Historia Łotwy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krainy historyczne Łotwy

Historia Łotwy jako niepodległego państwa obejmuje dwa okresy: lata 1918–1940 oraz po 1991. Obszar dzisiejszej Łotwy w pozostałych okresach należał do wielu europejskich państw (niemieckich zakonów rycerskich – Krzyżaków, Kawalerów mieczowych, a także Szwecji, Polski, Rosji), bądź stanowił jedną z republik ZSRRŁotewską SRR.

Do roku 1918[edytuj | edytuj kod]

Zakon kawalerów mieczowych

W III tysiącleciu p.n.e. nad Zatoką Ryską pojawili się ugrofińscy Liwowie. W II tysiącleciu na ziemie te zaczęły docierać plemiona BałtówŁatgalowie, Zemgalowie, Zelowie i Kurowie. Historia obszaru z okresu plemiennego jest słabo znana[1]. Według niektórych historyków przybysze osiedli na północ od Dźwiny przyjęli język dotychczasowych mieszkańców, podczas gdy na południe od tej rzeki zasymilowali ludność kultury ceramiki grzebykowej i w ten sposób ukształtowała się grupa plemion bałtyckich[2].

We wczesnym średniowieczu (od VI do VII wieku) na te tereny najeżdżali wikingowie[3], istniało skandynawskie osadnictwo. W XII wieku rozpoczął się wpływ Niemców na terenie Łotwy, głównie zakony rycerskie pochodzące z Niemiec. W 1202 roku na terenach Łotwy powstało państwo zakonne Kawalerów Mieczowych (połączone z Krzyżakami w 1237 roku)[4]. Rozpoczęło się niemieckie panowanie, osadnictwo i dominacja na terenie Łotwy, sytuacja ta trwała setki lat. W miastach na Łotwie mówiono głównie po niemiecku, na wsi po łotewsku oraz w innych językach bałtyckich, a także, w północnej części kraju, w językach fińskich.

Część z ziem Łotwy, w 1561 roku została włączona do Polski (wszystkie oprócz Kurlandii oraz Semigalii). Ziemie te otrzymał ostatni mistrz krzyżacki G. Kettler jako dziedziczne lenno[4]. W roku 1605 miała miejsce zwycięska dla Litwinów i Polaków Bitwa pod Kircholmem[5]. Na mocy pokoju w Oliwie (1660) Polska zachowała Inflanty polskie (Łatgalię[3], a północna część Łotwy została włączona do Szwecji. W XVIII wieku, w wyniku rozbiorów Polski, ziemie te zagarnęła Rosja (stopniowo zaczynając od Łatgalii, Inflant Polskich oraz Kurlandii)[3].

W połowie XIX wieku powstał łotewski ruch narodowy (ruch młodołotyszy). Ruch ten miał na celu rozbudowanie światowości narodowej wśród Łotyszów i ocalenie tożsamości narodowej wobec konsekwentnej rusyfikacji.

Information icon.svg Osobny artykuł: Młodołotysze.

Kwestia uzyskania niepodległości nabrała na znaczeniu po rewolucji 1905 roku[6]. W czasie I wojny światowej ziemie łotewskie częściowo okupowały Niemcy[3]. Po zawarciu traktatu brzeskiego, Niemcy zgodzili się powołanie przedstawicielstwa łotewskich partii politycznych (Rady Ludowej), które powołało rząd Kārlisa Ulmanisa. 18 listopada 1918 roku proklamowana została niepodległość kraju[6].

1918–1940[edytuj | edytuj kod]

W 1918 roku Łotwa wraz z Litwą i Estonią otrzymały niepodległość[7].

Information icon.svg Osobny artykuł: Bałtycka Landeswehra.
Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa pod Dyneburgiem.

Prezydentem nowego kraju został Karlis Ulmanis[3]. W latach 1918–1919 został utworzony rząd komunistyczny. Jednakże Karlis Ulmanis z pomocą Estonii i państw Ententy wrócił do Rygi[3]. W tym czasie proklamowano, krótkotrwałą Sowiecką Republikę Łotewską, którą zniesiono na rzecz niepodległej Republiki Łotewskiej.

Information icon.svg Osobny artykuł: Pierwsza Republika Łotewska.

W 1922 roku powstała Konstytucja Łotwy. W tym samym czasie państwo stało się republiką[3]. Ważnym wydarzeniem gospodarczym w tym czasie stałą się reforma rolna likwidująca własność ziemską (głównie należącą do Niemców)[3]. Ze względu na trudną sytuację państwa w latach 1934–1940 Ulmanis, po zamachu stanu[8], sprawował rządy autorytarne[3].

Information icon.svg Osobny artykuł: Pērkonkrusts.

1940–1991[edytuj | edytuj kod]

Deklaracja amerykańska z 1940 roku

W 1940 roku Łotwa została przemocą włączona w skład ZSRR jako republika związkowa. Marionetkowe władze Łotwy podpisały pakt o wzajemnej pomocy z ZSRR[3]. Włączenie do ZSRR nie zostało uznane przez większość zachodnich państw świata.

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

W latach 1941–1944 kraj był okupowany przez Niemcy (część Łotyszy współpracowała z hitlerowcami)[3]i wchodził w Komisariat Rzeszy Wschód.

Information icon.svg Osobny artykuł: Łotewski ruch oporu.

Współpraca z III Rzeszą[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Aizsargi.
Information icon.svg Osobny artykuł: Arājs Commando.
Information icon.svg Osobny artykuł: Masakra w Rumbuli.
Information icon.svg Osobny artykuł: Herberts Cukurs.
Information icon.svg Osobny artykuł: Viktors Arājs.

