Historia Łomży

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Odpis dokumentu lokacyjnego Łomży z 1418 roku
Stary Rynek w Łomży (1912)
Port rzeczny w Łomży nad Narwią (1912)
Więzienie w Łomży z końca XIX wieku (zburzone w 1944)
Wielka Synagoga w Łomży (już nieistniejąca)

Historia Łomży ma bardzo burzliwy przebieg. Przeplatały się w niej lata triumfu z latami niepowodzeń. Historia ta zaczyna się we wczesnym średniowieczu na nadnarwiańskiej skarpie. Trwa tam do XIV wieku, kiedy to przenosi się 5 kilometrów w dół rzeki. Po pomyślnym XV i XVI wieku następuje upadek świetności miasta. Łomża odradza się w XIX wieku, aby znowu pogrążyły ją wojny. Druga połowa XX wieku i wiek XXI to powolna odbudowa średniowiecznej przeszłości.

IX - XII wiek[edytuj | edytuj kod]

Historia Łomży sięga końca IX wieku i jest związana z grodziskiem położonym o około 5 kilometrów na wschód od dzisiejszego centrum miasta. Pod koniec IX wieku Łomża zostaje założona jako luźna, otwarta osada. W pierwszej połowie XI w. powstaje gródek typu cyplowego, który ulega pożarowi w ostatniej dekadzie tego wieku. Zostaje odbudowany dopiero w połowie XII w. z ponowną fortyfikacją terenu i budową wieży pośrodku oraz dwóch wałów podgrodzia. Położenie grodu wskazuje wyraźnie na jego charakter obronny. Od północnego wchodu zabezpiecza go nie tylko rzeka Narew, ale także szeroka i bagnista jej dolina. Pozostałością po grodzisku jest tzw. Góra Królowej Bony. Do dnia dzisiejszego zachowały się tam pozostałości wałów ziemnych otaczających gród.

Na sąsiednim wzniesieniu zwanym Wzgórzem Świętego Wawrzyńca według zapisków kościelnych miał stać kościół parafialny wybudowany według Kroniki Spengeberga przez świętego Brunona z Kwerfurtu, około 1000 roku. Święty ten niosąc wiarę chrześcijańską pogańskim ludom na pograniczu prusko-jaćwieskim poniósł męczeńską śmierć w 1009 roku zaledwie 20 kilometrów na wschód od tego miejsca, w okolicach dzisiejszej Wizny. Prawdziwość tej legendy dowodzą wykopaliska archeologiczne przeprowadzone na wzgórzu. Potwierdzają one, że w tym miejscu na pewno stał pierwszy kościół chrześcijański na Północnym Mazowszu, w krypcie odnaleziono wczesnośredniowieczne szczątki bogato ubranego duchownego.

W tym okresie powstał również kościół św. Piotra. Był on umiejscowiony na terenie wsi Stara Łomża, bliżej dzisiejszego miasta. Według ww. Kroniki Spengeberga w XII wieku za Bolesława Kędzierzawego powstaje zamek książąt mazowieckich ulokowany na jednym ze wzgórz w późniejszej lokalizacji miasta Łomży.

XIII - XIV wiek[edytuj | edytuj kod]

Około 1250 roku w czasie jednego z najazdów, książę litewski Trojden złupił i spalił gród łomżyński. Ok. 1340 roku Kazimierz Wielki rozpoczął odbudowę zamku w tej lokalizacji w Szurze pod Starą Łomżą. Łomża nie pojawiała się w dokumentach pisanych do końca XIV w. Po unii polsko-litewskiej zmniejsza się znacznie niebezpieczeństwo ciągłych najazdów od strony wschodniej granicy. Sprzyja to rozwojowi osadnictwa, przenoszeniu i lokacji miast na prawie niemieckim. Grody tracą swój charakter obronny, a podgrodzia nabierają większego znaczenia jako centra handlowo-gospodarcze. Położenie podgrodzia łomżyńskiego było niezbyt dogodne i dlatego Łomża zostaje przeniesiona na nowe miejsce, umożliwiające jej lepszy rozwój i wytyczenie prostopadłych ulic, w okolice założonego w XII w. zamku książąt mazowieckich.

Nowa lokacja Łomży o 5 km na zachód w dół rzeki następuje w ostatnich dekadach XIV w. Już w 1392 roku na Popowej Górze zostaje wybudowany kościół NMP i świętych Rozesłańców. W 1410 roku zostaje tu przeniesiona parafia. Jest to dobrym dowodem na to, że nowe miejsce było już zasiedlone i zabudowane. Dawne podgrodzie otrzymuje wówczas nazwę Starej Łomży, która występuje w najstarszym rejestrze okolicznych wsi z 1410 roku.

