Historia Chile

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Okres prekolumbijski[edytuj | edytuj kod]

Indianie przybyli na terytorium Chile ok. 600 r. p.n.e. Północą część osiedliło plemię Aymara, zajmujące się uprawą kukurydzy oraz hodowlą lam i alpak. Obszary górskie zamieszkali Indianie Diaguita. Południową część i centralną część dzisiejszego kraju zamieszkali Araukanie, żyjący z hodowli, myślistwa, rybołówstwa i uprawy ziemi. W pierwszej połowie XVI wieku ziemie te częściowo zajęli Inkowie, przewyższający pozostałe plemiona pod względem cywilizacyjnym.

Konkwista[edytuj | edytuj kod]

Obraz Pedro de Valdivia z XIX wieku

Hiszpanie w 1535 roku rozpoczęli podbój Chile w wyniku porozumienia z Portugalią, na mocy którego mieli prawo do zajmowania ziem na zachód od Brazylii. Pod przywództwem Diego de Almagro i Pedro de Valdivia Hiszpanie do 1550 roku podbili północną i środkową część Chile. W 1541 roku powstała kapitania Chile, należąca administracyjnie do wicekrólestwa Peru. Pod rządami Hiszpanów autochtoniczni Indianie masowo wymierali na choroby zakaźne przywiezione przez nowych osadników. Konkwistadorzy zastosowali politykę rabunkową względem Indian. Wprowadzili system "encomienda" polegający na przyznaniu ziem Indianom, w zamian musieli pracować przez 160 dni na ziemiach hiszpańskiego właściciela. Granicę rządów konkwistadorów wyznaczała na południu rzeka Bío Bío, za którą istniało wolne państwo Araukanów.

W okresie konkwistadorskim najszybciej rozwijała się centralna część kraju, północ oraz południe rozwijały się wolniej.

Uzyskanie niepodległości[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze zmierzający na bitwę pod Chacabuco (12 lutego 1817) pod wodzą José de San Martína.

W 1810 roku wybuchło powstanie antyhiszpańskie. W 1818 roku Chile stała się niezależną republiką. W 1859 r. przyłączono do Chile także Araukanię. W latach 1879-1884 Chile prowadziło wojnę (tzw. wojnę saletrową) z Boliwią (która w wyniku wojny utraciła dostęp do morza) oraz Peru. Chile uzyskało tereny bogate w złoża saletrowe i praktycznie zmonopolizowało światowy rynek. W tym okresie zasiedlono północne obszary. Na południu odkryto ropę naftową oraz gaz ziemny. Nastąpił przypływ fali emigracji głównie z Niemiec oraz Chorwacji. W 1906 roku trzęsienie ziemi dotknęło Chile czyniąc poważne szkody. W czasie II wojny światowej Chile zachowało status neutralny, w 1943 roku, zerwało stosunki dyplomatyczne z Państwami Osi. Następnie w 1945 przystąpiło do ONZ.

W latach 1938-1952 w rządzie brały udział partie lewicowe skupione we Froncie Ludowym, 1964-1970 rządziła chrześcijańska demokracja, 1970-1973 rządy Jedności Ludowej (koalicja partii lewicowych).

Rządy Allende[edytuj | edytuj kod]

Mimo wsparcia finansowego kandydatów prawicy ze strony krajowych i zagranicznych koncernów[1], prezydentem został człowiek lewicy Salvador Allende. Tuż po wyborze kandydata socjaldemokratów, prezydent Stanów Zjednoczonych, Richard Nixon, zapowiedział że poprowadzi działania które doprowadzą do upadku gospodarki Chile (“niech ich gospodarka [Chile] jęczy z rozpaczy”)[2]. Tuż przed dojściem do władzy koalicji centrolewicowej powstały terrorystyczne organizacje skrajnej prawicy. 22 października 1970 członkowie takiej grupy dokonali zamachu na dowódcę armii, Rene Schneidera, zamachy miały nie dopuścić do dopuszczenia do władzy kandydata centrolewicy[3]. Mimo takich działań uformowano rząd składający się z socjaldemokratów, odłamu chadecji, liberałów i komunistów a więc partii tworzonych w pewnej mierze przez klasę średnią[4].

