Henryk Worcell

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tadeusz Kurtyka
Pseudonim Henryk Worcell
Data i miejsce urodzenia 1 sierpnia 1909, Krzyż
Data i miejsce śmierci 1 czerwca 1982, Wrocław
Zawód prozaik, publicysta
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Henryk Worcell, właśc. Tadeusz Kurtyka (ur. 1 sierpnia 1909 we wsi Krzyż – obecnie dzielnica Tarnowa, zm. 1 czerwca 1982 we Wrocławiu) – polski prozaik i publicysta, znany m.in. z zekranizowanych dzieł pt. Zaklęte rewiry i Grzech Antoniego Grudy. W okresie powojennym utrwalał w licznych opowiadaniach i publikacjach prasowych życie polskich osadników w poniemieckich wsiach na ziemi kłodzkiej.

Synem Tadeusza Kurtyki jest polski alpinista Wojciech Kurtyka.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Lata przedwojenne[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 1909 r. w chłopskiej rodzinie we wsi Krzyż (obecnie północna dzielnica Tarnowa). W 1913 r. wraz z rodziną przeniósł się do Brzeźnicy – przysiółka Woli Radłowskiej, w której jego rodzina mogła gospodarzyć na dziesięciu morgach ziemi. Ukończył cztery klasy szkoły powszechnej, a następnie podjął naukę w I Państwowym Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczym w Tarnowie. O swojej edukacji napisał:

Nie miałem cierpliwości ślęczeć nad książką szkolną, natomiast z zapałem zabierałem się do rzeczy przekraczających możność zrozumienia ich w tym czasie.

Słabe wyniki w szkole oraz ostry konflikt z ojcem, spowodowały, że pod koniec sierpnia 1925 r. uciekł z domu do Krakowa wspólnie z kolegą z tej samej miejscowości.

Nie mogłem znieść zależności od ojca, który mnie zmuszał do pracy w lesie i na roli, natomiast gdy uciekłem i zostałem „samodzielny”, wytrzymałem trzy lata praktyki w restauracji Niemca, gdzie co miesiąc praktykanci uciekali lub byli wydalani.

Mając zaledwie 16 lat Kurtyka pracował w luksusowym Grand Hotelu przy ul. Sławkowskiej w Krakowie: jako pomywacz, bufetowy, a później jako kelner. Za namową Michała Choromańskiego zaczął pisać. Choromański zwrócił na niego uwagę będąc w restauracji hotelowej, gdy Kurtyka czytał w przerwach w pracy Sonatę Kreutzerowską Lwa Tołstoja. Nawiązał z nim kontakt, a dowiadując się, że pisze dziennik, zachęcił go do kształcenia się i pracy nad warsztatem pisarskim. To właśnie Choromański wymyślił Kurtyce pseudonim literacki. Worcell okazał się dobrym pisarzem. Wydana w 1936 r. debiutancka powieść o pracy kelnerów Zaklęte rewiry od razu wzbudziła sensację i uznanie wśród krytyków.

Po sukcesie pierwszej powieści przeniósł się do Zakopanego, gdzie wszedł w tamtejsze środowisko literackie. Poznał wielu pisarzy m.in. Kornela Makuszyńskiego, Zofię Nałkowską, Władysława Broniewskiego, Leona Kruczkowskiego, Karola Irzykowskiego oraz Witkacego.

Wojna i praca na ziemiach odzyskanych[edytuj | edytuj kod]

Podczas okupacji niemieckiej w latach 1943-1945 był przymusowym robotnikiem wywiezionym do pracy do Niemiec. Po wojnie od lipca 1945 r. osiadł na ziemiach odzyskanych w okolicy Lądka-Zdroju:

Zaraz po zakończeniu działań wojennych wróciłem do Zakopanego z moją obecną żoną[1] i stanąłem przed problemem: co ze sobą począć. Do kelnerstwa nie chciałem wracać i wobec tego wziąłem skierowanie jako osadnik na ziemię kłodzką. Wyjechałem wraz z grupą górali i tak zaczęło się jedno z najdziwniejszych i chyba najciekawszych doświadczeń mojego życia.

