Heraldyka kościelna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Heraldyka kościelna – dział heraldyki, nauki pomocniczej historii zajmujący się herbami duchowieństwa, instytucji oraz organizacji kościelnych. Obejmuje on zarówno sprawy praktyczne jak i kwestie historyczne dotyczące tej tematyki. Specjalnym działem heraldyki kościelnej jest heraldyka papieska.

Rozwój godeł i herbów kościelnych[edytuj | edytuj kod]

Heraldyka kościelna pojawiła się w wyniku przenikania kultury świeckiej do świata duchownego. Już we wczesnym średniowieczu pierwsze godła i emblematy heraldyczne pojawiły się na pieczęciach dokumentów i korespondencji kościelnej (patrz: sfragistyka). Początkowo miały one często postać:

  • godła lub herbu rodowego danej postaci kościelnej
  • godła lub herbu pochodnego od herbu ziem będących we władaniu danego biskupa bądź opata
  • godła lub herbu stworzonego na podstawie symboliki właściwej danemu zakonowi, czy danej diecezji

Prawie od samego początku heraldyki (XII w.) herby były używane przez osoby duchowne i instytucje kościelne. Wiązało się to głównie przysługującymi Kościołowi prawami feudalnymi. W ciągu wieków wykształciła się całkowicie specyficzna gałąź heraldyki: heraldyka kościelna, zapożyczająca niektóre elementy z heraldyki świeckiej i dostosowująca je do rodzajów i hierarchii godności kościelnych. Wielokrotnie w ciągu dziejów papiestwo zakazywało używania oznak świeckich, regulując w zamian system oznak kościelnych.

Na tarczy do XIX w. duchowni umieszczali swoje godła rodowe, a biskupi łączyli je często z herbami swych ziem diecezjalnych. W XIX w., wobec powolnego zaniku dawnego znaczenia herbów, zaczęto umieszczać różne symbole dewocyjne. W XX w. – wobec szerszego akcesu do wyższych tytułów kościelnych osób spoza herbowych elit społecznych – przyjęło się, że nowo konsekrowany biskup wybiera swój herb. Jeśli jednak chce wybrać herb rodowy, winien dokonać w nim jakiejś lekkiej modyfikacji.

Oznaki[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak w przypadku herbów świeckich wokół tarczy herbowej umieszczane były i są różnorodne elementy zwykle pochodzenia religijnego lub liturgicznego, ale zdarzają się także świeckie. Do najpowszechniejszych należą:

  • tiara – oznaka godności papieskiej, przysługuje również patriarchom Lizbony
  • klucze – złoty i srebrny za tarczą herbową – oznaka godności papieskiej, także w herbie kardynała kamerlinga
  • ombrellino – czerwono-żółty parasol umieszczany nad herbem kardynała kamerlinga
  • mitra (infuła) – oznaka godności arcybiskupa, biskupa, opata (ksieni), mistrza lub generała zakonu i infułata
  • paliusz – oznaka godności metropolity
  • kapelusz kardynalski ("galero") – początkowo oznaka godności kardynalskiej, od XVIII w. różnice w kolorach i liczbie chwostów (fiocchi) oznaczają inne urzędy kościelne
  • biret
  • krzyż łaciński za tarczą herbową – oznaka godności biskupiej, krzyż podwójny (patriarszy) - arcybiskupiej
  • pastorał – oznaka godności arcybiskupa, biskupa, opata (ksieni), wielkiego mistrza zakonu i infułata, pastorał o podwójnej głowicy – oznaka godności hierarchów kościołów obrządków wschodnich
  • laska przeorska lub kantorska
  • różaniec – oznaka godności opata (ksieni), używany także w innych herbach, głównie zakonnych
  • korona cierniowa
  • miecz – oznaka hierarchy kościelnego sprawującego również władzę świecką, również używany w herbach hierarchów zakonów rycerskich

W 1915 Benedykt XV zakazał wszystkim duchownym wieszania orderów na łańcuchach pod tarczą herbową, którymi byli honorowani przez władców. Zakaz nie dotyczył jedynie odznak dwóch zakonów rycerskich:

Do 1951 w herbach występowały jeszcze korony książęce lub hrabiowskie, płaszcze herbowe, miecze i inne oznaki świeckie.

W 1969 Paweł VI nakazał aby herby duchownych były proste i czytelne oraz aby odpowiadały wymogom artystycznym. Zabronił również kardynałom i biskupom ozdabiania herbów mitrą i pastorałem i pozostawił jako jedyne ozdoby krzyż i kapelusz w odpowiednim kolorze.

Herb papieża[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: herb papieski.

Papież
Dawniej (do Jana Pawła I):(rys. 0a)

  • korona herbowa w postaci tiary

Nad tarczą herbową (lub też tak jak na rysunku - za górną częścią tarczy) dwa klucze św. Piotra: złoty i srebrny; przewiązanie u dołowi czerwonym sznurem - reprezentują siłę łączenia i rozwiązywania na ziemi (srebrny) i w niebie (złoty).