Po pierwszym roku rządów centrolewicy osiągnięto wzrost gospodarczy, ograniczono inflację i bezrobocie, wzrosła redystrybucja dochodów i konsumpcji. Znacznie zwiększyły się wynagrodzenia, zmniejszono podatki i wprowadzono bezpłatną dystrybucję niektórych produktów pierwszej potrzeby. Po raz pierwszy do państwowego systemu ubezpieczeń pracy włączono grupy takie jak inwalidzi czy osoby starsze[5]. Najbiedniejsi skorzystali z wdrażanego przez rząd programu rozprowadzenia darmowej żywności wśród potrzebujących[6]. Zamrożono czynsze i ceny, znacjonalizowano przemysł miedziowy (będący własnością USA), obniżono wiek wyborczy do lat 18 i uruchomiono program reformy rolnej[7]. W ramach pomocy dla przedsiębiorców W celu wspierania małych przedsiębiorców zwolnił z podatków kapitałowych najmniejsze przedsiębiorstwa[8]. Rząd głosił amnestię dla więźniów politycznych a także wprowadził większe prawa dla społeczności indiańskich kraju[9].

Działania opozycji i USA przyczyniły się do masowych strajków, w dużej mierze inspirowanych przez CIA. Allende zdecydował się przeprowadzić plebiscyt, w którym obywatele mieli się opowiedzieć za kontynuacją jego rządów albo przeciw. Ogłoszenie terminu plebiscytu miało nastąpić 11 września 1973 roku.

Przewrót wojskowy, wprowadzenie reżimu[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Pucz w Chile 1973.

11 września 1973 roku został dokonany wojskowy zamach stanu pod dowództwem Augusto Pinocheta. Allende najprawdopodobniej popełnił samobójstwo w obleganym i bombardowanym pałacu prezydenckim La Moneda. Szacuję się że 11 września zamordowanych zostało co najmniej 3000 ludzi, między 11 a 15 września walki pochłonęły kolejne 5000 ofiar, liczba zabitych i porwanych między 12 a 13 września wynosiła około 6000 osób. W ciągu pierwszych 18 dni od obalenia prezydenta Allende liczba cywilnych ofiar wyniosła 15 000[10]. Pod rządami reżimu wojskowego Pinocheta rozwiązano parlament, zakazano działalności partii wszelkich politycznych, prześladowano działaczy demokratycznych (znane miejsca kaźni: Colonia Dignidad, Estadio Nacional de Chile, Villa Grimaldi). Szczególnym okrucieństwem zapisała się policja polityczna DINA, aresztująca, torturująca i więżąca obywateli Chile bez nakazu sądowego.

Wprowadzono politykę neoliberalizmu gospodarczego i otworzono dostęp dla obcego kapitału. Według R. Konika kapitał “w latach 1973-1987 – wzrósł czterokrotnie (…). Wzrost produkcji rolnej wyniósł w tym czasie ponad 500 proc. Dochód narodowy wzrastał w tempie prawie 10 proc. rocznie"[11].

W 1982 roku doszło do dużego kryzysu gospodarczego który załamał dotychczasowy wizerunek “chilijskiego cudu” - wzrosło zadłużenie, wystąpiła hiperinflacja, bezrobocie wzrosło do 30% a więc było dziesięciokrotnie większe niż za czasów Allende. Powodem kryzysu była działalność instytucji działających według modelu Enronu, rząd pozwalał na ich działania bez żadnych ograniczeń na co pozwoliła wcześniej dokonana deregulacja. Instytucje te skumulowały kolosalny dług sięgający 14 miliardów dolarów[12][13]. Pinochet aby uratować gospodarkę znacjonalizował większość zadłużonych firm[14] i usunął z rządu ekonomistów chigacowskich a kilku ekonomistów oskarżonych zostało o oszustwa finansowe[15].

