stopni w skali Richtera. W październiku 2010 wybuchła natomiast epidemia cholery. W maju 2011 prezydenturę objął muzyk Michel Martelly.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Haiti jest republiką z prezydentem wybieranym w głosowaniu powszechnym. Według powszechnych ocen rządy w Haiti rzadko sprawowane były jednak w demokratyczny sposób, ponieważ kolejni prezydenci często stosowali autorytarne metody. W dniu 29 lutego 2004 roku pucz doprowadził do rezygnacji demokratycznie wybranego prezydenta Jeana-Bertranda Aristide.

Aktualnie obowiązująca konstytucja, wzorowana na francuskiej i amerykańskiej, została wprowadzona w 1987, kiedy prezydentem był Leslie Manigat. W późniejszym okresie była czasowo zawieszana i ograniczana i dopiero w 1994 została wprowadzona na nowo.

Podział administracyjny Haiti[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Podział administracyjny Haiti.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Gospodarka Haiti.
Jedna z biednych dzielnic Port-au-Prince, widok z Petion-Ville Golf Club w czerwcu 2006

Haiti jest najbiedniejszym krajem zachodniej półkuli i jednym z najbiedniejszych na świecie. Badania porównawcze wskazują na nieustannie pogarszające się od lat 80. XX w. wskaźniki społeczne i gospodarcze. Kraj zajmuje obecnie 153. miejsce na 177 możliwych w prowadzonym przez ONZ wskaźniku rozwoju państw świata.

Około 80% społeczeństwa żyje w skrajnej biedzie. Niemal 70% pracuje w rolnictwie, przy czym większość zaangażowana jest w małych przydomowych gospodarstwach, zatrudniających ogółem niemal dwie trzecie aktywnej siły roboczej.

Języki[edytuj | edytuj kod]

Głównymi językami Haiti są język haitański oraz język francuski, przy czym francuski jest językiem kultury oraz edukacji i jako taki ma wyższy prestiż społeczny. Rola haitańskiego rośnie jednak z roku na rok, ponieważ przez wielu Haitańczyków odbierany jest jako element własnej tożsamości. Wyłącznie religijne znaczenie (dla wyznawców voodoo) ma język langaj.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Haiti.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Literatura haitańska tworzona jest głównie w języku francuskim, choć z roku na rok wzrasta znaczenie literatury tworzonej w języku haitańskim. Do twórców, którzy zdobyli sobie największe uznanie, także międzynarodowe, należą m.in. René Depestre (którego książka Hadrianna moich marzeń przetłumaczona została także na język polski), Dany Laferrière (także tłumaczony na polski), Jean Price-Mars, Jacques Roumain, Frankétienne oraz Edwidge Danticat.

Polacy na Haiti[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz też: Polonia na Haiti.

Na przełomie XVIII i XIX wieku na Haiti wybuchło powstanie czarnej ludności. Napoleon Bonaparte wysłał 3 półbrygady polskich żołnierzy z Legionów Polskich, aby stłumić rewoltę w najbogatszej francuskiej kolonii. Około 4000 z 5200 legionistów zginęło na wyspie zabitych przez żółtą febrę lub inne tropikalne choroby oraz przez zdobywających przewagę byłych niewolników dowodzonych przez wyzwoleńca Toussainta L’Ouverture. Tylko około 800 z nich powróciło do Francji lub zaciągnęło się do brytyjskiej armii kolonialnej. Niektórzy zostali piratami na Morzu Karaibskim. Wielu legionistów przeszło na stronę „czarnego generała” nie mogąc odnaleźć się w znienawidzonej roli zaborców. Czterystu legionistów osiadło na południu wyspy. Do dziś w górskich wioskach: Cazale, La Valee de Jackmel, Fond des Blancs, Port Salut i St. Jean du Sud żyją ich ciemnoskórzy potomkowie noszący przekręcone polskie nazwiska i odznaczający się pewnymi europejskimi cechami wyglądu[24].

Innym polskim akcentem było obwołanie królem Faustina Wirkusa, żołnierza wojsk amerykańskich okupujących Haiti na początku XX wieku. Ten syn polskiego górnika był wyznaczony przez Amerykanów do rozstrzygania lokalnych sporów. Kiedy odkrył, że część tubylców jest pochodzenia polskiego i ogłosił, że również jest Polakiem uznano, że zstąpił do nich zbawiciel. Haitańczycy uznali również za znak to, że jeden z lokalnych władców nosił to samo imię co Wirkus[25][26].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Haiti (ang.). CIA - The World Factbook. [dostęp 2010-01-16].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. Konstitisyon Repiblik Ayiti 1987. „Le Moniteur. Journal Officiel de la Republique d’Haiti”. 142ème Année No. 36-A, s. 1-38, 1987-04-28. Presses Nationales d’Haiti (hait..). 
  4. Tadeusz Łepkowski: Archipelagu dzieje niełatwe: Obrazy z przeszłości Antyli XV-XX w. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1964.
  5. Ben Macintyre. The fault line in Haiti runs straight to France. „The Times”, 2010-01-21 (ang.). 
  6. "Concordat Watch: Papa Doc's Concordat (1966)"
  7. French, Howard (24 September 1988). "Attack on Priest Called Haiti Catalyst". The New York Times
  8. Haiti. portalwiedzy.onet.pl. [dostęp 2010-01-16].
  9. Wilentz, Amy (1989). The Rainy Season: Haiti Since Duvalier. Simon and Schuster. s. 348–353. ISBN 0-671-64186-7.
  10. 10,0 10,1 Collins, Edward Jr.; Cole, Timothy M. (1996), "Regime Legitimation in Instances of Coup-Caused Governments-in-Exile: The Cases of Presidents Makarios and Aristide", Journal of International Law & Practice 5(2), s. 199, 219-220.
  11. Peter Hallward. "An Interview with Jean-Bertrand Aristide". London Review of Books
  12. Marc Weisbrot. "US Is Still Undermining Haiti". ZNet
  13. Vincent Browne. "Haiti's never-ending tragedy has American roots". The Sunday Business Post Online
  14. Rupert Cornwell. "CIA 'helped to set up terror group' in Haiti". London: The Independent
  15. "Harvest of Hunger: The United States in Haiti" Institute for Food and Development Policy, 8 February 2005
  16. Manegold (AP), Catherine S.. "For Aristide's Followers, Every Step Is a Dance, Every Cheer a Song". Mission to Haiti: The Scene (New York Times). Retrieved 14 February 2010
  17. "U.S. Cautions Aristide Over Divisive Action" The Los Angeles Times
  18. "Election watch Haiti". CNN
  19. Mariusz Piotrowski: Francjo, oddaj Haiti 17 mld euro (pol.). http://wyborcza.biz,+17.08.2010.
  20. MacDonald, Isabel (16 August 2010). "France's debt of dishonour to Haiti". The Guardian (London)
  21. Aristide Kidnapped by US Forces?. [dostęp 2011-01-09].
  22. Ruch zielonoświątkowy na świecie. Kościół Zielonoświątkowy Zbór „Filadelfia” w Bielsku-Białej. [dostęp 2010-01-16].
  23. Patrick Johnstone, Jason Mandryk: Operation World. STL Distribution North America, 2002. ISBN 1850783578. (ang.)
  24. Por. Fotoreportaż „200 years away from home: Polish in Haiti”.
  25. Margaret Odrowaz-Sypniewska: Officers of the 3rd Polish Half-Brigade (113) (ang.). 2007-06-06. [dostęp 2010-01-16].
  26. Ziemowit Szczerek: Zaginione polskie plemiona. 2007-10-03. [dostęp 2010-01-16].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]