Obecnie doszło do zmian w stosunku do poprzedniego schematu:(rys. 0b)

  • tiara zastąpiona mitrą z trzema poziomymi pasami symbolizującymi korony tiary.
  • skrócenie herbu, poprzez skrócenie tarczy herbowej i przesunięcie kluczy na środkową część.

Za tarczą dwa klucze św. Piotra ułożone jednak obecnie centralnie za tarczą herbową.

rys. 0a dawny herb papieski

rys. 0b obecny herb papieski

Herby duchownych[edytuj | edytuj kod]

Kardynał

  • czerwony kapelusz (rys. 1)
  • 2 czerwone sznury (każdy ułożony w splot skierowany ku przeciwnej krawędzi ronda, przytwierdzony z 1 końca do kapelusza pojedynczym chwostem (łac. fiocci) od góry, zaś z 2 końca zakończony 15 chwostami ułożonymi w 5 rzędach

Za tarczą herbową widnieje stosowny krzyż (czasem z paliuszem), w zależności od posiadanego urzędu (arcybiskupa metropolity (rys. 1a), arcybiskupa (rys. 1b), biskupa diecezjalnego (rys. 1c)).

rys. 1
rys. 1a herb kardynała, arcybiskupa-metropolity  border
rys. 1a herb kardynała, arcybiskupa-metropolity

Kamerling

rys. 1a herb kardynała-kamerlinga

Prymas i patriarcha

  • zielony kapelusz (rys. 2a)
  • 2 zielone sznury (każdy ułożony w splot skierowany ku przeciwnej krawędzi ronda, przytwierdzony z 1 końca do kapelusza pojedynczym chwostem (łac. fiocci) od góry, zaś z 2 końca zakończony 15 chwostami ułożonymi w 5 rzędach (od 1826 dodatkowo w sznur może być wpleciona złota nić)

Za tarczą widnieje podwójny krzyż (u patriarchy Jerozolimy, ze względu na piastowaną godność Wielkiego Przeora Zakonu Grobu Świętego widnieje czerwony krzyż jerozolimski, zaś u patriarchy Lizbony od XVIII w., zgodnie z prawem nadanym przez papieża Klemensa XII nad tarczą widnieje tiara a za nią skrzyżowane gałązki palmowa i laurowa) (rys. 2b).

rys. 2a herb prymasa/patriarchy

rys. 2b jedna z wersji herbu patriarchy Lizbony

Arcybiskup

  • zielony kapelusz (rys. 3)
  • 2 zielone sznury (każdy ułożony w splot skierowany ku przeciwnej krawędzi ronda, przytwierdzony z 1 końca do kapelusza pojedynczym chwostem (łac. fiocci) od góry, zaś z 2 końca zakończony 10 chwostami ułożonymi w 4 rzędach

Za tarczą herbową widnieje podwójny krzyż (rys. 3b) (przed 1969 dodawane były ponadto mitra i pastorał). Jeśli arcybiskup jest metropolitą dodatkowo może widnieć paliusz (rys. 3a), jeśli miał tytuł książęcy na jego płaszczu widniał herb zwieńczony mitrą książęcą, jeśli zaś miał też władzę świecką za tarczą herbową widniał pastorał i miecz.

W Kościele ormiańskim herby arcybiskupów zawierają kapelusz, tarczę, za którą widnieją krzyż oraz skrzyżowane pastorały łaciński i grecki.

rys. 3
rys. 3a herb arcybiskupa-metropolity  border
rys. 3a herb arcybiskupa-metropolity

Biskup

  • zielony kapelusz (rys. 4)
  • 2 zielone sznury (każdy ułożony w splot skierowany ku przeciwnej krawędzi ronda, przytwierdzony z 1 końca do kapelusza pojedynczym chwostem (łac. fiocci) od góry, zaś z 2 końca zakończony 6 chwostami ułożonymi w 3 rzędach (jeśli biskup jest bezpośrednio zależny od Stolicy Apostolskiej - np. biskupi Szwajcarii - może umieszczać 10 chwostów)

Za tarczą herbową widnieje krzyż łaciński (przed 1969 podobnie jak w przypadku herbów arcybiskupów widniały również mitra i pastorał tyle, że mniej okazałe od arcybiskupich, jeśli zaś miał też władzę świecką za tarczą herbową widniał pastorał i miecz).

W Kościołach obrządku wschodniego istnieją zwyczaje heraldyczne Kościoła katolickiego. Różni się jedynie forma używanych oznak (krzyża, mitry, pastorału), która jest zgodna z zasadami liturgicznymi danego obrządku.

