Historia Ełku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł jest częścią cyklu artykułów o Ełku
POL Ełk COA.svg
POL Ełk COA.svg HistoriaEłckie kalendarium
POL Ełk COA.svg HerbFlaga
POL Ełk COA.svg ZabytkiPomniki
POL Ełk COA.svg Ludność
POL Ełk COA.svg Struktury wyznaniowe
POL Ełk COA.svg Jeziora: Ełckie, Szyba, Selmęt Mały
POL Ełk COA.svg Sport
POL Ełk COA.svg Transport kolejowy
POL Ełk COA.svg Promenada
POL Ełk COA.svg Szkoły
POL Ełk COA.svg Osiedla

Początki osady[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie XIII w. do zachodnich krańców ziem pruskich dotarły zastępy rycerzy w białych płaszczach z czarnym krzyżem. Krzyżacy wspólnie z książętami polskimi dokonali krwawego podboju ziem jaćwieskich, sięgających mniej więcej dzisiejszego Ełku po Augustów i Suwałki. Waleczność wojowników jaćwieskich już w XII w. wychwalał sam mistrz Wincenty Kadłubek. Dopiero zakon złamał ich opór. Nad Jeziorem Ełckim, być może na zgliszczach jaćwieskiego grodu, stanęła drewniano-ziemna strażnica krzyżacka. Dopiero pod koniec XIV w. komtur bałgijski, późniejszy wielki mistrz Ulrich von Jungingen, rozpoczął budowę zamku, który stanowił siedzibę prokuratora, podległemu komturowi bałgijskiemu. Prace nad zamkiem ukończono w 1408 r., w przededniu wielkiej wojny z Polską. Warownia miała zabezpieczać państwo zakonne od ataku z południowego wschodu, od strony Litwy i Mazowsza. Była to najdalej na wschód wysunięta placówka zakonna w Prusach, która nie należała do bezpiecznych. Mimo to nad brzegiem jeziora naprzeciw zamku powstała wkrótce osada rzemieślnicza. Wody jeziora i rzeki Ełk obfitowały w ryby, dawało to impuls do rozwoju rybołówstwa. Pobliskie puszcze sprzyjały rozwojowi bartnictwa i łowiectwa. Mimo grożących mieszkańcom napadów litewskich w te rejony chętnie przybywali osadnicy z Niemiec i Mazowsza.

Na dawnej wyspie, obecnie nad Jeziorem Ełckim w zachodniej części miasta, przy drodze prowadzącej po sztucznie usypanej grobli, znajdują się ruiny krzyżackiego zamku. Obiekt, który w minionych wiekach był wielokrotnie przebudowywany, niszczony przez pożary, dewastowany przez użytkowników, przypomina raczej smutny relikt czasów komunistycznych, a nie zabytek z czasów średniowiecza. Wyjaśnienie takiego stanu znajdziemy w historii miasta, którego losy silnie związane były z dziejami warowni krzyżackiej. W pierwszym okresie wojen polsko-krzyżackich miasto i osada zostały spalone. Ważny strategicznie zamek został odbudowany. W ełckim zamku książę Witold prowadził rozmowy z Krzyżakami. Nie mniej żywotna okazała się osada, w której wciąż przybywało mieszkańców.

XV wiek[edytuj | edytuj kod]

W 1425 r. wielki mistrz Paweł von Russdorf nadał osadzie przywilej lokacyjny. Sołtysem został wtedy Bartosz Bratomil. Osada nazwę wzięła od pobliskiej rzeki Łek. U Jaćwingów słowo oznaczało najprawdopodobniej „białą wodę”. Inni badacze wywodzą nazwę miasta od polskiego słowa „łęk”, co oznacza łąkę. Krzyżacy nadali osadzie nazwę w brzmieniu niemieckim. W późniejszych źródłach podawano ją różnie: Licke, Lik, Licce, Lueck, Lyck. Ełk położony był na bocznym szlaku handlowym wiodącym z Mazowsza najkrótszą drogą do Królewca. Osada rozwijała się szybko i zapewne już w 1435 r. uzyskała odnowienie praw sprzed 10 lat. Nie zachował się dokument lokacyjny i dlatego wśród historyków nie ma pewności, czy podana data lokacji jest niepodważalna. Rozwój Ełku zahamowały dalsze konflikty zbrojne Polski i zakonu. Największych zniszczeń okolica doświadczyła podczas wojny trzynastoletniej. Przeciwko krzyżackiej załodze zamku wystąpiła okoliczna ludność. Zamek zdobyto, a garnizon wycięto (oszczędzono jedynie braci zakonnych). Warownia do końca wojny pozostała w polskich rękach. Odwetowe wypady krzyżackie skupiły się na osadzie. Po pokoju toruńskim osada pozostało w granicach państwa krzyżackiego, co było dużym zaskoczeniem dla mieszkańców. Zerwaniu uległy kontakty handlowe z Mazowszem. W drugiej połowie XV w. w Ełku założona została szkoła przykościelna.