XV wiek[edytuj | edytuj kod]

Od początków XV wieku miasto rozwija się pomyślnie i znajduje w warunkach umożliwiających mu nadanie praw miejskich. Już w 1400 Łomża miała wójta, co świadczy o jej charakterze miejskim. 30 sierpnia 1400 roku książę mazowiecki Janusz I Starszy nadaje "w mieście naszym zwanym powszechnie Łomża wójtostwo z czterema włókami, trzecim denarem od jakiejkolwiek osądzonej sprawy w granicach wspomnianego miasta". Ostateczne unormowanie sytuacji prawnej miasta następuje 18 lat później. 15 czerwca 1418 roku z rąk księcia Janusza I Łomża otrzymuje prawa miejskie chełmińskie. Dzięki życzliwości księcia mieszczanie mogą także wybudować łaźnię, postrzygalnię i wagę. Od tego momentu nie muszą również płacić ceł w granicach Księstwa Mazowieckiego, co ma kolosalne znaczenie dla rozwoju handlu.

XVI wiek[edytuj | edytuj kod]

XVI wiek przynosi Łomży prawdziwy rozkwit. Książęta Mazowieccy przyznają miastu kolejne przywileje. Z inicjatywy mieszczan i przy wsparciu księżnej Anny Radziwiłłówny i jej synów: Stanisława i Janusza[1], w latach 1504-1525 trwa budowa łomżyńskiej Fary reprezentującej styl gotycki. W 1526 roku Łomża staje się miastem królewskim. Posiada dwa zamki - jeden w granicach miasta drugi w miejscowości Szur w dawnej lokalizacji miasta.

W połowie XVI wieku miasto liczy 3300 mieszkańców, ponad 540 domów, 7 kościołów, posiada dwór królewski, ludwisarnię, arsenał, łaźnię, spichlerze zbożowe, magazyny soli i inne budowle. Można ją odnaleźć nawet na kilku mapach prezentujących Europę środkowo-wschodnią. W mieście, którego świetność przyrównywano jedynie do Warszawy, powstaje nawet Zamek Królewski. Łomżyński port rzeczny należy do największych tego typu na Mazowszu i odgrywa bardzo ważną rolę zwłaszcza w handlu płodami rolnymi. Poza tym o wielkości miasta i jego znaczeniu handlowym może świadczyć obecność sześciu mostów na Narwi oraz krzyżowanie się tutaj kilku międzynarodowych dróg handlowych m.in. z Moskwy do Poznania, z Mazowsza na Litwę czy do Prus.

W drugiej połowie XVI stulecia Łomża otrzymuje szansę odegrania bardzo ważnej roli w życiu politycznym ówczesnej Polski i po części ją odgrywa. Król Zygmunt August dość często gości na Zamku w Łomży, gdzie zwołuje m.in. Radę Senatorów w latach 1561-1562. Kolejne królewskie "pięć minut" Łomża ma po jego śmierci. Do miasta przyjeżdża wówczas na dwa miesiące jego siostra i następczyni Anna Jagiellonka. Zarówno sytuacja polityczna po śmierci króla jak i postawa Anny Jagiellonki sprawiły, że o Łomży mówiono głośno się nie tylko w Rzeczypospolitej, ale i Europie.

XVII - XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

Dobre czasy dla Łomży i jej mieszkańców kończą się w połowie XVII wieku. Przyczyn upadku potęgi miasta było kilka. Wojny, pożary, powodzie i zarazy, które w XVII stuleciu nawiedzają szczególnie często ziemię łomżyńską, za każdym razem dziesiątkując mieszkańców i ich zwierzęta. Po każdej z tych nawałnic coraz trudniej jest podnieść się nie tylko poszczególnym rodzinom, ale także całemu miastu. Pod koniec wieku liczba ludności miasta wynosi zaledwie 300 osób.

Lepszej sytuacji nie przynosi także wiek XVIII. Miastem często kierują w tych czasach starostowie, którzy bardziej niż o dobro Łomży i łomżan troszczą się o dobro własne. Łomża pogrąża się w kryzysie coraz bardziej, tracąc przy tym nie tylko rangę i bogactwa, ale także mieszkańców. Druga połowa wieku XVIII to także upadek Rzeczypospolitej i rozbiory, które dodatkowo pogłębiają kryzys.

Od 1794 roku w Łomży rządzili Prusacy. Wysokie podatki, kontrybucje i konfiskaty nakładane przez zaborcę w żaden sposób nie przyczyniały się do rozwoju miasta. Widok Łomży na przełomie XVIII i XIX wieku był opłakany. Po dawnej świetności zostały tylko gruzy, których na pozostałych ulicach było na dwa łokcie. Jednym z nielicznych pozytywnych efektów działalności administracji pruskiej w Łomży było wytyczenie poza granicami miasta cmentarza. Prusacy pozwolili także na osiedlanie się w mieście Żydom.

XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

Ponowny wzrost i ożywienie gospodarcze Łomży to początek XIX wieku. W 1806 roku miasto liczy około 6000 mieszkańców. Z chwilą ustanowienia Księstwa Warszawskiego Łomża staje się siedzibą władz departamentu. Po utworzeniu Królestwa Polskiego zostaje głównym miastem obwodu łomżyńskiego, a w 1815 stolicą województwa augustowskiego. Wzrost gospodarczy Łomży związany jest przede wszystkim z powstaniem nowych węzłów komunikacyjnych. Paradoksalnie przyczyniają do tego nowi zaborcy - Rosjanie. Przez Łomżę prowadzi trakt polityczny z Warszawy do Moskwy. Następuje rozbudowa miasta. Najpierw buduje się obiekty wojskowe, administracyjne, a następnie gospodarcze, publiczne i mieszkalne. Dynamicznie wzrasta liczba ludności. Powstają nowe place i ulice, a także wiele kamienic oraz obiektów użyteczności publicznej m.in. łomżyński Browar, rafineria cukru, garbarnie, Wielka Synagoga. Z tego okresu pochodzi najwięcej łomżyńskich zabytków, m.in. ratusz, poczta czy gmach sądu. Miasto rozwija się stopniowo jako ośrodek o charakterze przemysłowo-handlowym.

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Początki XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Początki XX wieku to dalszy rozwój miasta. Wspierają go niektóre z okolicznych dworów m.in. dwór Lutosławskich w Drozdowie, czy Stanisława Woyczyńskiego w Starej Łomży. Łomża zostaje obwarowana rosyjskimi fortami. W 1912 roku miasto liczy około 22000 mieszkańców. Do zabytków z tego okresu zaliczają się budynki I LO i II LO, Dom Ludowy oraz Park Ludowy.

Między wojnami[edytuj | edytuj kod]

I wojna światowa hamuje szybko postępujący rozwój. Łomżanie aktywnie uczestniczą w walkach narodowo-wyzwoleńczych. Wojna pozostawia po sobie trwały ślad. Znacznie zmienia się skład etniczny miasta. W większości opuszczają je Rosjanie i Niemcy, a Łomża staje się praktycznie miastem dwóch narodowości i dwóch wyznań - Polaków chrześcijan i Żydów wyznawców mojżeszowych, którzy w 1921 roku stanowili 46% ogółu mieszkańców. Okres międzywojenny to lata stopniowego odradzania się regionu. W 1925 roku powstaje diecezja łomżyńska, z biskupstwem w Łomży. W 1939 roku miasto liczy 27 000 mieszkańców (bez wojska). II wojna światowa przynosi ze sobą kolejne zniszczenia. Łomża zostaje zniszczona aż w 70%. W wyniku deportacji i mordów liczba ludności malaje o około 60%. Z miasta znikają niemal wszyscy Żydzi. Wyzwolenie Łomży następuje 13 września 1944 roku.

II połowa XX wieku[edytuj | edytuj kod]

II połowa XX wieku to rekompensacja strat wojennych. Po II wojnie światowej Łomża liczy zaledwie 12,5 tys. mieszkańców. W latach 1946-1975 odbudowywana jest najstarsza część miasta. Powstają nowe osiedla mieszkaniowe, liczne zakłady przemysłowe (m.in. Łomżyńskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego, Fabryka Mebli, PEPEES) oraz ciepłownia miejska. Następuje także uruchomienie kumunikacji miejskiej. Miasto odradza się powoli, ale systematycznie. Na początku lat 70. ma prawie 30 000 mieszkańców.

Rok 1975 to przełom w rozwoju powojennej Łomży. Miasto staje się stolicą województwa łomżyńskiego. W latach 1975-1999 następuje gwałtowny wzrost gospodarczy oraz rozwój budownictwa mieszkaniowego. Powstaje dzielnica Południe, która jest osiedlem budownictwa wielorodzinnego. Do Łomży zostaje przyłączona wieś Łomżyca, w której rozwija się budownictwo jednorodzinne. Łomża rozrasta się w kierunku zachodnim i południowym. Obszar terenów zainwestowanych ulega podwojeniu. Funkcję stolicy województwa łomżyńskiego miasto pełni do 31 grudnia 1998 roku. W 1999 roku liczba mieszkańców wynosi 64 915[2]

XXI wiek[edytuj | edytuj kod]

Pomnik upamiętniający ofiary zbrodni katyńskiej

XXI wiek to przynależność Łomży do województwa podlaskiego jako powiat grodzki oraz stolica powiatu ziemskiego. Ludność miasta powoli zaczyna spadać w wyniku emigracji do większych miast oraz na przedmieścia Łomży (m.in. do Piątnicy Poduchownej, Kupisk, Konarzyc, Starej Łomży oraz do mniejszych miejscowości). W 2007 roku liczba mieszkańców Łomży wynosi 63 687. XXI wiek to także renowacja zabytków oraz inwestycje w kulturę, turystykę i sport. Na 2013 rok planowana jest budowa obwodnicy, która ma być częścią międzynarodowej trasy Via Baltica, gdyż tak wynika z raportu z konsultacji społecznych przeprowadzonych przez przedsiębiorstwo Scott&Wilson na zlecenie Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad[3].

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]