W Kościele anglikańskim zamiast kapelusza i sznurów herby biskupów zawierają bogato zdobioną mitrę ze wstęgami spływającymi na obie strony tarczy, zwieńczoną na szczycie krzyżykiem. Za tarczą herbową widnieją skrzyżowane pastorały (u biskupa Durham (pallatyna) nad tarczą widnieje mitra koronowana, podobna występuje u biskupów Canterbury i Yorku).

rys. 4 herb biskupa

Opat i prałat niezależny (łac. "nullius")

Bez święceń biskupich:

  • zielony kapelusz (rys. 5)
  • 2 zielone sznury (każdy ułożony w splot skierowany ku przeciwnej krawędzi ronda, przytwierdzony z jednego końca do kapelusza pojedynczym chwostem (łac. fiocci) od góry, zaś z drugiego końca zakończony 6 chwostami ułożonymi w 3 rzędach

Za tarczą herbową widnieje pastorał z welonem (dawniej były to mitra i sam pastorał), zaś po święceniach biskupich w ich herbach widnieją oznaki przysługujące biskupom (u opata za tarczą kobiecą (romboidalną), otoczoną różańcem widnieje zwykle pastorał z welonem).

rys. 5 herb opata i prałata

Opat i prepozyt (infułat)

  • czarny kapelusz (jak na rys. 15)
  • 2 czarne sznury (każdy ułożony w splot skierowany ku przeciwnej krawędzi ronda, przytwierdzony z jednego końca do kapelusza pojedynczym chwostem (łac. fiocci) od góry, zaś z drugiego końca zakończony 6 chwostami ułożonymi w 3 rzędach

Za tarczą herbową widnieje pastorał z welonem (dawniej była to mitra).

rys. 6 herb opata i prepozyta

Układy herbowe pozostałych duchownych

Herby zakonne[edytuj | edytuj kod]

Godła i herby zakonne są bardzo wyraźnym wynikiem przenikania kultury świeckiej do świata duchownego. Przed okresem krucjat źródeł godeł zakonnych należy szukać w kancelariach zakonów – przede wszystkim na pieczęciach, których używano dla uwiarygodnienia dokumentów (m.in. podpisywanych wespół z władcami świeckimi: rozmaitych lokacji, donacji itp.).

W dobie pierwszych krucjat rycerze chrześcijańscy pochodzący z wielu księstw i królestw dla wzajemnego rozpoznania znaczyli się krzyżami. Powstanie zróżnicowanych zakonów rycerskich przyspieszyło przenikanie kultury rycerskiej do świata zakonnego, a wraz z nim wielu symboli, w tym i emblematów heraldycznych – sztandarów i proporców rycerskich oraz usposobienia płaszczy zakonnych do warunków bitewnych. W klasycznym okresie średniowiecza godła zakonów rycerskich, jako jedne z pierwszych, przyjmują postać ściśle heraldyczną, wpisując się na tarczę.

W zakonach nie-rycerskich proces heraldyzacji godeł także następuje, lecz z innych trochę przyczyn – administracyjnych, społecznych, prawnych. Zakony były właścicielami obszernych ziem, nieraz miast – posiadających swe własne herby. Wymogi kulturowe oraz społeczno-polityczny status zakonów wymagały, by ich godła przyjęły postać bardziej heraldyczną (rys.16).

Jednak pełniły one funkcje dużo bardziej zbliżone do mieszczańskich i kupieckich gmerków. Pojawiały się na fasadach budynków, nad bramami, na tympanonach, nagrobkach, na sklepieniach budowli sakralnych i na obrazach. Nadal istniały i odgrywały ważną kancelaryjną rolę na pieczęciach, w dokumentach i korespondencji.

Analogiczne godła i herby powstawały dla innych zgromadzeń, wzorowanych na zakonnych (kolegiaty, kapituły, bractwa kościelne).

Wraz ze zmniejszeniem znaczenia zakonów rycerskich oraz końcem średniowiecznego rycerskiego etosu, herby zakonne pozostały w użyciu prawie wyłącznie kancelaryjnym. Wówczas w bardzo znaczący sposób odeszły od reguł klasycznej heraldyki (rys. 17) i powróciły często do postaci czystego godła (rys. 18).

Dziś godło jest najczęściej jedynym elementem zakonnego układu heraldycznego, w przeciwieństwie do heraldyki np. szlacheckiej, w której godło pozostaje wpisane w szerszy układ elementów heraldycznych (tarcza, klejnot, labry itp.). W wielu nowych zakonach i zgromadzeniach godło przypomina bardziej swoiste logo.

Godła zakonne zawierają najczęściej ogólną symbolikę religijną (często występuje krzyż, symbole maryjne bądź chrystusowe, aniołowie), związaną z dziejami danego zakonu (atrybuty świętych), lub też symbole przyrodnicze bądź przedmiotowe. Często zawierają monogramy bądź całe dewizy, wpisane w godło na ogół bez zachowania reguł heraldycznych (rys. 19). Nie wszystkie zakony posiadają godła lub pełne herby.

Sposób zawinięcia/przebiegu sznurów oraz kształt i przebieg wstęgi nie są ściśle określone i pozostają sprawą indywidualnego wyboru. Często także są stosowane odstępstwa od niektórych powyższych zasad, na mocy tradycji bądź przywileju. Przykładowo, Generał zakonu norbertanów używa oznak (kapelusz, sznury, chwasty) w kolorze białym, natomiast Wielki Mistrz – opat zakonu krzyżackiego, używa chwastów w kolorze białym i czarnego kapelusza.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]