Heinrich Himmler

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Heinrich Luitpold Himmler[1]
Bundesarchiv Bild 183-S72707, Heinrich Himmler.jpg
Data i miejsce urodzenia 7 października 1900
Monachium
Data i miejsce śmierci 23 maja 1945
Lüneburg
III Rzesza Reichsführer-SS
Przynależność polityczna Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (NSDAP)
Okres urzędowania od 6 stycznia 1929
do 29 kwietnia 1945
Poprzednik Erhard Heiden
Następca Karl Hanke
Minister spraw wewnętrznych Niemiec
Okres urzędowania od 24 sierpnia 1943
do 29 kwietnia 1945
Poprzednik Wilhelm Frick
Następca Wilhelm Stuckart
Odznaczenia
Order Krwi Medal Anschlussu Austrii Medal za zajęcie Sudetów z okuciem Zamku Praskiego Medal za zajęcie Kłajpedy
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Heinrich Luitpold Himmler (ur. 7 października 1900 w Monachium, zm. 23 maja 1945 w Lüneburgu[2]) – polityk, jeden z głównych przywódców Niemiec hitlerowskich, zbrodniarz wojenny. Szef kolejno: SS (od 1929), Gestapo (od 1934), niemieckiej policji (od 1936), ministerstwa spraw wewnętrznych (od 1943)[3].

Był odpowiedzialny za eksterminację Żydów w Europie[3]. Kat Europy[4], jeden z największych zbrodniarzy w historii[5]. Himmler stał się człowiekiem niezbędnym dla Adolfa Hitlera. Dowodził olbrzymią armią (SS) i miał ogromne zasoby taniej siły roboczej (więźniowie obozów koncentracyjnych i gett). Bez wsparcia ekonomicznego SS, Hitlerowi nie udałoby się prowadzić wojny i utrzymać okupacji[3]. Zmarł w wyniku zażycia trucizny.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Wczesne lata[edytuj | edytuj kod]

Heinrich Himmler, 1907

Urodził się i wychował w katolickiej rodzinie mieszczańskiej. Był drugim z trzech synów (starszym bratem Heinricha był Gebhard junior, młodszym - Ernsti, zwany „Mizzim”[6]). Jego ojciec, Joseph Gebhard Himmler senior, był nauczycielem o konserwatywnych poglądach. Matką była Anna Maria Himmler, z domu Heyder[7]. Himmler otrzymał wykształcenie podstawowe w szkole katedralnej w Monachium. Po ukończeniu dziesięciu lat rozpoczął naukę w Królewskim Gimnazjum Wilhelma, gdzie był najlepszy w klasie niemal ze wszystkich przedmiotów. Ojciec Himmlera otrzymał stanowisko zastępcy dyrektora gimnazjum w Landshut i w 1913 rodzina przeniosła się tam[1]. Nie stwierdzano u Heinricha jakichkolwiek skłonności do stosowania przemocy. Nie wyróżniał się jakimkolwiek radykalizmem, ideami rewolucyjnymi, czy buntowniczymi hasłami[8]. Po wybuchu I wojny światowej, w 1915 przeszedł szkolenie wojskowe (w Landshut), nie wziął jednak udziału w walkach, co było dla niego bolesnym rozczarowaniem (zwłaszcza, że starszy brat już od maja 1917 znajdował się w armii[9], a od kwietnia 1918 na pierwszej linii frontu)[3]. Uwielbiał militaryzm; marzył o włożeniu munduru, najchętniej marynarki wojennej[10]. Wojsko jednak odrzucało jego podania o przyjęcie na kurs oficerów[11]. W 1917 uzyskał zgodę ojca na porzucenie nauki i dzięki protekcji wstąpił do armii 1 stycznia 1918[3], do 11. Pułku Piechoty (bawarskiego). Ukończył podchorążówkę, szkolił się w Regensburgu, Freisingu i Bayreuth[12]. Chciał wziąć udział w „świętych zmaganiach”, „sprawiedliwej walce” narodu niemieckiego[13]. Jego wczesne pamiętniki ukazywały pobożnego chłopca, który regularnie uczęszczał do kościoła[14]. Ponadto był ministrantem. W swoim pamiętniku zapisał: „Zawsze będę kochał Boga i dochowam wierności Kościołowi”[15].

W listopadzie 1918 skończyła się wojna i Himmler nie zdążył wyjechać na front. Przegrana przez Niemcy wojna zburzyła jego świat[10]. Został zdemobilizowany przed Bożym Narodzeniem 1918[1] i zamieszkał w Berlinie, gdzie wegetował. Pracował jako chłopiec na posyłki u szczotkarza i zarabiał u producenta kleju. Ustalenie szczegółów życia Himmlera w tym okresie jest trudne, ponieważ w późniejszym czasie miał nieograniczone możliwości zniszczenia krępujących dokumentów. W okresie berlińskim miał problemy z wymiarem sprawiedliwości. Na początku 1919 mieszkał ze starszą od siebie prostytutką, z której zarobków żył. Na początku 1920 nagle zniknął, a tuż po tym zostały znalezione zwłoki tej prostytutki. Był poszukiwany i został aresztowany 4 lipca 1920 w Monachium. Stanął przed sądem pod zarzutem morderstwa, jednak nie udowodniono mu winy i został zwolniony[16]. Znowu był przykładnym członkiem ultrakatolickiej rodziny[11]. Z ojcem uznali, że zdobędzie zawód bezpieczniejszy w tych trudnych czasach, niż służba wojskowa. Poza żołnierką Himmlera najbardziej interesowało rolnictwo. Wyjechał na farmę w pobliżu Ingolstadt, gdzie miał uczyć się zawodu, ale po miesiącu zachorował na tyfus i zakończył tę pracę[12]. Wrzesień 1919 spędził na leczeniu szpitalnym w Ingolstadt[17]. Zdecydowanie odrzucał możliwość przedmałżeńskich doświadczeń seksualnych[18], zresztą kobiety nie okazywały zainteresowania tym niepozornym młodzieńcem[19].

W kwietniu 1919, w trakcie rewolucji listopadowej została na krótko utworzona w Bawarii socjalistyczna Bawarska Republika Rad. Ponieważ większość kierownictwa Bawarskiej Republiki Rad było pochodzenia żydowskiego, spowodowało to wywołanie w narodzie niemieckim skojarzenia, że bolszewizm i judaizm były zasadniczo tym samym. W niedalekiej przyszłości miało to skutkować w Niemczech upowszechnieniem silnych postaw antysemickich[20], które dodatkowo wzmacniała legenda o ciosie w plecy. W Bawarii, tradycyjnie konserwatywnej części Niemiec i drugim największym kraju związkowym Niemiec (po Prusach) również mieszkali ludzie, którzy mieli już niedługo stanowić trzon kierownictwa ruchu narodowosocjalistycznego: Adolf Hitler, Ernst Röhm, Rudolf Hess i Hermann Göring.

Również ze względu na stan zdrowia zrezygnował z kariery wojskowej na rzecz studiów rolniczych[3], na Uniwersytecie Technicznym w Monachium, które rozpoczął 19 października 1919. W grudniu 1919 wstąpił do katolickiej Bawarskiej Partii Ludowej[15]. W powojennym i rewolucyjnym chaosie, który zapanował w Niemczech Himmler odkrył doskonały czas dla siebie, w którym będzie mógł zdobyć bitewne doświadczenie. Zapisał się do freikorpsu Landshut i następnie do kompanii rezerwowej freikorpsu Oberland[21], w których gromadzili się rozczarowani frontowcy. Zwalczali Republikę Weimarską i Żydów. Himmler uważał, że na wschodzie czekają na odzyskanie pradawne germańskie tereny osadnicze[10]. Studiował rolnictwo, gdyż chciał w przyszłości przykładnie żyć z żoną, Niemką, jako zarządca któregoś z majątków ziemskich[22]. Freikorps Oberland został rozwiązany, a w 1922 Himmler uzyskał tytuł inżyniera biologa. Stał się zagorzałym antysemitą[3]. Dzięki intensywnej nauce udało mu się skrócić studia o rok[23]. Poświęcał się dobroczynności, jednak zaczął oddalać się od Kościoła[24]. Po ukończeniu studiów 5 sierpnia 1922 szybko, jeszcze w sierpniu znalazł zatrudnienie jako konsultant w fabryce nawozów Stickstoff-Land w Schleissheim, gdzie pracował rok sprzedając nawozy[25] [22]. Następnie wrócił do Monachium.

Przez cały okres studiów utrzymywał kontakty ze środowiskami wojskowymi i paramilitarnymi oraz był członkiem takich grup, gdzie dosłużył się stopnia chorążego[26], w końcu 1921[27]. W grupie Reichsflagge przeszedł dalsze szkolenie wojskowe[25]. W trakcie studiów zaangażował się w politykę po stronie nazistów. Wstąpił do Niemieckiej Partii Robotników (DAP)[21], następnie do Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP) w sierpniu 1923, jako członek nr 41 404. Główną postacią ruchu nazistowskiego był dla niego Ernst Röhm[28], którego spotkał pierwszy raz w 1922. Himmler wziął udział w nieudanym zamachu stanu, puczu monachijskim z 8 na 9 listopada 1923. Został wezwany do wykonania zadania dla partii, o którym wiedział, że będzie to przełomowe wydarzenie. Był chorążym u boku Röhma, niósł flagę grupy Reichskriegsflagge - dawny cesarski sztandar wojenny. Brał udział w opanowaniu bawarskiej komendy wojskowej, w gmachu byłego Ministerstwa Wojny[29]. Został aresztowany po puczu[30] (według innych źródeł został jedynie rozbrojony i puszczony wolno[31]) i został z niczym. Zrezygnował z pracy, aby oddać się walce politycznej, a partia została zdelegalizowana. Dodatkowo został rozwiązany jego oddział wojskowy[32]. Ponownie zamieszkał z rodzicami i bezskutecznie poszukiwał zatrudnienia[33].

Kłótnie i intrygi w środowiskach działaczy partyjnych oraz brak wiary we własne siły spowodowały w Himmlerze planowanie opuszczenia Niemiec. Uczył się języka rosyjskiego i rozważał osiedlenie się na wschodzie oraz prowadzenie tam gospodarstwa rolnego. Kiedy indziej planował emigrację do Turcji lub Peru[34], uczył się również języka hiszpańskiego[35]. W 1924 roku kontaktował się z ambasadą radziecką, pytając o możliwość osiedlenia się na radzieckiej Ukrainie jako zarządca ziemski[22].