Niemcy tworzyli z ochotników łotewskich o przekonaniach nacjonaiistycznych i antysemickich oddziały policyjne Schutzmannschaft

Information icon.svg Osobny artykuł: 284 Batalion Schutzmannschaft.

Jednostki Waffen-SS

Information icon.svg Osobny artykuł: Legion Łotewski SS.

Inne jednostki łotewskie w służbie III Rzeszy

Information icon.svg Osobny artykuł: 3 Łotewski Pułk Policyjny.
Information icon.svg Osobny artykuł: 672 Wschodni Batalion Saperów.
Information icon.svg Osobny artykuł: Grupa Kurelisa.
Information icon.svg Osobny artykuł: Legion Łotewski SS.
Information icon.svg Osobny artykuł: Policyjny Batalion Ostland.
Information icon.svg Osobny artykuł: Przeciwpancerna Kompania Ryga.
Information icon.svg Osobny artykuł: Łotewski Legion Luftwaffe.

Od czasu włączenia kraju do ZSRR Łotysze mieli obawy co do zepchnięcia ludności do mniejszości narodowej na ich ziemiach, ze względu na masowe osiedlanie się Rosjan[3].

Trzy lata po przejęciu w ZSRR władzy przez Michaiła Gorbaczowa (1988) powstał Front Ludowy Łotwy[3][9]. W roku 1990 parlament przyjął deklaracje o przywrócenie Republiki Łotewskiej i proklamowanie przejściowego okresu do uzyskania pełnej niepodległości (uchwalając jako język urzędowy język łotewski i przywracając flagę łotewską)[3].

1991–czasy obecne[edytuj | edytuj kod]

W wyniku referendum w 1991 roku Litwa, Łotwa i Estonia ogłosiły (jako pierwsze) niepodległość, co zostało uznane przez większość państw świata (nawet przez ZSRR)[10]. Tym samym upadły rządy komunistyczne tych krajów[10].

Na Łotwie nastąpił kryzys gospodarczy ze względu na nałożone przez ZSRR sankcje ekonomiczne[10]. W tym samym 1991 roku parlament przyjął rezolucję głoszącą, że obywatelstwo oraz prawo wyborcze mogą uzyskać tylko mieszkańcy (i ich potomkowie) zamieszkujący Łotwę przed jej aneksją przez Związek Sowiecki. Późniejsi przybysze (i ich potomkowie) musieli wykazać się znajomością języka łotewskiego oraz mieszkać na terenie kraju co najmniej 16 lat[3]. W 1992 roku Rosja zgodziła się na wyprowadzenie z Łotwy swych wojsk. Operację zakończono w roku 1994, a do 1999 roku pozostała jedynie rosyjska obsługa stacji radarowej w Skrundzie[3]. W roku 1998 − pod naciskiem opinii światowej − zliberalizowano prawo obywatelskie.

W 1999 w wyniku wyborów prezydentem została reemigrantka z KanadyVaira Vīķe-Freiberga[3]. 1 maja 2004 roku Łotwa weszła do Unii Europejskiej. Rok wcześniej odbyło się referendum w tej sprawie. W tym samym roku Łotwa została członkiem NATO.

2 czerwca 2005 roku Łotwa ratyfikowała konstytucje UE. Ratyfikacja odbyła się za pośrednictwem głosowania sejmu. Za projektem głosowało 71 posłów, 5 osób było przeciw, a 6 wstrzymało się od głosu. Jednym z najpoważniejszych przeciwników był Aleksandras Kirszteins.

20 lutego 2009 roku doszło do rozpadu czteropartyjnej koalicji. W związku z tym prezydent Valdis Zatlers musiał poszukać nowego szefa rządu. Został nim Valdis Dombrovskis (z wykształcenia ekonomista)[11].

1 stycznia 2014 roku Łotwa przystąpiła do strefy € euro .

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Wikinews
Zobacz kategorię wiadomości w serwisie Wikinews na temat Łotwa

Przypisy

  1. Korczak L., s. 419.
  2. J.Lewandowski, s.13.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 Oxford Wielka Encyklopedia Geografii tom 9.. Warszawa: Oxford Educational, 2004, s. 108–109. ISBN 83-7325-549-4.
  4. 4,0 4,1 Łotwa. W: Oxford Wielka Encyklopedia Geografii tom 1. Europa. Poznań: Oxford Educational, 2004, s. 22. ISBN 83-7425-135-2.
  5. Tadeusz M. Nowak, Jan Wimmer, Historia oręża polskiego 963–1795, Wiedza Powszechna, Warszawa 1981, ISBN 83-214-0133-3
  6. 6,0 6,1 Korczak L., s. 423.
  7. Europa. W: Kraje bałtyckie. Warszawa: Świat Książki, 1996, s. 13. ISBN 83-7129-869-2.
  8. P.Łossowski, s.67.
  9. Łotwa – Historia (pol.). [dostęp 2010-05-31].
  10. 10,0 10,1 10,2 Świat Wiedzy. Kolekcja Marshalla Cavendisha, s. 315–320 (Historia świata temat 101).
  11. Kamil Świętoń: Ekonomista mianowany na nowego premiera Łotwy (pol.). e-polityka.pl, 2009-02-26. [dostęp 2012-12-17].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lidia Korczak: Łotwa. W: Encyklopedia historyczna świata. Tom VIII. Europa część 1. Andrzej Pankowicz, Antoni Podraza (red. nauk.). Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 2001, s. 419-425.
  • Jan Lewandowski: Historia Estonii. Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2002. ISBN 83-04-04528-1.
  • Piotr Łossowski: Kraje bałtyckie na drodze od demokracji parlamentarnej do dyktatury (1918-1940). Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1967.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]