Zamieszkał w miejscowości Heinzendorf (dzisiejsza Skrzynka) w lipcu 1945 r. rozpoczynając życie rolnika na 10-hektarowym gospodarstwie rolnym. Początkowo osadnicy mieszkali tu wśród Niemców, dopiero po pół roku, w lutym 1946 r. rozpoczęło się ich wysiedlanie.

Podczas wojny Worcell nie pisał, ale zaraz po powrocie zabrał się za pisanie powieści opartej na swoich doświadczeniach podczas pracy przymusowej. Utworu tego jednak nigdy nie skończył. W październiku 1945 r. ukazał się jedynie jej fragment w „Tygodniku Powszechnym” zatytułowany Wojna się kończy o północy. W grudniu tego samego roku, w 11. numerze katowickiej „Odrze” wydrukowano jego pierwszy reportaż z Ziem Odzyskanych pt. Gorący dzień w Heinzendorfie. Cały czas przy tym pracował w gospodarstwie i brał udział w życiu budującej się społeczności.

(...) do samego karmienia trzy razy dziennie (...) 4 krowy, wół, koń, źrebię, 2 cielęta, 3 kozy, 2 owce, 20 kur, 5 gęsi, 16 królików, do tego przybędą prawdopodobnie 2 prosięta. (...) Wieczorami jesteśmy skonani, ledwo że nogami ruszamy, ale mimo to praca cieszy[2].

Wiosną 1947 r. w tym samym czasopiśmie pojawiły się pierwsze rozdziały powieści Odwet:

Cieszy mnie praca nad Odwetem, tymczasowy tytuł książki, a jednocześnie czuję lęk przed dalszym ciągiem i przed wiosennymi pracami w polu i domu. Temat powieści jeszcze zbyt świeży, nie zawsze umiem zdobyć się na należyty dystans.(...) bądź co bądź byłaby to pierwsza powieść z Życia na Ziemiach Odzyskanych.[2]

Ostatni, piętnasty rozdział powieści został ukończony w marcu 1948 r. Kolejne rozdziały zostały opublikowane w „Odrze”, a także w innych periodykach, w tym samym roku. Po przesłaniu jej do wydawnictwa Czytelnik zaakceptowano ją do druku, jednak zasugerowano wprowadzenie zmian i uzupełnień. Książkowa wersja licząca 18 rozdziałów została ukończona jesienią 1948 r. i opublikowana pod zmienionym tytułem Wotan odjechał pociągiem.

W 1948 r. w prasie ukazały się jeszcze dwa opowiadania: Brzydula i Grzech Antoniego Grudy oraz dwa artykuły Koło Kłodzka kwitnie len i Ludzie ze Skrzynki. Po opublikowaniu tego ostatniego i fragmentów Odwetu, Worcell stał się obiektem ostrych ataków ze strony miejscowych. W kolejnym roku w „Odrze” ukazały się: Rezerwat dzikich (w którym opisywał sprawę miejscowego sołtysa) oraz powiastka U nas inaczej, powstała po podróży do rodziców. Wówczas to ostatecznie pogodził się z ojcem.

Tablica pamiątkowa na budynku przy ulicy M. Curie-Skłodowskiej 40 we Wrocławiu

Jesienią 1949 r. postanowił opuścić gospodarstwo w Skrzynce i całkowicie zająć się pracą literacką. Wyprowadzając się ze Skrzynki zmuszony był zapłacić ok. sto tysięcy złotych kary nałożonej przez powiatową komisję rolną. Zamieszkał w sąsiednich Trzebieszowicach, gdzie podjął pracę jako bibliotekarz. Po każdym reportażu i artykule Worcella, które opisywały miejscowe stosunki społeczne, do władz powiatowych lub nawet centralnych trafiało po kilka, kilkanaście donosów na pisarza, w których oskarżano go „o niemal wszystkie grzechy główne”. W kilka lat później podczas jednej z awantur z miejscowym, Worcell stracił oko[3]. Po tym wydarzeniu w 1957 r. wraz z rodziną przeniósł się na stałe do Wrocławia, w którym mieszkał do końca życia.