Symbole SS, zapisane starogermańskim pismem runicznym[36]

W czerwcu 1924 Himmler otrzymał wreszcie szansę na zmianę losu, gdy złożył podanie o pracę asystenta partyjnego[37]. Gregor Strasser zaangażował się w ogólnokrajową działalność polityczną i powierzył Himmlerowi kierowanie monachijskim oddziałem partii Blok Ludowy (Völkisch Block) - powiązanej ideologicznie z ruchem nazistowskim, uważając go za energicznego człowieka, bez reszty służącego partii[38]. Himmler wstąpił do Niemieckiej Ludowej Partii Wolności (Deutschvölkische Freiheitspartei) Strassera, a w lipcu 1924 został zawodowym sekretarzem Strassera[31] - bawarskiego deputowanego do Landtagu, z pensją 120 marek miesięcznie[39]. Zaczął ciężko pracować nad budową partii. Na motocyklu jeździł po wsiach, wygłaszał przemówienia, odbywał rozmowy, rozklejał plakaty i rozdawał ulotki. Bił wszelkie rekordy narodowosocjalistycznej demagogii: pomstował na masonów, Żydów, kapitalistów, bolszewików i demokrację. Wielki wysiłek Himmlera nie był daremny, ruch Strassera wprowadził do Reichstagu trzydziestu dwóch posłów[40]. Gdy 20 grudnia 1924 Hitler opuścił więzienie Landsberg został zniesiony zakaz działalności NSDAP i w lutym 1925 Hitler zaczął odbudowywać partię[38]. W sierpniu 1925 Himmler wstąpił do reaktywowanej przez Hitlera NSDAP. Następnie w 1925 Strasser powierzył Himmlerowi stanowisko zastępcy regionalnego lidera (gauleitera) w Dolnej Bawarii (Gau Niederbayern), bastionie nazizmu[41]. W 1926 został zastępcą gauleitera Górnej Bawarii-Szwabii (Gau Oberbayern-Schwaben), następnie zastępcą szefa propagandy NSDAP[42]. Szefem był Strasser, jednak w praktyce propagandą zajmował się Himmler[43]. 2 sierpnia 1925 wstąpił do SS (członek nr 168[7]) i formalnie do SA[41], we wrześniu 1927 Adolf Hitler mianował go zastępcą dowódcy SS (Reichsführera)[3]. Po opuszczeniu więzienia został dowódcą okręgu, ale jego zła sytuacja materialna sprawiała, że podejmował inne zajęcia (m.in. hodował kury)[30]. Rodzice uważali go za nieudacznika lub marzyciela, ponieważ cały czas żył na granicy ubóstwa[44], pomimo, że zaczął organizować wiece wojskowe na terenie Niemiec. W 1928 wziął ślub i zamieszkał z żoną Margarete w Monachium, a w 1929 urodziła im się córka Gudrun (po II wojnie światowej wspierała byłych nazistowskich funkcjonariuszy)[3].

Policyjne imperium[edytuj | edytuj kod]

6 stycznia 1929 Himmler został Reichsführerem-SS (bojówek Schutz-Staffeln), stanął na ich czele. Był dopiero trzecim w kolejności Reichsführerem-SS, jednak w powszechnej świadomości utrwalił się najbardziej. Cieszył się opinią znakomitego organizatora. Zmienił nieistotne dotychczas SS[3] (liczące 280 członków[45]) w budzącą przerażenie masową organizację, która czuwała nad bezpieczeństwem Hitlera. Uczynił z SS główną organizację bojową partii nazistowskiej, jednak wzbudzał wewnętrzne konflikty. Pod koniec 1929 SS liczyły 1000 członków[30], w 1930 około 2700 członków[46], w 1931 już około 10 000 członków[47]. Himmler już w dzieciństwie był zafascynowany formacją pretorianów cesarzy rzymskich. Postanowił utworzyć taką sprawną gwardię, wierną i gotową w każdej chwili wykonać rozkazy Hitlera, bez zadawania zbędnych pytań[48].

14 września 1930 został wybrany pierwszy raz do Reichstagu[49] (zasiadał w nim do 1945 roku). Himmler ścierał się z Röhmem, któremu podlegał; obaj chcieli być jedynymi obrońcami Hitlera. Pod koniec 1930 Himmler zdołał namówić Hitlera, aby uniezależnił SS od SA. Himmler usamodzielnił SS i od tej pory oficerowie SA nie mogli wydawać rozkazów SS-manom. W lutym 1931 Röhm mianował Himmlera szefem tajnej służby bezpieczeństwa SD[30], która miała zbierać infomacje o przeciwnikach i członkach partii. Wraz z szybkim wzrostem liczby członków SS rozrastała się służba bezpieczeństwa. Pierwotnie zadaniem SD było oczyszczanie NSDAP z elementów wrogich nazizmowi i przeciwdziałanie ich dalszej penetracji wśród nazistów. Następnie SD zajęła się również inwigilacją organizacji społecznych i partii politycznych działających na terenie całego kraju[50]. Himmler latem 1931 zaangażował w swoim biurze młodego i energicznego Reinharda Heydricha[51]. Heydrich dążył do powiększania zakresu kompetencji SD, aby po przejęciu przez nazistów władzy stała się kierowniczym rdzeniem policji politycznej w przyszłym państwie totalitarnym[50]. Himmler traktował SD jako elitarną część SS[52].

Himmler i Ernst Röhm, 1933

Był członkiem okultystycznego Towarzystwa Thule. 25 stycznia 1932 Hitler mianował Himmlera szefem ochrony centralnej siedziby partii w Monachium, tzw. Brunatnego Domu. Hitler uznał, że jego osobiste bezpieczeństwo zależy wyłącznie od SS[53].

Po przejęciu 30 stycznia 1933 władzy w Niemczech przez nazistów Himmler, któremu wiele zawdzięczał Hitler, nie otrzymał w państwie żadnego kluczowego stanowiska. Wcześniej w trudnym okresie z oddaniem czuwał nad osobistym bezpieczeństwem Hitlera. Teraz został drugorzędnym prezydentem policji w Bawarii i nie mógł pogodzić się z tym, że pozostał oddalony od władz centralnych. Skoncentrował swoją pracę na zwalczaniu przeciwników reżimu[54]. Wiele osób uważało, że pracowity Himmler znalazł się wsród przegranych uczestników narodowosocjalistycznego przejęcia władzy. Himmler i Heydrich przekonali się, że władza sama nie wpadnie w ich ręce[55]. 20 marca 1933 na mocy zarządzenia Heinricha Himmlera powstał w Bawarii „wzorcowy” obóz koncentracyjny w Dachau (na terenie opuszczonej fabryki), służący nowej władzy do przetrzymywania przez czas nieokreślony bez wyroku sądu osób uznanych za niewygodne (tzw. Schutzhaft). Ambitny Heydrich wymyślił termin do określania tego zjawiska: „Koncentracja wrogów wewnętrznych w obozie”[56]. Gdy 9 marca 1933 Himmler został szefem policji w Monachium[3] (początkowo tymczasowym) już od dawna rywalizował z Hermannem Göringiem o pozycję w nazistowskim państwie i o względy Hitlera. Obaj chcieli zarządzać pod własną komendą siłami policyjnymi w całych Niemczech[57]. Himmler toczył walkę z Göringiem o całkowitą kontrolę nad niemiecką policją, również w Prusach - królestwie Göringa. Himmler uważał, że niemiecka policja podlegając władzom poszczególnych prowincji nie może odpowiednio spełniać swoich zadań. Wystąpił z projektem utworzenia scentralizowanego, jednolitego aparatu policyjnego w całym państwie[54]. Hitler poparł ideę ustanowienia zjednoczonych sił policyjnych, niezależnych od administracji państwowej[58]. 1 kwietnia 1933 Himmler objął funkcję specjalnego doradcy bawarskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz szefa bawarskiej tajnej policji. Jednym z jego nowych obowiązków był nadzór nad obozami koncentracyjnymi[59]. Himmler starał się ukrywać przed opinią publiczną prawdziwy charakter obozów. Twierdził, że wykonywano tam „ciężką, tworzącą nowe wartości pracę”, co oznacza „surowe, lecz sprawiedliwe traktowanie”: „Praca i dyscyplina to nieodzowne środki, dzięki którym marnotrawne dzieci narodu, córki i synowie, mogą wrócić na łono narodowosocjalistycznej wspólnoty”[60]. W wyniku różnych zabiegów, krok po kroku wcielał regionalne jednostki policji do swojego imperium. W okresie pomiędzy listopadem 1933 a styczniem 1934 minister spraw wewnętrznych Wilhelm Frick pomógł Himmlerowi kolejno przejąć kontrolę nad policjami wszystkich krajów związkowych, oprócz Prus[61]. Następnie Himmler obsadził zaufanymi ludźmi kierownicze stanowiska policji wszystkich landów[62]. Göring zgodził się podporządkować Himmlerowi pruską policję i Tajną Policję Państwową (Gestapo), w zamian za poparcie swojej kandydatury na głównodowodzącego armią, na co nie zgadzał się Röhm. Obaj zdawali sobie sprawę, że największym zagrożeniem dla nich był Röhm ze swoją armią (SA). W kwietniu 1934 wspólnie namówili Hitlera do postawienia Himmlera na czele sił bezpieczeństwa. Dzięki połączeniu SS i Gestapo, Himmler uzyskał ogromną władzę oraz narzędzie do walki z SA[63] i już w tym samym roku przejął po Göringu kierowanie Gestapo. 20 kwietnia 1934 (w rocznicę urodzin Hitlera) otrzymał od Göringa nominację na zastępcę szefa Gestapo oraz inspektora Gestapo i de facto cały aparat policji politycznej na terenie Rzeszy przeszedł pod kontrolę Himmlera. Göring, jako premier rządu Prus, zatrzymał tytuł szefa Gestapo, jednak nie miało to skutków praktycznych i utrzymanie tytułu przez Göringa miało charakter czysto formalny[64]. Stanowisko inspektora Gestapo oznaczało odpowiedzialność za prawidłowe szkolenie, administrację i działalność[61].

Osoby zajmujące wysokie stanowiska w niemieckim przemyśle i biznesie bardzo chętnie udzielały Himmlerowi wsparcia finansowego dla jego coraz bardziej rozbudowujących się formacji. Zorganizowali się w Koło Przyjaciół Heinricha Himmlera (Freudenkreis Heinrich Himmler)[65]. Gdy Himmler stał na czele bawarskiej policji, miał biuro w Monachium. To nie spełniało jego ambicji, ponieważ podział stanowisk odbywał się w Berlinie. Zwrócił się do Hitlera o przeniesienie głównej kwatery SS do Berlina, ale otrzymał odmowę[66].

Himmler wizytuje obóz koncentracyjny w Dachau, 1936

Przywódcy nazistowscy żywili wobec siebie brak zaufania, a w otoczeniu Hitlera tworzyły się przymierza. Göring najbardziej obawiał się niezwykle wpływowego nazisty Ernsta Röhma, a Himmler nienawidził Röhma i dysponował oddziałami SS. Obaj w końcu rozpoznali wspólny interes i stworzyli przymierze przeciw Röhmowi[67]. Na początku 1934 Himmler, Heydrich oraz Göring postanowili pozbyć się Röhma i przekonali do tego Hitlera, wahającego się wobec wystąpienia przeciw staremu towarzyszowi partyjnemu. Himmler zlecił swemu zastępcy, bezwzględnemu Reinhardowi Heydrichowi, sporządzenie planu wyeliminowania Röhma[63]. Himmler uczestniczył w krwawej likwidacji kierownictwa SA z 29 na 30 czerwca 1934 (noc długich noży)[3]. Rewolucyjne bojówki SA nie akceptowały współpracy Hitlera ze środowiskami konserwatywnymi i mogły nawet zagrozić reżimowi Hitlera. Gdyby Hitler przeciwstawiał się im, usunęliby go bez względu na konsekwencje. Mogło przeciwstawić się im jedynie SS Himmlera[66]. Po śmierci Röhma Himmler nie miał już rywali i nikt nie mógł przeciwstawić się jego SS-manom[63]. Aresztowany i zamordowany został wówczas również dawny protektor Himmlera, Gregor Strasser. Ze względu na zasługi, dekretem Hitlera z 20 lipca 1934, SS zostały podniesione do rangi samodzielnej organizacji w ramach NSDAP[68]. 20 listopada 1934 Göring przekazał Himmlerowi wszelkie kompetencje dotyczące dowodzenia policją. Göring uznał, że należy się to Himmlerowi po usunięciu Röhma[62]. Po zneutralizowaniu SA Himmler zaczął tworzyć siły zbrojne SS. Przyznanie SS nowoczesnego uzbrojenia odrzucało Dowództwo Wojsk Lądowych, niechętne SS[69], jednak dzięki intrydze udało się usunąć z dowództwa Wehrmachtu ludzi blokujących jego plan przekształcenia SS w nową armię niemiecką[70]. Himmler zaczął zbliżać się do utworzenia swojego imperium, które chciał zbudować na wschodzie Europy[71]. W 1936 objął stanowisko zwierzchnika całej policji III Rzeszy, na podstawie dekretu Hitlera z 17 czerwca 1936 o połączeniu funkcji Reichsführera-SS i szefa niemieckiej policji w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Uzyskał tytuł Reichsführer SS und Chef der Deutschen Polizei im Reichsministerium des Innern. Hitler mógł dzięki temu przekazywać swe dyrektywy i polecenia bezpośrednio Himmlerowi, nieskrępowanemu przez jakąkolwiek inną władzę w państwie[72]. Gdy został szefem niemieckiej policji, natychmiast powiększył w kraju sieć obozów koncentracyjnych[3]. 26 czerwca 1936 przeforsował dekret dokonujący gruntownej reorganizacji policji niemieckiej. 1 października 1936 prawo Gestapo zaczęło obowiązywać na terenie całej Rzeszy. Policja polityczna, będąca dotychczas w gestii władz lokalnych, została formacją centralną. Dzięki nominacji Himmler mógł uczestniczyć w posiedzeniach rządu, ponieważ przysługiwały mu uprawnienia ministra[62].

Był pomysłodawcą Lebensbornów (od 1935), czyli miejsc, w których dobierano pary rodzicielskie w celu zapewnienia czystego rasowo potomstwa. W 1935 roku założył stowarzyszenie Ahnenerbe (Dziedzictwo przodków), które miało badać „zasięg terytorialny, ducha, czyny i spuściznę Indogermanów rasy północnej” oraz stanowić „żywą kuźnię broni” przeciw siłom zagrażającym pierwiastkowi germańskiemu[73]. W 1936 założył Towarzystwo Popierania Niemieckich Pomników Kultury i Opieki nad Nimi, które miało dbać o historyczne budynki[74].

W 1938 roku Himmler zapowiedział, że będzie „ściągać germańską krew ze wszystkich zakątków świata, rabować ją i kraść, gdzie tylko to będzie możliwe”[75]. Operacja, w ramach której został zrealizowany w marcu 1938 anschluss Austrii (przyłączenie do Niemiec) była niemal w całości dziełem Himmlera, Heydricha i ich podwładnych[76]. 12 marca 1938 o godzinie 4:00 rano Himmler był pierwszym reprezentantem rządu nazistowskiego, który znalazł się w Wiedniu[77]. Po zajęciu Austrii agenci Gestapo i SD zatrzymali w Wiedniu 60 000 przeciwników reżimu Hitlera. SD podjęła również infiltrację grup opozycyjnych za granicą i rozszerzyło zasięg na całą Europę. SS przejmowało coraz więcej funkcji policyjnych i zaczęło gromadzić dane wywiadowcze[78].

Himmler otrzymywał awanse w nazistowskiej hierarchii, ponieważ wraz ze swoją organizacją był gotów do wykonania każdego rozkazu, nawet najbardziej odrażającego. Gdy Hitler w 1939 roku zdecydował o eutanazji nieuleczalnie chorych i chorych umysłowo (Akcja T4), Himmler zapewnił personel do dokonania zabójstw i pozbycia się zwłok. W wyniku determinacji Himmlera w dążeniu do spełniania woli Hitlera otrzymał przydomek „wiernego Heinricha”[79]. Kiedyś pochwalił się: „Gdyby Hitler rozkazał mi zastrzelić moją matkę, uczyniłbym to i byłbym dumny z jego zaufania”[80]. Nie potrafił jednak przełamać skrępowania, które czuł zawsze podczas osobistych kontaktów z „największym umysłem wszech czasów”, jak określał Hitlera[81].

Przed zaatakowaniem Polski we wrześniu 1939 (Fall Weiss) Hitler potrzebował człowieka, który stworzyłby incydent umożliwiający oskarżenie Polaków o wywoływanie prowokacji. Tą sprawą również zajął się Himmler, pewny człowiek od brudnej roboty. Opracował plan operacji Himmler, której realizację zlecił swej niezawodnej prawej ręce, Heydrichowi[82]. Najbardziej znanym incydentem tej operacji przed wybuchem wojny była zainscenizowana prowokacja gliwicka, mającą posłużyć jako jedna z przyczyn wkroczenia wojsk niemieckich do Polski. Ponadto Himmlerowi zostało powierzone zorganizowanie Grup Operacyjnych (Einsatzgruppen), do ich planowania przystąpiono w lipcu, odpowiednie dyrektywy zostały sformułowane w sierpniu 1939 (operacja Tannenberg)[83].

II wojna światowa i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Himmler i Adolf Hitler, 1939

1 października 1939 nastąpiło ostateczne scalenie SS i policji, co skutkowało utworzeniem Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), na czele którego stanął Himmler[84]. Stworzył aparat terroru, który niemal całkowicie stłumił opozycję antyhitlerowską w Niemczech, a następnie brutalnie zwalczał opór wobec niemieckiej okupacji w podbitych krajach Europy[2]. Głównym zadaniem Himmlera było eliminowanie wszelkiego oporu wobec Hitlera[85].

Himmler wymyślał rzekome zamachy na Hitlera, aby umacniać swą pozycję jako człowieka chroniącego Hitlera. Te informacje pogłębiały paranoję Hitlera. Hitler, jako kanclerz Rzeszy miał prawo do ochrony policyjnej, jednak ufał tylko elitarnym oddziałom SS[66]. Himmler dbał o wizerunek najwierniejszego żołnierza Hitlera, co manifestował na każdym kroku i przy każdej okazji. Była to jednak tylko poza, odtwarzana dla otoczenia. Tak naprawdę czekał na okazję, by zająć miejsce führera, nawet jeśli warunkiem zawarcia pokoju z Zachodem byłoby usunięcie Hitlera[86]. Zawsze wpadał w panikę, gdy był wzywany do Hitlera[87]. Oczekiwał spotkań z führerem w stanie straszliwego lęku. Każde spotkanie z Hitlerem, gdy byli tylko we dwóch stanowiło dla niego całkowicie wyczerpującą próbę nerwów[88]. Gdy zjawiał się u Hitlera, był jego pokornym podwładnym. Odmienne poglądy Himmlera führer po prostu lekceważąco ignorował. Co więcej, używając obraźliwych słów wielokrotnie karcił swego „wiernego Heinricha”. Nie jest znana żadna choćby średniej wagi sprawa, którą udałoby się przeforsować Himmlerowi[89]. Himmler uznawał Hitlera za mesjasza, zbawiciela narodu[90].

Prawdopodobnie Himmler zorganizował nieudany zamach bombowy na życie Hitlera, wykonany 8 listopada 1939 przez Georga Elsera w Piwnicy Mieszczańskiej (Bürgerbräukeller), w Monachium. Od października 1939 wysłannicy Himmlera prowadzili potajemne rozmowy z dwoma agentami brytyjskiego wywiadu, zmierzające do zawarcia pokoju z Zachodem. Na 9 listopada 1939 (następnego dnia po zamachu) było zaplanowane kolejne spotkanie ludzi Himmlera i dwóch brytyjskich agentów w holenderskim, przygranicznym mieście Venlo. Agenci ci mogli znać kulisy zamachu; 9 listopada zostali uprowadzeni przez Niemców ze spotkania w Venlo (tzw. incydent w Venlo). Prawdopodobnie Himmler próbował po raz pierwszy przejąć władzę w Niemczech. Akcja w Venlo przerwała rokowania między Himmlerem a rządem brytyjskim; Himmler powrócił do nich osobiście pod koniec wojny[91]. Himmler asekurował się na wypadek przegranej Hitlera. Alianci mieli wiedzieć, że za kulisami optował za pokojem, dlatego niektórych złapanych agentów, skazanych nie pozbawiał życia. Mieli świadczyć o jego wielkoduszności[92]. Himmler i jego ludzie od początku wojny starali się znaleźć na Zachodzie kogoś, z kim mogliby podjąć negocjacje. Po włączeniu do wojny ZSRR Józef Stalin poważnie obawiał się, że Himmler doprowadzi do zawarcia osobnego pokoju Niemiec z Zachodem[93].

Himmler chciał przejąć od Göringa Forschungsamt (urząd zajmujący się cenzurowaniem korespondencji w Niemczech) lub przynajmniej uzyskać wgląd w jego odkrycia[94]. Podczas II wojny światowej realizował działania zmierzające do eksterminacji ludności żydowskiej, cygańskiej oraz słowiańskiej na podbitych terenach[95]. Był twórcą obozów koncentracyjnych i obozów zagłady oraz eksploatacji niewolniczej obywateli krajów okupowanych[84]. Łącznie utworzył w Europie sieć ponad dwudziestu głównych obozów koncentracyjnych i obozów zagłady oraz ponad 1200 ich filii[96]. Na początku wojny w sześciu dużych obozach koncentracyjnych Rzeszy więziono około 21 000 osób, a w 1940 roku w obozach było już 800 000 uwięzionych[97]. Dysponował pociągiem specjalnym (Sonderzug) „Heinrich”, którym się przemieszczał[98] oraz kwaterą „Hochwald” na Mazurach.

Himmler (w środku) i Hitler (odwrócony) ze zdobytym płomieniem trąbki sygnałowej polskiego pułku strzelców konnych, wrzesień 1939

Himmler uznał, że żołnierze niemieccy dokonujący w trakcie wojny potwornych egzekucji mogą w przyszłości zagrozić niemieckiemu społeczeństwu. Po powrocie z wojny mogą stać się groźni dla innych obywateli. Dlatego zlecił inżynierowi Beckerowi stworzenie metody mechanicznego zabijania ofiar. Becker szybko opracował projekt specjalnej ciężarówki z zabudowaną skrzynią ładunkową, do której była podłączona rura wydechowa, a skierowane do wnętrza spaliny zabijały szybko i spokojnie[99]. 7 października 1939 Himmler został mianowany komisarzem Rzeszy do spraw umacniania niemieckich wartości narodowych[100]. Pierwszym ze zrealizowanych przez niego zadań było rozpoczęcie przymusowej deportacji Polaków i Żydów z polskich terenów, które zostały wcielone do Rzeszy (→ wysiedlenia Polaków podczas II wojny światowej dokonane przez Niemców). 27 kwietnia 1940 Himmler wydał rozkaz utworzenia obozu koncentracyjnego Auschwitz w Oświęcimiu. W czerwcu 1941 wydał komendantowi tego obozu, Rudolfowi Hössowi polecenie zbudowania obiektów do gazowania więźniów[101].

Himmler utworzył dekretem z 12 grudnia 1940 „rejestr rasowy”[102]. Prawodpodobnie w połowie 1941 rozpoczął prace nad germanizacyjnym Generalnym Planem Wschodnim (Generalplan Ost), przewidującym wysiedlenie wysiedlenie ludności z terenu zdobytych ziem Polski i ZSRR na Syberię, a także zamordowanie części z nich. W ich miejsce mieli osiedlić się osadnicy z Niemiec, którym służyliby pozostawieni tubylcy[103]: „Czy inne ludy żyją w dobrobycie, czy też zdychają z głodu - to interesuje mnie wyłącznie o tyle, o ile potrzebujemy ich jako niewolników dla dobra naszej kultury”[104] [...] „U Rosjan znaczenie ma tylko ich masa i ta masa musi po prostu zostać rozdeptana, wyrżnięta, zaszlachtowana”[105]. W styczniu 1942 wydał Głównemu Urzędowi Gospodarki i Administracji Rzeszy polecenie wsparcia koncernów zbrojeniowych pracą więźniów. W tym samym roku zezwolił na prowadzenie w obozach koncentracyjnych szeregu doświadczeń medycznych na ludziach. Specyficzna moralność Himmlera zezwalała na dokonywanie morderstw, a nie dopuszczała kradzieży majątku skonfiskowanego Żydom: „Nie mamy jednak prawa bogacić się na nich, przywłaszczając sobie choćby jedno futro, jeden zegarek, jedną markę, jednego papierosa lub cokolwiek innego”. Zapowiedział zastosowanie w razie potrzeby drakońskich kar[106].

Göring mawiał: „Mózg Himmlera nazywa się Heydrich”[107]. Himmler często ustępował Heydrichowi ze słowami w rodzaju: „Ach, pan z tą cholerną logiką! Zbija pan nią każdą moją propozycję!”[108]. Heydrich „wychodził naprzeciw planom führera” i rywalizował gorliwie o jego względy, aby w przyszłości objąć funkcję Reichsführera-SS[109]. Po śmierci Heydricha w czerwcu 1942 najbliższym współpracownikiem i zaufanym człowiekiem Himmlera stał się Walter Schellenberg[110]. Latem 1942 Himmler - pomimo, iż nie był zdecydowany na sprzeniewierzenie się Hitlerowi - zaopatrzył się w dwudziestosześciostronicowy raport medyczny, według którego führer cierpiał z powodu następstw przebytego syfilisu i groził mu paraliż postępowy. W razie konieczności mógłby tym raportem wyeliminować Hitlera[111], jednak obalenie Hitlera nie miałoby skutku praktycznego. Himmlerowi brakowało drugiego - oprócz terroru - filaru reżimu, poparcia mas[112]. Adiutantem Himmlera był Karl Wolff, który wyraził się o swoim szefie: „Potrafił być czułym ojcem, bezbłędnym przełożonym i dobrym kolegą. Jednocześnie był ślepym fanatykiem, postrzelonym marzycielem i bezwolnym narzędziem w rękach Hitlera”[113]. III Rzesza była państwem wielu tajemnic, a Himmler mistrzem utajniania[114].

11 czerwca 1943 Himmler wydał rozkaz zlikwidowania wszystkich gett żydowskich na obszarze Polski, a 21 czerwca także na okupowanych obszarach Rosji. W swoich „myślach o traktowaniu obcoplemiennych na wschodzie” pisał: „W ciągu niewielu lat - wyobrażam sobie, w ciągu 4 do 5 lat - np. pojęcie Kaszubów musi się stać nieznane, ponieważ wówczas kaszubskiego ludu już nie będzie (odnosi się to szczególnie do Prus Zachodnich)”. 4 października 1943 w Poznaniu, na konferencji dowództwa SS, Himmler wygłosił przemówienie; powstała jedna z najbardziej barbarzyńskich dokumentacji III Rzeszy. Motywem przewodnim była eksterminacja Żydów[3]. Nigdy nie został odkryty dokument zlecający masowe zabójstwa, podpisany przez Himmlera. Kierował mordami tak, by nie pozostawić po sobie pisemnego śladu[47]. Himmler osobiście nie popełnił żadnego morderstwa[90].

24 sierpnia 1943 Himmler otrzymał nominację na ministra spraw wewnętrznych[115]. W 1943 ostatecznie zrealizował swój cel - podporządkowanie SS całego aparatu policji[116]. Jednocześnie pełnił również funkcję ministra zdrowia, ponieważ ten resort podlegał Ministerstwu Spraw Wewnętrznych[117]. 8 października 1943 Himmler nakazał utworzenie przy wszystkich placówkach Gestapo wyższego szczebla Wielkich Komisji Specjalnych do walki z sabotażem. Himmler często podróżował po Rzeszy i wpajał podwładnym te same wartości, które wykształcił w sobie: „Mamy przed sobą tylko jedno zadanie: trwać i bezlitośnie prowadzić naszą walkę o czystość rasy. Na świecie mogą nas nazywać, jak chcą, najważniejsze jest to, abyśmy byli zawsze oddziałem wiernym narodowi germańskiemu i führerowi, posłusznym, silnym i niezwyciężonym, drużyną ochronną Rzeszy germańskiej”[118]. Najpóźniej w 1943 roku zyskał wśród większości obserwatorów krajowych oraz zagranicznych opinię drugiego po Hitlerze człowieka Rzeszy. W odpowiedzi na niemieckie niepowodzenia na frontach hitlerowski reżim wzmagał surowość, za co odpowiadał Reichsführer-SS[89]. Od 1943 roku stosował praktykę odpowiedzialności zbiorowej całej rodziny wobec dezerterów[119]. Jako „multifunkcjonariusz” pobierał w szczytowym okresie swej kariery wynagrodzenie w wysokości 24 000 marek rocznie[120].

Himmler już w sierpniu 1943 zaczął szukać kontaktów z opozycją[121]. Jeśli chciał usunąć Hitlera i zająć jego miejsce na stanowisku szefa niemieckiego rządu, potrzebował polityków, którzy byli przeciwnikami nazizmu. Ludzi prawych, którzy gwarantowaliby po zamachu stanu przestrzeganie porozumień ustalonych w rozejmie z Zachodem i budowę nowej demokracji w Niemczech. Wówczas Wehrmacht mógłby przenieść siły na wschód i zadać ostateczny cios wojskom Stalina[122]. Do lipca 1944 Himmler zawsze brał udział w naradach u Hitlera w Obersalzbergu i Wilczym Szańcu. Nagle przestał w nich uczestniczyć, znajdując uzasadnione powody, ponieważ już wiedział o zaplanowanym zamachu. Nie podjął działań przeciwko przywódcom spisku, choć dobrze wiedział kim są. Nadchodzące wydarzenia miały zrealizować plan Himmlera usunięcia Hitlera przez „trzecią stronę”[123]. Himmler po jego śmierci mógł zająć jego miejsce, opanować chaos, zapobiec klęsce i zakończyć wojnę na Zachodzie, jednak nie mógł być zabójcą Hitlera[124]. Po nieskutecznym zamachu 20 lipca na życie Hitlera, Himmler stał się drugim najważniejszym człowiekiem w III Rzeszy[3]. Również Himmler przegrał to starcie o władzę i pozostało mu jedynie pozacieranie śladów, które wskazywałyby, że nie przeciwdziałał zamachowi[125]. Ludzie Himmlera, którzy już wcześniej znali zamachowców, błyskawicznie i precyzyjnie ich osaczyli[126]. SS wzięło krawawy odwet na spiskowcach. Himmler spróbował zawrzeć pokój na Zachodzie i w sierpniu 1944 wysłał ściśle tajny telefonogram bezpośrednio do brytyjskiego premiera Winstona Churchilla, jednak pozostał on bez odzewu. Został odczytany i zniszczony[10], treść jest nieznana[47].

Himmler poświęcił bardzo dużo uwagi, żeby ukryć Holocaust, zlecając demontaż i równając z ziemią główne ośrodki zabijania. Dopiero odkrycie obozu w Majdanku w lipcu 1944 dostarczyło konkretnych dowodów, że dochodzące z Polski koszmarne doniesienia były prawdą[127]. W maju 1944 rozważał możliwość budowy w górach twierdzy SS (→Twierdza Alpejska)[128]. SS z Himmlerem brały udział w budowie broni odwetowej[10]. Latem 1944 Himmler wydał rozkaz utworzenia Werwolfu, niemieckich sił partyzancko-dywersyjnych[129]. 21 lipca 1944 Himmler, pozbawiony wojskowych kwalifikacji i niekompetentny, został dowódcą Armii Rezerwowej[130][131]. Zastąpił na tym stanowisku Friedricha Fromma, po zamachu 20 lipca[132]. Jako głównodowodzący Armii Rezerwowej w teorii dowodził wszystkimi jednostkami wojskowymi na obszarze Niemiec. W rzeczywistości część jednostek znajdowała się poza jego zasięgiem[133]. Po powstaniu warszawskim (sierpień-październik 1944) wydał rozkaz zburzenia Warszawy[134]. W październiku 1944 Hitler formalnie zainaugurował Volkssturm - formację o charakterze pospolitego ruszenia, którego organizację, szkolenie i wyposażenie powierzył formalnie Himmlerowi[135]. 26 listopada 1944 został mianowany na stanowisko naczelnego dowódcy wojskowego Grupy Armii Górnego Renu. Na stanowisko rekomendował go Martin Bormann argumentując, że jako szef Armii Rezerwowej najlepiej będzie potrafił skompletować stany osobowe tej formacji. Wojska pod komendą Himmlera głównie toczyły rozpaczliwe walki o przetrwanie i 24 stycznia 1945 Grupa Armii Górnego Renu została rozwiązana[136]. W okresie od 24 stycznia do 20 marca 1945 był głównodowodzącym Grupą Armii Wisła; nominację otrzymał osobiście od Hitlera. Został postawiony na czele grupy armii mimo braku doświadczenia wojskowego, ponieważ führer uważał, że tylko prawdziwy nazista mógł rozpalić w żołnierzach fanatyzm do pokonania wroga[137]. Na początku 1945 Himmler skontaktował się z zachodnimi aliantami, w celu rozpoczęcia negocjacji pokojowych[3]. W lutym, a następnie w kwietniu 1945 spotykał się z Folke Bernadotte, szwedzkim hrabią, który chciał ratować więźniów obozów koncentracyjnych. Te na ogół potajemne negocjacje uświadomiły Himmlerowi, że będzie mógł odegrać kluczową rolę jako zbawca Niemiec, a przy okazji uratować swoją skórę. Jednocześnie wahał się z podjęciem zdecydowanych decyzji, obawiając się kary w razie ujawnienia Hitlerowi jego podwójnej gry. Bał się również drugiej strony i domagał się zapewnienia, że alianci podejmą z nim negocjacje. Chciał przekazać propozycję wstrzymania działań wojennych na okres potrzebny do pozbawienia Hitlera władzy[138].

Po załamaniu się frontu wschodniego uciekł przed odpowiedzialnością; oficjalnie Himmler był chory i udał się do szpitala, by leczyć katar. Nie był w stanie zapanować nad sytuacją na polu walki i schronił się w szpitalu SS kierowanym przez przyjaciela[139]. Ostatnia kwatera Himmlera mieściła się w Hohenlychen, w sanatorium dr Gebhardta[140], gdzie został odwołany ze stanowiska dowódcy grupy armii[10]. Generał Heinz Guderian wielokrotnie, bezskutecznie domagał się odebrania dowództwa Himmlerowi, w końcu pojechał do sanatorium i bez sprzeciwu ze strony Himmlera odebrał mu stanowisko[141]. Himmler całe dni spędzał w stanie głębokiej depresji, w towarzystwie swojej kochanki Jadwigi Potthast i dwójki ich dzieci. Wiedział, że wszystko już się kończy[142].

Nie wygrał długiej walki z Hitlerem o władzę i pozostała mu już tylko ucieczka. Nie miał już argumentów jak dwa lata temu, gdy jego wojska liczyły prawie milion świetnych żołnierzy, którzy terroryzowali połowę Europy, a w zarządzanych przez niego obozach, gettach i więzieniach przetrzymywano prawie 3 miliony ludzi, będących jego zakładnikami. Dodatkowo policja i tajne służby pod jego kierownictwem kontrolowały sytuację w Niemczech. 27 kwietnia 1945 alianci definitywnie odrzucili możliwość przystąpienia z Himmlerem do separatystycznych negocjacji pokojowych[143].

Pod koniec wojny, w wyniku sukcesów militarnych aliantów, zmieniła się jego polityka wobec Żydów. Zaczął dawać sygnały, że gotów był zgodzić się na wstrzymanie eksterminacji i rozpocząć negocjacje. Jednocześnie groźbą przyspieszenia mordowania chciał zmusić aliantow do szybszego podjęcia decyzji. Oczekiwał, że odezwą się Amerykanie, bo bardzo silne lobby Żydów amerykańskich zacznie wywierać naciski na prezydenta Franklina Delano Roosevelta[144]. W nocy 20 na 21 kwietnia 1945 Himmler spotkał się w Berlinie z wysłannikiem Światowego Kongresu Żydów. Chciał pertraktować; proponował wstrzymanie mordu w obozach, w zamian za pokój na Zachodzie. Proponował, aby wreszcie zakopać topór wojenny między Żydami a nazistami. Zgodził się, aby białe autobusy ze Szwecji zaczęły wywozić więźniów z Niemiec[10].

Po raz ostatni spotkał się z Hitlerem 20 kwietnia 1945 w Kancelarii Rzeszy, z okazji pięćdziesiątych szóstych urodzin führera[145]. Jeszcze tego samego dnia Himmler opuścił Berlin, do którego zbliżyły się już wojska radzieckie i wyjechał do Szlezwika-Holsztyna na północy Niemiec. Adolf Hitler w podpisanym 29 kwietnia 1945 testamencie politycznym pozbawił Himmlera członkostwa NSDAP i pozbawił wszystkich stanowisk, za podjęcie próby nawiązania kontaktów z zachodnimi aliantami za pośrednictwem Czerwonego Krzyża, o czym dowiedział się wieczorem dzień wcześniej (28 kwietnia) z publicznego radia. Informację nadało w języku niemieckim radio BBC[47]. Zdradzony przez „najwierniejszego z wiernych”, Hitler dodatkowo wydał rozkaz aresztowania byłego Reichsführera. Tego samego dnia nowym Reichsführerem został mianowany Karl Hanke. Zdrada Himmlera była ogromnym ciosem dla Hitlera i uzmysłowiła mu, że nastąpił już koniec. Himmler tymczasem bez powodzenia próbował dołączyć do nowego rządu z admirałem Karlem Dönitzem[3]. 1 maja spotkał się w Plön z Dönitzem, któremu towarzyszyła ochrona złożona z marynarzy U-bootów. Himmler został zdymisjonowany, jednak nie było pewności jak zachowa się SS. Himmler wciąż jeszcze trzymał w garści całą policję[146]. Wciąż wierzył i łudził się, że stworzy nowy rząd i nową partię[147]. Chciał stanowisko führera, następnie zastępcy, później szefa policji, w końcu chciał zadowolić się przynajmniej premierowaniem Szlezwikowi-Holsztynowi[148]. Tymczasem figurował na drugiej pozycji najbardziej poszukiwanych przez aliantów zbrodniarzy wojennych, tuż za Hitlerem[10]. 6 maja 1945 zapadła decyzja o bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy i tego samego dnia Himmler został wykluczony z nowego rządu, jako osoba niegodna. Himmler zniknął, bo zrozumiał, że był bezpośrednio zagrożony. Przez dwa tygodnie alianckie służby specjalne intensywnie poszukiwały go w okolicy, jednak bezskutecznie. Do wojsk okupacyjnych zostały rozesłane jego fotografie[149]. Himmler uważał, że niebawem nastąpi konflikt pomiędzy Rosjanami a zachodnimi aliantami. Do tego nieodległego momentu, który szacował na dwa-trzy miesiące, zamierzał pozostawać w ukryciu[150]. Na wieść o zdradzie Himmlera liczni SS-mani popełnili samobójstwa. Sam Himmler natomiast nie miał zamiaru umierać i stwierdził, że najlepszym wyjściem z sytuacji było wtopienie się w szeregi Wehrmachtu[151]. Przebywał w Lubece i w okolicach Flensburga, następnie chciał prawdopodobnie przedostać się do Bawarii[152]. Zamierzał czekać na tę chwilę, w której zachodni alianci uznają, że potrzebują go do walki z bolszewizmem[151].

8 maja 1945 Himmler z opaską na oku, bez wąsów, wyposażony w dokumenty na nazwisko Heinricha Hitzingera, policjanta tajnej żandarmerii polowej (Geheime Feldpolizei) fizycznie do niego podobnego, wraz z czternastoma SS-mannami, w tym z osobistym lekarzem-chirurgiem, wyruszył na południe Niemiec. Grupa ta miała przypominać zdemobilizowaną jednostkę żandarmerii polowej. Został zatrzymany przez patrol radziecki 22 maja 1945 po tym jak okazał dokumenty w punkcie kontrolnym w Meinstedt k. Bremervörde. Wedle relacji gdyby tego nie uczynił, podobnie jak tłumnie zmierzająca ludność niemiecka, wówczas uznano by go tak jak innych za przesiedleńców wędrujących po kapitulacji Niemiec. Himmler popełnił jednak błąd, postępując zgodnie ze swym biurokratyczno-policyjnym podejściem. Funkcjonariusze Geheime Feldpolizei, jako podlegającej od 1942 zbrodniczej Służbie Bezpieczeństwa SD, byli również ścigani przez aliancki wymiar sprawiedliwości[153]. Po aresztowaniu został przekazany i był przetrzymywany przez Brytyjczyków również w Zeelos i w Westertimke k. Lüneburga, gdzie został zidentyfikowany. Himmler ujawnił się, być może licząc na ubicie jakiegoś politycznego interesu[151].

Ciało Himmlera, leżące na podłodze w kwaterze głównej 2 Armii Brytyjskiej, po tym jak zażył cyjanek, 24 maja 1945

Rzekomo popełnił samobójstwo poprzez połknięcie cyjanku potasu, w czasie próby przesłuchania 23 maja 1945. Jedną fiolkę z trucizną odnaleziono przy nim podczas rewizji osobistej, lecz nie przeszukano mu ust - następnie, kiedy przystąpiono do tego, Himmler przegryzł fiolkę z cyjankiem[154]. Tuż przed śmiercią miał krzyknąć: „Ich bin Heinrich Himmler!” („Jestem Heinrich Himmler!”)[155]. Brytyjczycy sfilmowali i sfotografowali zwłoki, sporządzili maskę pośmiertną oraz wycięli część mózgu do badań laboratoryjnych[156]. Dokumenty z sekcji zwłok zostały utajnione na okres 100 lat, do 2045 roku. Nie ma więc niepodważalnych dowodów na to, iż Himmler rzeczywiście popełnił samobójstwo i jakie były losy jego ciała. Jednakże badacze ustalili, iż marszałek Bernard Law Montgomery rozkazał pochować zwłoki Himmlera w potajemnym miejscu (najprawdopodobniej w lesie nieopodal Lüneburga), bez nagrobka. Żadnej z osób najbliższych Himmlerowi, w tym bratu Gebhardowi i kochance Jadwidze Potthast, którzy przybyli do Lüneburga, nie pokazano zwłok, chociaż się tego domagali. Lekarz dokonujący sekcji zwłok domniemanego Himmlera, podpułkownik Browne, przyznał, że na twarzy nie było blizny, jaką autentyczny Himmler miał po ranie otrzymanej w pojedynku na szpady w 1921 roku. W raporcie kapitana M.C. Bonda, który dokonał oględzin ciała tuż po samobójstwie, nie ma też wzmianki o bliźnie, jaką Himmler miał na prawym ramieniu - był to ślad po ranie zadanej przez pocisk, który trafił go przypadkowo w czasie zamachu na Hitlera w Scharfheide 20 czerwca 1943 r.

Prawopodobnie Himmler został „uciszony na zawsze”, aby Amerykanie nie dowiedzieli się, że rząd brytyjski prowadził tajne negocjacje z Niemcami. Podczas tajnej konferencji w Casablance w 1943 Franklin Delano Roosevelt i Winston Churchill - najbliżsi sojusznicy zobowiązali się do prowadzenia wojny aż do kapitulacji Niemiec[157].

IV Rzesza[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec II wojny światowej - gdy było już wiadomo, że Niemcy przegrywają wojnę - Himmler widział wielką szansę dla siebie. Uważał, że Niemcy będą miały do odegrania ważną rolę w nowej Europie; będą zaporą dla Zachodu przeciwko bolszewizmowi. Chciał utworzyć IV Rzeszę z nowym rządem, na czele której sam by stanął. Uważał, że zachodnim aliantom będzie zależało na porozumieniu z nim i zakończeniu działań wojennych w zachodniej Europie. Wówczas Niemcy będą mogły skierować siły do walki z ZSRR[158]. Śmierć Hitlera otwierała przed nim drogę do władzy. Himmler nie miał zamiaru ginąć, jednak alianci nie podjęli współpracy. Budowę nowej Rzeszy Himmler chciał finansować z majątku zrabowanego przez III Rzeszę[159]. Uważał, że teraz zajmie miejsce führera i zachodni alianci dołączą do niego, by wspólnie walczyć ze Związkiem Radzieckim[47]. Do końca wierzył, że Amerykanie w obawie przed państwem Stalina zgodzą się na zawarcie pokoju z Niemcami. Zrabowane bogactwa miały służyć odbudowie zniszczonego kraju[160]. Wierzył w przyszłość, w której to on będzie kierował losami Niemiec. Planował założenie nowej Partii Jedności Narodowej (Nationale Sammlungspartei) i przygotowywał skład powojennego rządu[161]. Był tak nieświadom rzeczywistości, że zastanawiał się, czy witając się z generałem Dwightem Eisenhowerem powinien podać mu rękę[162].

Information icon.svg Osobny artykuł: ODESSA (organizacja).

Rodzina, życie prywatne i wiara[edytuj | edytuj kod]

Himmler (pierwszy z lewej), jego rodzice (stoją) i obaj bracia, 1906

Dziadek Himmlera, Konrad Himmler, był komisarzem żandarmerii w Monachium[163]. Rodzeństwo Himmlera stanowiło dwóch braci: starszy, Gebhard Ludwig (ur. 29 lipca 1898) i młodszy, Ernst Hermann (ur. 23 grudnia 1905, zm. w maju 1945[164]). Himmler urodził się w Królestwie Bawarii, na pierwszym piętrze domu przy Hildegardstrasse 2 w Monachium. Ojcem chrzestnym Himmlera został książę Heinrich Wittelsbach, jedna z wielkich postaci bawarskiego królestwa. Dla każdego chrześniaka księcia oczywista była kariera oficerska. Latem 1902 rodzina przeprowadziła się do Passau, gdzie Himmler senior został profesorem gimnazjum. Wiosną 1904 wrócili jednak do Monachium i zamieszkali przy Amalienstrasse 86. Himmler od dzieciństwa był chorowity i słabego zdrowia[165]. Chciał wstąpić do marynarki wojennej, jednak nie przyjmowano do niej ludzi o słabym wzroku[166].

Himmler z żoną i córką Gudrun

Swoją przyszłą żonę, Margarete Siegroth (z domu Boden), poznał w grudniu 1926 w uzdrowiskowym Bad Reichenhall, gdzie przebywała jako kuracjuszka[167]. Urodzona w 1893 (siedem lat starsza), była córką pruskiego junkra, wykwalifikowaną pielęgniarką, protestantką i rozwódką[43]. Odpowiadała ideałowi kobiety Himmlera, była blondynką o niebieskich oczach[168]. Dopiero z nią, w 1927 roku podjął pierwsze współżycie seksualne[169]. Zawarli związek małżeński 3 lipca 1928, cywilny w Berlinie-Schönebergu, następnie kościelny w Zepernick koło Berlina, gdzie mieszkali rodzice Margi. Świadkami na ślubie byli jej brat i ojciec[170]. Z rodziny Himmlera nikt nie był obecny, ponieważ jego konserwatywni rodzice nie zaakceptowali synowej. Zaraz po ślubie Marga wstąpiła do NSDAP. Razem mieli jedno dziecko, córkę - Gudrun Burwitz (ur. 8 sierpnia 1929)[171], znaną jako „Püppi” (Laleczka). Za pieniądze uzyskane ze sprzedaży udziałów Margarete w berlińskiej klinice kupili niewielkie gospodarstwo rolne w Waldtrudering koło Monachium. Zamierzali prowadzić tam hodowlę kurczaków, jednak Himmler miał zbyt dużo obowiązków służbowych[172] i pracą w gospodarstwie zajmowała się wyłącznie Marga[173]. Zaraziła męża wiarą w ludowe metody leczenia i za jej radą zaczął uprawę ziół leczniczych[174]. Poza tym oboje uwielbiali krzyżówki[175]. Na początku 1933 sprzedali dom w Waldtrudering i w lutym przeprowadzili się do mieszkania przy Prinzregenstrasse w Monachium[176]. Następnie sprzedali tę nieruchomość i w 1934 kupili dom w miejscowości Lindenfycht, który nazwali „Lindenfycht”. Himmler urządził w nim placówkę osobistego sztabu. Powiększyła się ich rodzina, ponieważ wzięli na wychowanie chłopca, Gerharda von der Ahé - syna zmarłego esesmana[177], który 19 lutego 1933 został zastrzelony w Berlinie podczas walk z komunistami. Gerhard był rok starszy od Gudrun[178]. Himmler rzadko bywał w domu, jednak z córką utrzymywał bliską więź. Często rozmawiał z nią przez telefon oraz wysyłał do niej listy i swoje fotografie z dedykacjami[179]. Na początku 1937 roku Himmler kupił dla rodziny willę zlokalizowaną w Dahlem, eleganckiej dzielnicy Berlina[180].

Margarete Himmler była bardzo dumna z pozycji męża i polecała, by tytułować ją Reichsführerką SS[180]. Uchodziła w sposób nieoficjalny za najwyżej postawioną kobietę w obrębie SS. Od 1940 Himmler z żoną znajdowali się w separacji. Himmler nie chciał zgodzić się na rozwód i utrzymywał równolegle potajemny związek ze swoją dwanaście lat młodszą sekretarką, pochodzącą z Kolonii Jadwigą Potthast, zwaną przez niego „Häschen” (Zajączką), z którą miał syna Helge (ur. w lutym 1942) i córkę Nanette Dorotheę (ur. latem 1944)[7] [181]. Twierdził, że Margarete nie była winna temu, że nie mogła dać mu więcej dzieci[182]. Dwa domy oraz podwójne życie przysparzały mu często kłopotów finansowych i był zmuszony do zaciągania pożyczek[174]. Najpierw umieścił swoją drugą rodzinę w dawnym domku myśliwskim w Brückenthin na Pojezierzu Meklemburskim (północne Niemcy)[183]. W sierpniu 1944 kupił dla drugiej rodziny dom „Schneewinkellehen” w pobliżu Schönau-Berchtesgaden[184]. Jego żonę i córkę Gudrun alianci odnaleźli po II wojny światowej w północnych Włoszech[47]. Zostały aresztowane 13 maja 1945, a następnie przez półtora roku przebywały w różnych obozach dla internowanych[185]. Później Gudrun została krawcową oraz poświęciła się pielęgnowaniu pamięci o ojcu i aktywnie działała w organizacji Cicha Pomoc, zaangażowanej we wspieranie byłych nazistowskich funkcjonariuszy III Rzeszy. Jadwiga Potthast została we wrześniu 1946 przewieziona do Norymbergi, by złożyć zeznania w procesach zbrodniarzy wojennych. Twierdziła, że nie wiedziała co działo się w obozach koncentracyjnych. Zmarła w 1967 roku[186].

Sam Himmler nie był zadowolony z wyglądu swojej twarzy. Uważał, że jego szerokie kości policzkowe i okrągła twarz mogą przywodzić na myśl kogoś ze wschodu[187]. Prywatnie uważano go za człowieka skromnego i twardo stąpającego po ziemi. Po służbie lubił spędzać wolny czas w swojej posiadłości w Alpach Bawarskich, w Gmundzie[3]. Himmler, kreujący swój wizerunek człowieka mężnego, w rzeczywistości był człowiekiem słabym i niezdecydowanym, szukającym siły i natchnienia w magii oraz okultyzmie. Często nawiedzały go bardzo silne bóle brzucha (doprowadzające go niemal do omdlenia), które prawdopodobnie były wynikiem raka jelita lub odbytnicy. Korzystał z pomocy fińskiego masażysty Felixa Kerstena, co przynosiło ulgę[188]. Propaganda nazistowska usiłowała przedstawiać Himmlera jako przykład uczciwości, np. podając że płacił rachunki za udostępnianie swoim rodzicom służbowego samochodu[189]. Ojciec Himmlera zmarł 29 października 1936[190]; matka 10 września 1941[191], Himmler wziął udział w jej katolickim pogrzebie[192].

We wczesnych latach życia był osobą pruderyjną i konserwatywną społecznie[43]. Później Himmler uważał, że wszyscy mężczyźni, a w szczegółności SS-mani, mają prawo do wielu związków. Po pewnym czasie przestał ukrywać to przekonanie; według niego była to kolejna droga do przedłużenia germańskiej rasy[3]. Zdał sobie po prostu sprawę, że jego „czyści rasowo” SS-mani ruszyli na wojnę, gdzie giną, nie zapewniwszy odpowiedniej liczby potomków[193]. Sam Himmler jednak nie chciał, żeby jego sprawy rodzinne były znane publicznie. Potajemnie wziął drugi ślub ze swoją prywatną sekretarką Jadwigą Potthast, z którą stali się parą w 1938[3]. Szczególnie surowo oceniał homoseksualistów, uważając, że obrażają go osobiście. Według jego kryteriów homoseksualizm był zbrodnią, za którą należała się kara śmierci[194]. Z rozkazu Himmlera homoseksualiści byli poddani prześladowaniom (→sytuacja homoseksualistów w III Rzeszy), ponieważ nie nadawali się do „wzmocnienia substancji narodu”[195]. Jako Reichsführer-SS najchętniej zlikwidowałby w Niemczech konsumpcję piwa, ponieważ sam nie przepadał za tym napojem[196].

Himmler wierzył w mesmeryzm, magnetyzm, homeopatię, zbawienny wpływ naturalnej żywności na psychikę, najbardziej niewiarygodne teorie eugeniki, w znachorów, jasnowidzów, hipnotyzerów i czarowników, którymi otaczał się przez całe życie i nie podejmował decyzji bez wysłuchania ich opinii. Cechował się głęboko zakorzenioną zawziętością, graniczącą z absurdem i wygórowanym mniemaniem o sobie[174]. Potajemnie Himmler zaangażował się w badania nad czarownicami. Uważał, że były one mądrymi Germankami, z zamysłem prześladowanymi przez Kościół katolicki, by zniszczyć germańską kulturę ludową[197]. W oparciu o absurdalną teorię, jakoby Jezus Chrystus nie był Żydem, lecz Aryjczykiem spłodzonym przez rzymskiego centuriona, przez pewien czas nawet usiłował pojednać się z Kościołem[39]. Według Himmlera istniały trzy kategorie istot żywych: ludzie, zwierzęta i podludzie[198].

Był fanatycznym ideologiem i bezgranicznie uwielbiał króla Henryka I Ptasznika - pogromcę Słowian z X wieku[199], którego przyjął za swego przewodnika i ideał. Himmler, pochodzący z rodziny katolickiej, kultywował rasistowską teorię aryjskiej rasy panów i był zafascynowany ideami neopoganizmu[84]. Fascynacją Himmlera była geneza rodu germańskiego. Jego ekipy badawcze systematycznie poszukiwały ziem, na których żyli Germanie. Kult teutoniczny miał posłużyć jako punkt wyjściowy dla nowego porządku świata. W połowie lat 30. wybrał zamek Wewelsburg (w Nadrenii Północnej-Westfalii) na sanktuarium religijne SS[3]. Był owładnięty obsesją na punkcie mitycznej przeszłości germańskiej, włącznie z poszukiwaniem Atlantydy i Świętego Graala oraz z mistycznymi spekulacjami na temat ożywienia starożytnej religii[200]. Ostatecznie przerodził się w zażartego wroga Kościoła i sprawił, że tysiące duchownych znalazły się w obozach koncentracyjnych[201]. Atakował Kościoły chrześcijańskie[202], które uznawał za wrogów narodowego socjalizmu. Uważał, że chrześcijaństwo było zdegenerowaną ideologią, która niszczyła moralność narodu niemieckiego i całą rasę aryjską. Chciał zastąpić chrześcijaństwo nowym rodzajem mistycyzmu, opartym na pradawnych ezoterycznych niemieckich legendach i na religiach nordyckich związanych z runami, Thorem i Odynem. Szukał dowodów mistycznej przeszłości, miejsc związanych z legendami. Zlecał poszukiwania pamiątek po pradawnych germańskich kulturach, dowodów na potwierdzenie germańskiej tożsamości narodowej, zagubionej przed wiekami. Chciał potwierdzić autentyczność nowego kultu. Obwiniał dawnych chrześcijańskich władców, a zwłaszcza Karola Wielkiego o zniszczenie pradawnej germańskiej kultury. Nienawidził Karola Wielkiego, ponieważ podbił on Germanów i narzucił im wiarę chrześcijańską, według Himmlera gwałcąc ich germańską duszę[203]. Wierzył, że wiara chrześcijańska była wrogiem germańskiej rasy i kultury. Wierzył, że był wojownikiem walczącym w wojnie rasowej, broniącym III Rzeszy przed wrogami rasowymi, a najgorszymi wrogami byli Żydzi. Musiał doprowadzić tę walkę do końca, musiał być okrutny i bezwzględny[47]. W jego mniemaniu główna konfrontacja odbywała się pomiędzy „narodem rasy nordyckiej” a bolszewizmem[204], a chrześcijaństwo - ze względu na swe żydowskie korzenie i swoje zasady moralne - miało charakter nieniemiecki[205]. W światopoglądzie Himmlera Żydzi tak czy owak byli zamieszani we wszelkie knowania przeciwko niemieckiemu ludowi czy narodowi[206]: „Mieliśmy moralne prawo, mieliśmy obowiązek wobec naszego narodu, aby wytępić naród, który chciał nas wymordować”[207]. Posiadał osobistego maga, Karla Marię Wiliguta[208], którego poznał w 1933. Himmler znalazł się pod silnym wpływem Wiliguta i czerpał od niego wiadomości o historii i tradycji germańskiej. Wiligut został usunięty z SS w sierpniu 1939, gdy ujawniono, że był chory umysłowo[209]. Himmler nawiązywał kontakty ze zmarłymi wielkimi ludźmi i wierzył, że posiadał siłę, aby przywoływać duchy i spotykać się z nimi[210]. Lubił zadawać pytanie: „Co by zrobili nasi przodkowie w zaistniałej obecnie sytuacji?”. W przemówieniu wygłoszonym w 1936 roku z okazji tysięcznej rocznicy śmierci Henryka I przysiągł, że wypełni jego „nie ukończoną misję” wydarcia wschodu Europy z rąk Słowian i skolonizowania go „krwią niemiecką”[211]. Hitler raczej nie interesował się inscenizacjami Himmlera, a nawet często podśmiewał się z jego szarlatanerii, sekciarstwa, pseudogermańskiego pielęgnowania tradycji i romantyzmu historycznego[212].

Himmler z odwiedzinami w obozie radzieckich jeńców wojennych

Himmler był bezwzględny i nie znał litości w kwestiach służbowych. Bez wahania podpisywał wyroki śmierci. Wydał rozkaz rozstrzelania własnego bratanka służącego w SS, który pod wpływem alkoholu rzekomo wyjawił tajemnice służbowe[213]. Był pedantem[214], prawie wszystko notował, był niezwykle inteligentny i niezwykle pracowity. Charakteryzował się wyjątkowym talentem organizacyjnym[47]. Zaczynał dzień około ósmej rano, a kończył dopiero późną nocą, często około drugiej nad ranem. Pracował bez przerwy i wszędzie. Gdy podróżował zawsze towarzyszył mu sekretarz, któremu dyktował listy. Dbał o znakomitą łączność radiową i cały czas utrzymywał kontakt z centralą Gestapo, skąd dostarczano mu każdy list przedstawiający jakąś wartość i wszystkie raporty. Podróżował często i często odbywał niespodziewane inspekcje, w których kontrolował działalność podległych mu jednostek. Wciąż był poza domem i zdawał się nie mieć życia prywatnego. Cały swój czas poświęcał SS i Gestapo[215]. Jego styl pracy charakteryzował się mentalnością księgowego[216]. To świadome i konsekwentne zwiększanie zakresu swej władzy, a nie siła przekonywania zapewniło mu uzyskanie posłuchu[217]. Hitler szukał właśnie takich ludzi jak Himmler - bezgranicznie oddanych, jak najmniej samodzielnych oraz bardzo skutecznych w działaniu i wciągał ich na szczyty władzy[218]. Swoistym pancerzem Himmlera, oddzielającym go od innych, były radykalizm i bezwzględność, częste demonstracje „wyjątkowo twardej postawy”[219]. Himmler wykazywał się nieprawdopodobną wręcz efektywnością. Dla Hitlera liczyły się jedynie wyniki, a Himmler gwarantował osiąganie ich[220].

Wyglądał jak przeciętny urzędnik. Miał mizerny wygląd, słaby wzrok i był niewysoki. Inny nazistowski zbrodniarz Albert Forster wyraził się kiedyś o nim: „Gdybym wyglądał tak jak Himmler, nie powiedziałbym ani słowa o rasie”. Himmler budował swoją gwardię pretoriańską, z ludzi wyselekcjonowanych na podstawie rygorystycznych kryteriów rasowych[221]. Planował, że po stu dwudziestu latach Niemcy znów staną się „czyści” rasowo[222]. Po wybuchu II wojny światowej formacje, które mu podlegały były w większości odpowiedzialne za ludobójstwo Żydów i Słowian[84]. Marzył o niemieckim państwie rolników. Wierzył, że przeznaczeniem Niemiec był wschód z rolniczymi osadami[199]. Był bawarskim liderem Związku Artamantów (Artamanen-Gesellschaft) - stowarzyszenia wspólnot rolniczych, które propagowały ideologię „powrotu do korzeni” oraz propagowały niemieckie osadnictwo na wschodzie[41].

W opinii swojej sekretarki Traudl Junge: „Nie otaczała go aura masowego mordercy”[179] [...] „Himmler sprawiał raczej wrażenie kogoś nieśmiałego niż pewnego siebie wojskowego, a już na pewno nie brutala. Miał styl bycia człowieka łagodnego, mieszczańskiego”[223]. Jemu współcześni określali go jako „całkowicie niepokaźną osobowość”[217], syn Martina Bormanna: „W relacjach bezpośrednich był uprzejmy, zawsze zachowywał się przyjaźnie, miło”. Albert Speer opisywał go jako „na poły belfra, na poły postrzelonego durnia, a w sumie osobę niepozorną, która w trudny do wyjaśnienia sposób osiągnęła tak wysoką pozycję”[224]. Ponadto miał: „Umiejętność przysłuchiwania się, właściwość długiego zastanawiania się przed podjęciem decyzji, talent do wyszukiwania ludzi zatrudnianych w sztabie, którzy potem okazywali się bardzo skuteczni w swojej pracy”[225]. Inny nazista opisał go: „Himmler nie należał do ludzi w jakiś sposób ujmujących i frapujących”, a dodatkowo jego bzdurna i w zasadzie bezprzedmiotowa ciągła paplanina sprawiła, że nie mógł z nim wytrzymać w czasie podróży[173]. W opinii niemieckiego generała: „Był to człowiek o spokojnych, pozbawionych patosu gestach. Człowiek bez nerwów”[226]. Według pełnomocnika do spraw wyżywienia Wehrmachtu i SS: „Miał w sobie coś pedantycznie moralizatorskiego, był chłodny, odpychający, wyniosły. Nie cechowało go nic dobrego, a jedyną i najważniejszą uznawaną przez niego metodą wychowawczą była zawsze kara”[227]. [...] „Ludzie wiwatowali nieraz na widok Hitlera, Göringa i wielu innych, nigdy jednak nie widziałem, aby wiwatowali na widok Himmlera”[228]. Według generała Heinza Guderiana: „Ten niepozorny człowiek, obciążony wszelkimi symptomami rasizmu [...] starał się zawsze zachowywać uprzejmie. [...] Jego styl życia można określić jako spartańsko prosty. Tym bardziej wybujałą miał wyobraźnię. Żył jakby nie na tej planecie”[229].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 40-41
  2. 2,0 2,1 Jan Palmowski Słownik najnowszej historii świata 1900-2007, wydanie polskie 2008, tom 2., s. 153-154
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 Film dokumentalny Heinrich Himmler. Anatomy of a mass muderer, SPIEGEL TV Gmbh, 2008
  4. Bogusław Wołoszański, serial dokumentalny Skarby III Rzeszy, odc. Skarb Himmlera, 2013 r.
  5. Laurence Rees Hitler i Stalin. Wojna stulecia, wyd. 2010, s. 212
  6. Himmler K., "Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny", wyd. Sensacje XX wieku, Warszawa 2006
  7. 7,0 7,1 7,2 2009 Amber Books Ltd SS 1923-1945. Fakty, liczby i dane statystyczne, wydanie polskie 2011 r., s. 9
  8. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 162
  9. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 50
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 Serial dokumentalny SS, odc. Obłęd Himmlera (Die SS. Himmlers Wahn)
  11. 11,0 11,1 Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 25-26
  12. 12,0 12,1 Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 43
  13. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 168
  14. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 80
  15. 15,0 15,1 Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 167
  16. Jacques Delarue Historia Gestapo, wyd. polskie 2011, s. 67-68
  17. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 62
  18. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 65
  19. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 87
  20. Serial dokumentalny The Nazis: A Warning from History, odc. 1. Helped into Power
  21. 21,0 21,1 Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 30-31
  22. 22,0 22,1 22,2 Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 172-173
  23. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 76
  24. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 45
  25. 25,0 25,1 Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 44
  26. Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 43
  27. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 44
  28. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 43-44
  29. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 50-51
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 Serial dokumentalny Hitler's bodyguard, odc. 2 Early attempts on Hitler's life, Nugus/Martin Productions Ltd., 2008
  31. 31,0 31,1 Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 45
  32. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 56
  33. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 86
  34. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 50
  35. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 88
  36. Joanna Wieliczka-Szarek III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 38
  37. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 93
  38. 38,0 38,1 Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 59-67
  39. 39,0 39,1 Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 91
  40. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 49
  41. 41,0 41,1 41,2 Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 46
  42. Karol Grünberg SS Gwardia Hitlera, wydanie 1994, s. 26
  43. 43,0 43,1 43,2 Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 47
  44. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 97
  45. Karol Grünberg SS Gwardia Hitlera, wydanie 1994, s. 25
  46. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 68
  47. 47,0 47,1 47,2 47,3 47,4 47,5 47,6 47,7 Serial dokumentalny Tajemnice III Rzeszy, odc. Prawa ręka Hitlera, ZDF 2011 r.
  48. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 177
  49. Książka według pomysłu i pod kierownictwem Catherine i Jacques'a Legrand, redakcja Christopher Dobson Adolf Hitler, wydanie polskie 1999, s. 149
  50. 50,0 50,1 Karol Grünberg SS Gwardia Hitlera, wydanie 1994, str. 27-29
  51. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 46
  52. Karol Grünberg SS Gwardia Hitlera, wydanie 1994, s. 73
  53. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 74
  54. 54,0 54,1 Karol Grünberg SS Gwardia Hitlera, wydanie 1994, s. 40
  55. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 80-81
  56. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 57
  57. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 87
  58. Roger Manvell i Heinrich Fraenkel Göring, wydanie polskie 2007, s. 90
  59. Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 76
  60. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 215-216
  61. 61,0 61,1 Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 78
  62. 62,0 62,1 62,2 Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 184
  63. 63,0 63,1 63,2 Serial dokumentalny Hitler's bodyguard, odc. 4 Night of the long knives, Nugus/Martin Productions Ltd., 2008
  64. Karol Grünberg SS Gwardia Hitlera, wydanie 1994, s. 42-43
  65. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 133
  66. 66,0 66,1 66,2 Serial dokumentalny Hitler's bodyguard, odc. 3 Kill the new chancellor!, Nugus/Martin Productions Ltd., 2008
  67. Roger Manvell i Heinrich Fraenkel Göring, wydanie polskie 2007, s. 107
  68. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 183
  69. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 104
  70. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 137
  71. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 141
  72. Karol Grünberg SS Gwardia Hitlera, wydanie 1994, s. 66
  73. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 171
  74. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 145
  75. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 275
  76. Jacques Delarue Historia Gestapo, wyd. polskie 2011, s. 163
  77. Jacques Delarue Historia Gestapo, wyd. polskie 2011, s. 166
  78. Serial dokumentalny Hitler's bodyguard, odc. 5 Jewish and emigre attempts to kill Hitler, Nugus/Martin Productions Ltd., 2008
  79. Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 16
  80. Roger Moorhouse Polowanie na Hitlera, wyd. polskie 2006 r., s. 31
  81. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 51
  82. Jacques Delarue Historia Gestapo, wyd. polskie 2011, s. 174-175
  83. Richard Overy Nad przepaścią, s. 87-88, 2009 r.
  84. 84,0 84,1 84,2 84,3 Bożena Bankowicz, Marek Bankowicz, Antoni Dudek Słownik historii XX wieku, wyd. 1992, s. 114
  85. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 178
  86. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 307-309
  87. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 24
  88. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 111
  89. 89,0 89,1 Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 128
  90. 90,0 90,1 Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 208
  91. TVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Pojedynek w Venlo, 2004
  92. Louis Kilzer Zdrajca Hitlera, wyd. polskie 2001 r., s. 17
  93. Louis Kilzer Zdrajca Hitlera, wyd. polskie 2001 r., s. 211 i 220
  94. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 255
  95. nalegał by nie okazywać żadnej litości – Niebieskie autobusy. W: Christopher Hale: Kaci Hitlera. Brudny sekret Europy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2012, s. 217-223. ISBN 978-83-240-2217-5.
  96. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 181
  97. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 206
  98. Joanna Wieliczka-Szarek III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 220
  99. Bogusław Wołoszański Tajna wojna Hitlera, wyd. 1997 r., s. 108-109
  100. Chris Cook, John Stevenson Leksykon historii Europy XX wieku. 1900-2004, wyd. polskie 2004, s. 69
  101. Rudolf Höss, Pery Broad, Johann Paul Kremer Oświęcim w oczach SS, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, Oświęcim 2007, s. 74.
  102. Jacques Delarue Historia Gestapo, wyd. polskie 2011, s. 190
  103. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 285
  104. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 159
  105. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 161
  106. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 202-03
  107. Joanna Wieliczka-Szarek III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 98
  108. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 146
  109. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 13
  110. Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 312
  111. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 458-459
  112. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 128-129
  113. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 179
  114. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 207
  115. Greg Annussek Jak Hitler uratował Mussoliniego, wydanie polskie 2007, s. 110
  116. Joanna Wieliczka-Szarek III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 100
  117. Jacques Delarue Historia Gestapo, wyd. polskie 2011, s. 303
  118. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 201
  119. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 130
  120. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 163
  121. Serial dokumentalny Hitler's bodyguard, odc. 13 Poison gas plot in the bunker, 2008
  122. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 350
  123. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 380-381 i 399
  124. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 384-385
  125. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 417
  126. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 420
  127. Keith Lowe Dziki kontynent. Europa po II wojnie światowej, wyd. 2013 r., s. 115
  128. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 333-334
  129. Bogusław Wołoszański, serial dokumentalny Skarby III Rzeszy odc. 2
  130. Otto Skorzeny Nieznana wojna, wydanie polskie 1999, s. 44
  131. Chris Cook, John Stevenson Leksykon historii Europy XX wieku. 1900-2004, wyd. polskie 2004, s. 330-331
  132. Joanna Wieliczka-Szarek III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 283
  133. Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 315
  134. Joanna Wieliczka-Szarek III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 286
  135. Martin Kitchen Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 334
  136. Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 316
  137. Serial dokumentalny II wojna na froncie wschodnim (tytuł oryg. Soviet Storm. World War II in the East), sezon 2, odc. 9 Bitwa o Niemcy, 2012 r.
  138. Jacques Delarue Historia Gestapo, wyd. polskie 2011, s. 339-340
  139. Martin Kitchen Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 335
  140. Bogusław Wołoszański Tajna wojna Hitlera, wyd. 1997 r., s. 312
  141. Hans-Dieter Otto Leksykon fatalnych decyzji w II wojnie światowej, wyd. polskie 2007 r., s. 200
  142. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 132
  143. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 425-427
  144. Bogusław Wołoszański Tajna wojna Hitlera, wyd. 1997 r., s. 299
  145. Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 317
  146. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 218
  147. Martin Kitchen Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 336
  148. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 510
  149. Jacques Delarue Historia Gestapo, wyd. polskie 2011, s. 344
  150. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 218-220
  151. 151,0 151,1 151,2 Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 135
  152. Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 318-320
  153. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 12-13
  154. Joe Heydecker, Johannes Leeb, Trzecia Rzesza w świetle Norymbergi. Bilans tysiąca lat, Warszawa 1979. s. 75
  155. Heinrich Himmler | World War II Database
  156. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 135-136
  157. Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 429-430
  158. TVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Raoul Wallenberg
  159. TVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Tajemnica Heinricha Himmlera
  160. TVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Zaginiony skarb Rzeszy
  161. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 509
  162. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 217
  163. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 85
  164. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 18
  165. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 33-35
  166. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 41-42
  167. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 151
  168. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 99
  169. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 10
  170. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 152-153
  171. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 102-103
  172. Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 48
  173. 173,0 173,1 Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 94
  174. 174,0 174,1 174,2 Jacques Delarue Historia Gestapo, wyd. polskie 2011, s. 75-76
  175. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 100
  176. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 116.
  177. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 133
  178. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 153-154
  179. 179,0 179,1 Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 149
  180. 180,0 180,1 Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 154
  181. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 160-161
  182. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 194
  183. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 162
  184. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 202
  185. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 218
  186. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 185-186
  187. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 188
  188. Bogusław Wołoszański Tajna wojna Hitlera, wyd. 1997 r., s. 116
  189. Bogusław Wołoszański Tajna wojna Hitlera, wyd. 1997 r., s. 208
  190. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 136
  191. Katrin Himmler Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny, wyd. polskie 2006, s. 192
  192. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 164
  193. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 159
  194. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 136
  195. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 124
  196. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 192
  197. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 172
  198. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 203
  199. 199,0 199,1 Martin Kitchen Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 274
  200. Martin Kitchen Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 74
  201. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 91-92
  202. Martin Kitchen Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 290
  203. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 170
  204. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 157
  205. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 169
  206. Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 173
  207. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 119
  208. Joanna Wieliczka-Szarek III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 15
  209. Joanna Wieliczka-Szarek III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 93-95
  210. Heinz Höhne Zakon trupiej czaszki, wyd. polskie 2006, s. 146
  211. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 172
  212. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 194
  213. Joanna Wieliczka-Szarek III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 93
  214. Adrian Weale SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 42
  215. Jacques Delarue Historia Gestapo, wyd. polskie 2011, s. 73-74
  216. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 199
  217. 217,0 217,1 Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 11
  218. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 95
  219. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 104
  220. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 195
  221. Martin Kitchen Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 275
  222. Martin Kitchen Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 288
  223. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 186
  224. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 78-79
  225. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 200
  226. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 105
  227. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 171
  228. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 200
  229. Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 187

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Literatur Institute of Documentation Haifa Israel Tuviah Friedman, Collection Himmler.
  • Katrin Himmler: Himmler i jego bracia. Historia niemieckiej rodziny. Warszawa: Wydawnictwo Wołoszański, 2006, s. 290. ISBN 83-913460-7-2.
  • Rudolf Höss, Johann Paul Kremer Oświęcim w oczach SS, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, Oświęcim 2007