Gospodarkę udało się uratować gdyż przed prywatyzacją uratowano Codelco które zapewniało Chile 85% dochodów z eksportu[16]. Dzięki czemu udało się w połowie otrzymać ponowny wzrost gospodarczy.

W 1985 roku rozwiązano spór graniczny z Argentyną o kanał Beagle. W 2. połowie lat 80. uzyskano stabilizację gospodarczą oraz stopniowo powracano do rządów konstytucyjnych. W 1988 roku Pinochet przegrał plebiscyt prezydencki. Efektem była legalizacja partii politycznych.

Przywrócenie demokracji[edytuj | edytuj kod]

W 1989 w wyborach prezydenckich zwyciężył polityk chadecki Patricio Aylwin Azócar z opozycyjnej koalicji Porozumienie Na Rzecz Demokracji. Za jego rządów, powołano Narodową Komisję Prawdy i Pojednania badającą morderstwa na zlecenie rządu, w czasie junty Pinocheta. Komisja ta w 1991 sporządziła tzw. Raport Rettiga. 22 grudnia 1992 odkryto archiwa terroru opisujące zbrodnie dokonane w wyniku Operacji Kondor. Azocar rządził do 1994. Następnym prezydentem został Edwardo Frei z Partii Chrześcijańskich Demokratów. W latach 1990-2000, przeprowadzono kolejne reformy gospodarcze, wzrost produktu narodowego miał poziom 4-6%, przy jednocześnie niskiej inflacji i stale spadającym bezrobociu. W latach 2000-2006 prezydentem był Ricardo Lagos socjalista, prawnik z wykształcenia. Za jego kadencji, powstała Narodowa Komisja do Spraw Więźniów Politycznych i Tortur, która 29 listopada 2004 roku ogłosiła Raport Valecha. W 2006 Michelle Bachelet z Socjalistycznej Partii Chile została pierwszą kobietą prezydent.

Przypisy

  1. Zdzisław Marzec Umierać za Chile s.69-71, KRAJOWA AGENCJA WYDAWNICZA RSW „PRASA-KSIĄŻKA-RUCH" WARSZAWA 1980
  2. Naomi Klein Milton Friedman did not save Chile
  3. Alan Woods Chile: The Threatening Catastrophe 1971
  4. Alan Woods Chile: The Threatening Catastrophe 1971
  5. Ricardo Israel Zipper Politics and Ideology in Allende’s Chile
  6. James D. Henderson, Helen Delpar, Maurice Philip Brungardt, Richard N. Weldon A Reference Guide to Latin American History s. 258
  7. Alan Woods Chile: The Threatening Catastrophe 1971
  8. Ricardo Israel Zipper Politics and Ideology in Allende’s Chile
  9. http://halshs.archives-ouvertes.fr/docs/00/13/33/48/PDF/Popular_Unity.pdf
  10. Rodney Castleden "Morderstwa polityczne, spiski, tajne zmowy" Bellona Warszawa 2007 ISBN 978-83-11-11443-2 str. 268
  11. Konik R., Czarna legenda Generała, w: “Opcja na prawo” 2003, nr 2, s. 29
  12. Naomi Klein “Doktryna Szoku” Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A 2009 s.109-115
  13. Greg Grandin, Empirer’s Workshop: Latin America and the Roots of U.S. Imperialism, Metropolitan Books, New York 2006 s. 171
  14. Pamela Constable, Arthuro Velenzuela, A Nation Enemies, s. 197-198
  15. Naomi Klein “Doktryna Szoku” Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A 2009 s.109-115
  16. Jose Pinera, _Wealth Through Ownership: Creating Property Rights in Chilean Meaning, “Cato International Jurnal” 24, nr 3, jesień 2004 s/ 296

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Umierać za Chile - Zdzisław Marzec, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1980 r.
  • Encyklopedia Popularna PWN, wydanie XXIII, Warszawa 1993 r.