Hajdamacy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy rozbójników chłopskich i kozackich na Ukrainie w XVIII. Zobacz też: Haydamaky – zespół muzyczny.
Juliusz Kossak, Obóz hajdamaków

Hajdamacy (ukr. гайдaмаки), lp. hajdamaka (z tureckiego hajdmakrabować, grabić, ścigać, pędzić) – uczestnicy zbrojnych napadów rozbójniczych na terytorium Ukrainy Prawobrzeżnej w składzie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku.

Wywodzili się ze zbiegłego ukraińskiego chłopstwa, zubożałych mieszczan i Kozaków zaporoskich, łączyła ich wspólna profesja – na co dzień działali w luźnych grupach trudniących się rozbojem i na­padami. Według Karola Mazura, hajdamaków od zwykłych bandytów różnił fakt, że ucieleśniali społeczny protest ukraińskich chłopów przeciwko wyzyskowi panów[1].

Zarys historyczny[edytuj | edytuj kod]

W późniejszej Galicji zwani „opryszok”, hajdamacy rekrutowali się spośród Kozaków, zbiedniałej lub pańszczyźnianej miejscowej czerni, fornali, a nawet rzemieślników i drobnych mieszczan.

Tworzyli niezorganizowane grupy (na czele większych „oddziałów” rozbójników stał ataman), które napadały w celach rabunkowych na wsie, miasteczka, dwory i klasztory, posiadłości dzierżawców i bogatych chłopów, w szeregu przypadków mordując polską szlachtę, księży rzymskokatolickich i unickich, żydowskich karczmarzy i lichwiarzy. Hajdamacy dokonywali swoich wypraw łupieżczych organizując się głównie na Zaporożu, skąd przechodzili na Kijowszczyznę i tutaj pozyskiwali miejscową czerń. Taktyka napadów opierała się na wypracowanych przez wieki metodach stepowego rozbójnictwa. W bezpiecznym miejscu Kozacy zakładali tzw. „kosz” (obóz), skąd wypuszczano zagony w celach rabunkowych; po zakończeniu grabieży wycofywano się zazwyczaj w rozproszeniu, wykorzystując znakomitą znajomość terenu, co pozwalało uniknąć ewentualnych walk na otwartym polu.

Przyjmuje się, że ofiarą ich padło tylko podczas jednego roku (koliszczyzna1768 rok) ponad 100 tys. osób. Nieliczne oddziały polskie na Naddnieprzu oraz prywatne armie magnatów nie dawały sobie z nimi rady[2], tak że wzywano parę razy na pomoc armię Imperium Rosyjskiego. Po zwycięstwach nad hajdamakami byli oni surowo karani za swoją działalność, często skazywani na karę śmierci.

Hajdamacy weszli do literatury m.in. przez poemat Tarasa Szewczenki Hajdamacy (1841). Ich imię nosił narodowo-demokratyczny tygodnik „Hajdamaky”, ukazujący się we Lwowie w latach 1902-1907 pod redakcją Mychajła Petryckiego i Sembratowycza. Pod tym samym tytułem wychodził w Nowym Jorku w latach 1909-1916 tygodnik skrajnej lewicy imigrantów pochodzenia ukraińskiego w USA, zorganizowanych w związku wzajemnej pomocy „Hajdamaky” pod kierownictwem I. Borodajkiewicza.

O powstaniach hajdamaków pisali również Seweryn Goszczyński w Zamku kaniowskim i Juliusz Słowacki w Śnie srebrnym Salomei.

Ważniejsze zorganizowane wystąpienia hajdamaków[edytuj | edytuj kod]

Po roku 1768 zdarzały się sporadyczne zrywy hajdamaków, ale nigdy nie osiągnęły takiego zakresu, jak za panowania Augusta III Sasa i w pierwszych latach króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Uzbrojenie i wygląd[edytuj | edytuj kod]

Hajdamacy uzbrojeni byli w spisy i samopały, strzemiona mieli drewniane, proste siodło i wojłok; ich koszule były wysmarowane słoniną dla ochrony przed brudem, szarawary szerokie, płócienne lub z grubego sukna; głowa ogolona, tylko osełedec (kosmyk) zwisał nad lewym uchem; długi wąs; czapka ze skóry cielęcej w formie ostro zakończonego woreczka, zwisającego nad prawym uchem (cyt. wg Brücknera).

Pierwsze pułki „hajdamackie” po 1917 roku[edytuj | edytuj kod]

  • Hajdamacki Kosz Słobodzkiej Ukrainy, stworzony przez Petlurę w grudniu 1917 r. w Kijowie, składający się głównie ze studentów kijowskiej szkoły wojennej, odegrał ważną rolę w bitwie z bolszewikami o Kijów w styczniu i lutym 1918, został później wcielony do Korpusu Zaporoskiego armii URL jako 3. pułk piechoty Hajdamaków.
  • Hajdamacki Pułk Kawalerii im. Hordijenki, stworzony z żołnierzy rozpadającej się armii rosyjskiej frontu wołyńskiego, brał także udział w walkach o Kijów w styczniu 1918, następnie wcielony do Korpusu Zaporoskiego.

Pułki „hajdamackie” w armii URL[edytuj | edytuj kod]

  • Bataliony hajdamackie w Jekatierinosławiu, Odessie i Humaniu, powstały w 1917 wskutek dezintegracji lub oficjalnie sankcjonowanej ukrainizacji armii rosyjskiej, brały udział w walkach z bolszewikami 1917-1918.
  • Kompania hajdamacka powstała w rosyjskiej Armii Fińskiej (1917), brała udział w walkach z bolszewikami na Ukrainie i w Finlandii.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Karol Mazur W Kozaki pójdziesz czy Lachem zostaniesz... Biuletyn „Księga Kresów Wschodnich” nr. 22, s. 8.
  2. „...hajdamacy wszędzie się do upadłej bronili. Na pięćdziesiąt hajdamaków trzeba było naszych dwieście, trzysta i więcej, aby ich zwyciężyli; równej lub mało większej liczbie nigdy się pobić nie dali.” Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III – O Siczy i hajdamakach.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons