Henryk II Pobożny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Henryk Pobożny”. Zobacz też: książę Saksonii Henryk Pobożny.
Henryk II Pobożny
Henryk Pobozny.jpg
Książę krakowski
Okres panowania od 1238
do 1241
Poprzednik Henryk I Brodaty
Następca Bolesław II Rogatka
Książę śląski (wrocławski)
Okres panowania od 1238
do 1241
Poprzednik Henryk I Brodaty
Następca Bolesław II Rogatka
Książę wielkopolski
tylko w południowo-zachodniej części księstwa
Okres panowania od 1238
do 1241
Poprzednik Henryk I Brodaty
Następca Bolesław II Rogatka
Dane biograficzne
Dynastia Piastowie
Urodziny 1196–1207
Śmierć 9 kwietnia 1241
Ojciec Henryk I Brodaty
Matka Jadwiga Śląska
Żona Anna Przemyślidka
Dzieci Gertruda wrocławska
Bolesław II Rogatka
Mieszko lubuski
Konstancja wrocławska
Elżbieta wrocławska
Henryk III Biały
Konrad I głogowski
Agnieszka wrocławska
Władysław wrocławski
Jadwiga wrocławska
NN (co najmniej dwoje dzieci)
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Anna Czeska i Henryk II Pobożny
Monarchia Henryków Śląskich (1201-1241)
Św. Jadwiga błogosławi wyruszającego w bój Henryka Pobożnego
Św. Jadwiga i Anna Czeska rozpaczające nad zwłokami Henryka Pobożnego
Plac Orląt Lwowskich w Legnicy - relief na pomniku upamiętniającym Jubileusz Roku 2000 i 760-lecie bitwy stoczonej w 1241 roku na legnickich polach

Henryk II Pobożny (ur. 1196/1207, zm. 9 kwietnia 1241[1]) – książę śląski, krakowski i wielkopolski 12381241 (do 1239 tylko w południowej Wielkopolsce po linię rzeki Warty). Przez cały okres panowania nad ziemią kaliską i wieluńską (rudzką) sprawował wyłącznie opiekę nad małoletnimi książętami. W latach 1238–1239 rządził w księstwie opolskim i był regentem w sandomierskim. W 1238 odziedziczył po ojcu księstwo krakowskie. Kontynuował starania o koronę królewską. W czasie najazdu mongolskiego w 1241 stanął na czele koalicji wojsk wielu księstw polskich. Poległ w bitwie pod Legnicą. W diecezji legnickiej rozpatruje się możliwość jego beatyfikacji[2].

Wywód rodowodowy[edytuj | edytuj kod]

4. Bolesław I Wysoki
zm. 7 lub 8 grudnia 1201
     
    2. Henryk I Brodaty
zm. 19 marca 1238
5. Krystyna zm.23 lutego 1204-1208        
      1. Henryk II Pobożny
zm. 9 kwietnia 1241
6. Bertold III (VI) Merański
zm. 12 sierpnia 1204
   
    3. Jadwiga z Andechs
zm. 14 października 1243
   
7. Agnieszka Miśnieńska
zm. 25 marca 1195
     
 

Pod opieką ojca[edytuj | edytuj kod]

Henryk II Pobożny był trzecim pod względem starszeństwa synem Henryka I Brodatego i świętej Jadwigi z Andechs[3] (po zmarłym w dzieciństwie Bolesławie i Konradzie Kędzierzawym). Nie wiadomo dokładnie, kiedy się urodził, pierwsza pewna informacja na jego temat pochodzi dopiero z 1208 roku[4]. Już jednak pięć lat później, wobec tragicznej śmierci brata Konrada na polowaniu[5], Henryk stał się jedynym dziedzicem Dolnego Śląska. Niepewne są informacje o krwawej bitwie pod Studnicą pomiędzy oddziałami Henryka i Konrada. W bitwie tej Konrada mieli popierać przebywający na śląskim dworze Polacy, Henryka zaś Niemcy. Ojciec obu książąt miał natomiast bezczynnie przyglądać się krwawym zapasom. Wydarzeń tych nie potwierdzają inne źródła, dlatego uważa się, że najprawdopodobniej nigdy nie miały miejsca[6]. Gdzieś pomiędzy 1214 a 1218 rokiem ojciec ożenił Henryka z księżniczką czeską - Anną Przemyślidką, córką króla Czech Przemysła Ottokara I[7], co umożliwiło Henrykowi I aktywniejszą politykę międzynarodową.

Henryk I Brodaty dość szybko dopuścił swego jedynego pozostałego przy życiu syna do współrządów, gdyż już od 1222 roku potwierdzał on dokumentowe nadania ojca. Dwa lata później dysponował także odrębną pieczęcią, dworzanami i notariuszem[8]. Kiedy w 1227 roku doszło do tragicznych wypadków w Gąsawie, w wyniku których zginął książę krakowski Leszek Biały, a poważnym ranom uległ Henryk Brodaty, na barkach Henryka II po raz pierwszy spoczął ciężar rządów. Po raz drugi miało to miejsce dwa lata później, gdy Henryk Brodaty znalazł się w rękach Konrada I mazowieckiego[9]. Z regencji tej musiał się wywiązać Henryk II doskonale, skoro w latach następnych ojciec nadal powierzał mu odpowiedzialne zadania, m.in. kierownictwo nad kampanią w latach 1229-1230, mającą na celu odzyskanie i zabezpieczenie Lubusza. W latach 1233 i 1234 Henryk II Pobożny zaś aktywnie wspierał działania ojca w jego akcjach w Prusach i Wielkopolsce[10]. Ukoronowaniem tej ścisłej współpracy było oficjalne mianowanie Henryka II Pobożnego w 1234 roku koregentem. Nastąpił też wtedy formalny rozdział władzy - Henryk I Brodaty zaczął używać tytułu księcia śląskiego i krakowskiego, a Henryk II Pobożny - księcia (wielko)polskiego i śląskiego[11]. Na samodzielne rządy przyszło Henrykowi Młodszemu czekać do 19 marca 1238 roku, kiedy to w Krośnie Odrzańskim zmarł Henryk I Brodaty[12].

Samodzielne rządy[edytuj | edytuj kod]

Pomimo że Henryk II w chwili śmierci ojca miał około czterdziestu lat, przejęcie dziedzictwa nie odbyło się bez komplikacji. Właściwie w każdej części dziedzictwa był inny tytuł do sprawowania rządów. Silne i niepodważalne rządy Pobożny sprawował tylko na dziedzicznym Dolnym Śląsku. W Wielkopolsce (po linię rzeki Warty, gdyż w pozostałej części utrzymał się Władysław Odonic) i ziemi krakowskiej tytuł do sprawowania władzy opierał się na elekcji możnych (wprawdzie istniał jeszcze testament byłego księcia krakowskiego i wielkopolskiego Władysława Laskonogiego oddający całość dziedzictwa po nim Henrykom Śląskim, ale zarówno Władysław Odonic, jak i Konrad mazowiecki nie respektowali go). Na Opolszczyźnie i ziemi sandomierskiej Henryk II Pobożny sprawował władzę z tytułu opieki nad dorastającymi Mieszkiem II Otyłym i Bolesławem V Wstydliwym[13]. Właśnie te ziemie pierwsze wyłamały się spod jego rządów. Wprawdzie Henryk pozostał w dobrych stosunkach z nowymi książętami Opola i Sandomierza, lecz musiał zwrócić im suwerenną władzę, co więcej: zwrócenie Mieszkowi Opolszczyzny nie oznaczało bynajmniej odzyskania ziemi kaliskiej i rudzkiej, w której w dalszym ciągu rządy pod zwierzchnictwem księcia wrocławskiego sprawowała Wiola wraz z młodszym synem Kazimierza I Władysławem[14]. Tymczasem skomplikowała się sytuacja na północy. Otóż Brandenburczycy, korzystając ze śmierci Henryka Brodatego, zajęli ważny gród w Santoku i zagrozili Lubuszowi. Do tych problemów doszły wkrótce nowe: było to zagrożenie ze strony Władysława Odonica i Konrada mazowieckiego oraz nieuregulowany konflikt z Kościołem, z arcybiskupem gnieźnieńskim Pełką, odziedziczony zresztą po ojcu, a tyczący się prerogatyw książęcych w dobrach biskupich. Henrykowi sprzyjało jednak szczęście - 5 czerwca 1239 roku zmarł Władysław Odonic, pozostawiając dwóch nieletnich synów, Przemysła i Bolesława. Korzystając z tych okoliczności książę śląski zajął większość posiadłości Odonica z Gnieznem na czele, pozostawiając Władysławowicom Nakło nad Notecią i Ujście[15]. Kolejne posunięcia Henryka II były jednak mistrzowskie: mianowicie porzucił on obóz niemieckich cesarzy Hohenstaufów wspieranych wcześniej przez ojca i dziada i przeszedł na stronę papieską, co od razu zażegnało konflikt z Kościołem[16]. Następnie unikając konfliktów z innymi książętami piastowskimi wydał swoją córkę Konstancję za syna Konrada mazowieckiego, Kazimierza kujawskiego, oddając w posagu bogatą kasztelanię lądzką. Następnie w 1239 uderzył na Brandenburczyków, pobił ich w bitwie pod Lubuszem, który oblegali, i odzyskał zajęty gród w Santoku[17].

Najazd Mongołów, bitwa pod Legnicą i śmierć Henryka[edytuj | edytuj kod]

Wydawało się, że najtrudniejsze chwile już są za Henrykiem. Najgorsze jednak miało dopiero nadejść. Otóż na wschodzie pojawił się nowy groźny przeciwnik: Mongołowie pod wodzą Batu-chana, którzy po pokonaniu i zniszczeniu księstw ruskich za kolejny cel wybrali Królestwo Węgier. Batu-chan słusznie przewidywał, że w przypadku wojny z Węgrami przyjdzie zapewne im pomoc z Polski. Wysłał więc na Polskę armię w sile 10000 wojowników pod wodzą Ordu. Już w styczniu 1241 roku pojawiły się pod Lublinem i Zawichostem oddziały zwiadowcze, jednak prawdziwa inwazja ruszyła miesiąc później. W Małopolsce Mongołowie nie mieli równego sobie przeciwnika, pokonując zastępy rycerstwa krakowskiego i sandomierskiego kolejno pod Turskiem Wielkim, Tarczkiem, by 18 marca 1241 zadać decydującą klęskę wojewodzie krakowskiemu Włodzimierzowi i kasztelanowi krakowskiemu Klemensowi pod Chmielnikiem. Obaj dygnitarze zginęli i Małopolska, łącznie z głównymi grodami prowincji, Krakowem i Sandomierzem, znalazła się w rękach Mongołów. Henryk II Pobożny nie przyjął wyzwania u zachodnich rubieży swojego państwa, czekając na obiecaną pomoc ze strony zachodnich władców zaczął koncentrować ocalałe resztki oddziałów małopolskich i świeże oddziały śląskie i wielkopolskie w rejonie Legnicy. Władcy europejscy zainteresowani jednak bardziej rozgrywkami pomiędzy cesarstwem a papiestwem zignorowali prośby Henryka. Wyjątkami tutaj byli tylko rycerze spod znaków templariuszy i joannitów oraz król czeski Wacław I, który jednak ostatecznie uchylił się od pomocy, zatrzymując swoje oddziały w odległości jednego dnia od Legnicy (obawiał się pewnie, że w przypadku klęski wojsk chrześcijańskich Królestwo Czech stanie się łatwym łupem wojsk mongolskich). Bitwa rozegrała się 9 kwietnia 1241 i zakończyła sromotną klęską wojsk Henryka II i śmiercią księcia na polu bitwy. Przyczyny przegranej powszechnie upatruje się w nieznanych Europejczykom sposobach walki i w niespodziewanej ucieczce z pola walki hufca Mieszka II Otyłego (to właśnie po ucieczce księcia opolskiego Henryk II miał według Długosza powiedzieć słynne zdanie: "Gorze nam się stało"). Zachowały się dwa opisy śmierci księcia śląskiego; jeden, przekazany przez Jana Długosza, uważa się dzisiaj za mniej prawdopodobny, drugi, autorstwa C. de Brigia w Historii Tartarorum, jako źródło bliższe wydarzeniom i oparte na relacji bezpośrednich świadków (Mongołów), uznawany jest obecnie za bardziej wiarygodny. Na szczęście dla Polski Mongołowie nie zamierzali jej zajmować, gdyż wkrótce po starciu legnickim (po epizodycznym podejściu pod mury Legnicy i próbie wymuszenia poddania grodu) ruszyli przez Morawy na Węgry, chcąc się połączyć z główną armią Batu-Chana[18]. Ciało Henryka Pobożnego, jako że pozbawione głowy i obdarte z ubrań, zostało zidentyfikowane przez jego żonę dzięki pewnemu szczegółowi anatomicznemu. Henryk II Pobożny miał mieć bowiem u lewej stopy sześć palców, co zostało potwierdzone podczas otwarcia jego grobowca w 1832 roku. Henryk został pochowany w ufundowanym przez siebie klasztorze franciszkańskim we Wrocławiu[19].

W 1944 roku ciało Henryka Pobożnego zostało zabrane z grobowca przez naukowców niemieckich i poddane badaniom laboratoryjnym. Próbowano dowieść, czy książę był Aryjczykiem. W okresie oblężenia Wrocławia ciało zaginęło.

Potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Śmierć Henryka II Pobożnego na polach pod Legnicą w krótkim czasie doprowadziła do rozpadu "Monarchii Henryków Śląskich" i uniemożliwiła zjednoczenie Polski jeszcze w połowie XIII stulecia. Henryk pozostawił po sobie pięciu synów (byli to Bolesław II Rogatka, Mieszko lubuski, Henryk III Biały, Konrad I głogowski i Władysław wrocławski, arcybiskup Salzburga) i pięć córek (Gertruda – żona Bolesława I mazowieckiego, Konstancja – żona Kazimierza I kujawskiego, Elżbieta – żona Przemysła I, Agnieszka – opatka klasztoru cysterskiego w Trzebnicy i Jadwiga – opatka klasztoru klarysek we Wrocławiu)[20]. Mimo tylko trzyletnich rządów Henryka II Pobożnego książę śląski, wielkopolski i krakowski pozostał w pamięci potomnych jako idealny rycerz i władca chrześcijański, na co na pewno rzutowała tragiczna śmierć w bitwie pod Legnicą.

Przypisy

  1. Takie daty życia Henryka II przyjmuje Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów Śląskich, Wrocław 1973, t. I, s. 100-101
  2. Monika Poręba-Zadrożna: Henryk Pobożny i Księżna Anna zostaną wyniesieni na ołtarze?. [dostęp 2013-05-05].
  3. Tamże.
  4. Piotr Rabiej, Henryk II Pobożny, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 394.
  5. Kronika Polska, w: MPH, t. III, s. 647 i n.
  6. Por. Benedykt Zientara, Jak mówią legendy. Tragedia Konrada Kędzierzawego i jego losy pod piórem dziejopisów, Mówią Wieki, 15, 1972, nr 8, s. 13 in., tenże, Konrad Kędzierzawy i bitwa pod Studnicą, Przegląd Historyczny, 70, 1979, s. 27 i n., Jerzy Mularczyk, Kronika polska i jej relacja o bitwie pod Studnicą, Kwartalnik Historyczny, 95, 1988, s. 25 i n.
  7. Kazimierz Jasiński, Rodowód ..., s. 100-101.
  8. Piotr Rabiej,Henryk II ..., s. 394.
  9. Benedykt Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 1997, s. 286-287.
  10. Piotr Rabiej, Henryk II ..., s. 394-395.
  11. Benedykt Zientara, Henryk Brodaty ..., s. 316-317.
  12. Kazimierz Jasiński, Rodowód ..., t. I, s. 74-77.
  13. Piotr Rabiej, Henryk II ..., s. 396.
  14. Benedykt Zientara, Henryk Brodaty ... , s. 365.
  15. Jako pierwszy z koncepcją zdobyczy Henryka Pobożnego kosztem synów Władysława Odonica w 1239 r. wystąpił Marian Łodyński, Polityka Henryka Brodatego i jego syna w latach 1232-1241, Przegląd Historyczny 14, 1912,s . 279 i n. Z poglądem tym zgodzili się: Roman Grodecki, Dzieje polityczne Śląska do r.1290, w: Historja Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, t. I. Kraków 1933, s. 223 in. oraz Jan Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s. 52. Pogląd ten oparto na relacji Kroniki wielkopolskiej, Warszawa 1965, s. 216-217. Dopiero Kazimierz Jasiński, Z problematyki zjednoczenia państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, (w:) Zapiski Historyczne, 1955, z. 1, s. 205 i Benedykt Zientara, Henryk Brodaty ..., s. 367-370, zakwestionowali ten pogląd.
  16. Benedykt Zientara, Henryk Brodaty ..., s. 364-365.
  17. Por. Rocznik kapituły gnieźnieńskiej, w: MPH, NS. t. VI, s. 4-9, por. Benedykt Zientara, Henryk Brodaty ..., s. 371-372.
  18. Przebieg najazdu mongolskiego i samej bitwy legnickiej zob. Labuda Gerard – Wojna z Tatarami w roku 1241, w: Przegląd Historyczny, tom L, 1959, zeszyt 2, Zatorski Wacław – Pierwszy najazd Mongołów na Polskę w roku 1240 – 1241 (w:) Przegląd Historyczno-Wojskowy, t. 9, Warszawa 1937, Matuszewski Józef – Relacja Długosza o najeździe tatarskim w 1241 roku, Polskie zdania Legnickie, Łódź 1980, Korta Wacław – Problemy bitwy legnickiej i stan badań, w: Bitwa Legnicka – Historia i tradycja pod red. Wacława Korty, Wrocław 1994, tenże, Najazd Mongołów na Polskę i jej Legnicki epilog, Katowice 1983, Cetwiński Marek – Co wiemy o bitwie po Legnicą ? w: Acta Universitatis Wratislaviensis , nr 800 , Historia L , Warszawa – Wrocław 1985, Jasiński Tomasz – Strategia i taktyka wojsk polskich i mongolskich pod Legnicą w świetle nowo odczytanych zapisek Jana Długosza, w: Bitwa Legnicka – Historia i tradycja pod red. Wacława Korty, Wrocław 1994, Maroń Jerzy – Legnica 1241, Warszawa 1996, Pieradzka Krystyna – Bitwa pod Legnicą w relacji Jana Długosza, w: Szkice Legnickie, t. 6, Wrocław 1971, Plezia Marian – Historia Tartatorum, w: Studia Źródłoznawcze, t. XV, za 1971.
  19. Piotr Rabiej, Henryk II ..., s. 399-400.
  20. Kazimierz Jasiński, Rodowód ..., t. I, s. 109-136, por. Włodzimierz Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tablica 5.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]