Życie i twórczość we Wrocławiu[edytuj | edytuj kod]

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Zmarł 1 czerwca 1982 r. i pochowany został na cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu przy ulicy Bujwida.

Kontakty z tajnymi służbami PRL[edytuj | edytuj kod]

Według publikacji dziennika „Rzeczpospolita” (wydanej przy współpracy z IPN) Henryk Worcell współpracował z SB w czasie swojego pobytu na wsi w latach 1949-1955, a w 1964 został zwerbowany ponownie i – pod pseudonimem „Konar” – był jednym z najbardziej pracowitych agentów w środowisku literackim Wrocławia[4].

Bibliografia podmiotowa[edytuj | edytuj kod]

  • Zaklęte rewiry, powieść wydana po raz pierwszy w 1936 r.
  • Zdarzenia w mroku, opowiadania, nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1939
  • Wojna się kończy o północy, opowiadanie, „Tygodnik Powszechny”, 1945
  • Gorący dzień w Heinzendorfie, reportaż, „Odra” nr 11/1945
  • Odwet, powieść w odcinkach, „Odra”
  • Brzydula, opowiadanie
  • Grzech Antoniego Grudy, opowiadanie
  • Koło Kłodzka kwitnie len, reportaż
  • Ludzie ze Skrzynki, reportaż, „Nowiny Literackie”, nr 30/1948, s. 3
  • Wotan odjechał pociągiem, Wydawnictwo Czytelnik
  • Rezerwat dzikich, „Odra”, 1949
  • U nas inaczej, opowiadanie, „Odra” 1949
  • Parafianie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1960
  • Najtrudniejszy język świata, opowiadania z życia osadników na Dolnym Śląsku, 1965
  • Zimowy zasiew
  • Widzę stąd Sudety
  • Wieczory pod lipą, 1968
  • Grzech Antoniego Grudy i inne opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972
  • Pan z prowincji, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973
  • Wpisani w Giewont, wspomnienia o przedwojennych pisarzach związanych z Zakopanem, 1974
  • Nocą, kiedy przychodzi świnia, zbiór reportaży, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1976
  • Pogranicza. Opowieści autobiograficzne, z listów do Marii Kasprowiczowej, reportaże, artykuły, felietony, z Dziennika (1964-1977), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979
  • Inne rewiry, szkice literackie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979, ISBN 83-08-00181-5.
  • Czyja jest moja żona, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979, ISBN 83-04-00087-3.
  • Dzieła wybrane, wybór i oprac. Jerzy Pluta, tom 1-3, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979, ISBN 83-04-00051-2.

Wydane pośmiertne:

  • O czym rzeka szepce z deszczem, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1989, ISBN 83-7023-028-8.

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Henryka Worcella.

Bibliografia przedmiotowa[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Pluta Okruchy epopei. Proza Henryka Worcella, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974, s. 76 i nast.
  • Irena Klimaszewska Henryk Worcell i jego związki z ziemią kłodzką (szkic) w: „IV Almanach Ziemi Kłodzkiej”, Oficyna Wydawnicza „Brama”, Kłodzko 2009, ISBN 978-83-60549-09-4, s. 54-60

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Żoną była Antonina z Kowalów.
  2. 2,0 2,1 Z listów do Marii Kasprowiczowej. Worcell prowadził z nią ożywioną korespondencję, w której dzielił się osobistymi przeżyciami oraz przemyśleniami literackimi.
  3. Czas ocalony, Centrum Kultury i Rekreacji w Lądku-Zdroju, Lądek-Zdrój 2003, ISBN 83-907086-8-X.
  4. Sebastian Ligarski, „Twórczy donosiciele. Pomocnicy aparatu represji w Polsce Ludowej”, /w:/ „Artyści w pętli PRL”, dodatek do dziennika „Rzeczpospolita”, 4.9.2008