Ełk w Prusach Książęcych[edytuj | edytuj kod]

W 1520 r. jeszcze raz doszło do oblężenia ełckiej warowni. Wówczas zamek zaatakowali liczący ok. 2 tys. ludzi oddziały wojsk mazowieckich. Do szturmu przystąpiono 10 marca. Atak poprowadzono wzdłuż drewnianych mostów. Krzyżacy otworzyli ogień z murów, dodatkowo wysłali na jezioro łodzie ze strzelcami, którzy dziesiątkowali atakujących. Szturm został krwawo odparty. Nie wiemy nic o zniszczeniu miasta. W 1525 r. wielki mistrz Albrecht Hohenzollern złożył hołd królowi Polski Zygmuntowi I Staremu. Z mapy znikło państwo zakonne, zastąpione przez świeckie Prusy Książęce. Po sekularyzacji zamek stał się siedzibą książęcego starosty. Miasteczko zamieszkiwali wówczas osadnicy z Mazowsza. Wyraźnie zaznaczył się problem komunikacji niemieckich duchownych z polskojęzycznymi wiernymi. Na polecenie księcia Albrechta zaczęto sprowadzać księży z innych miast. Wówczas do Ełku przybył Jan z Sącza i został proboszczem tutejszej parafii luterańskiej. Zaczął nawet wydawać czasopismo dla ludności. Powstała wówczas pierwsza na Mazurach polska oficyna wydawnicza (1551). Ksiądz Małecki był nadzorcą szkoły, w której nauczano w języku polskim. Przez starania i współpracę z Uniwersytetem Królewieckim szkoła uzyskała od margrabiego Jerzego Fryderyka rangę szkoły prowincjonalnej, a następnie w roku 1599, została podniesiona do rangi szkoły książęcej.

Współczesne główne wejście na cmentarz założony w 1788

XVII i XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

Na początku XVII w. wydawać się mogło, że troski mieszkańców Ełku związane z zagrożeniem wojennym ustały. Prusy były lennikiem Polski, ożywiły się kontakty z Mazowszem i Litwą. Jednak Ełk mimo korzystnej sytuacji ekonomicznej, nie mógł się intensywnie rozwijać z powodu nękających go epidemii dżumy w roku – 1559, 1563, 1653 oraz 1709 i 1710. Wkrótce po trzeciej wielkiej epidemii w czasie potopu szwedzkiego, w 1656 r., miał miejsce najazd tatarski. Osada została doszczętnie zniszczona. Podjęto wówczas wielką odbudowę. 23 sierpnia 1669 r. wielki elektor Fryderyk Wilhelm nadał miejscowości prawa miejskie i wiele przywilejów, w tym możliwość organizowania targów i jarmarków. Ełk stał się miastem. Dominował w nim drewniana zabudowa. Było to przyczyną wielu uciążliwych pożarów w roku 1688 i 1695. Liczba mieszkańców nie przekraczała 1 000. Uniezależnienie się Prus przyniosło m.in. zmianę szlaków handlowych. Ełk pozostał na uboczu ważniejszych traktów, stając się regionalnym ośrodkiem gospodarczym. Nie omijały go też inne klęski elementarne. Zaraza na początku XVIII w. zdziesiątkowała mieszkańców. Przy życiu został co 10 obywatel. Ełk powoli dźwigał się z upadku. W 1720 r. otwarto szkołę miejską, a w 1764 pierwszą aptekę.

Panorama Ełku ok. 1900 r.
Nieistniejąca kolumna Hindenburga

XIX i XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Most na Jeziorze Ełckim

Ełk z początku XIX w. nie różnił się wiele od miasta z drugiej połowy XVII w. Nadal przeważały drewniane budynki. Ludność w mieście była głównie polska. Działały polskie organizacje społeczne m.in. Mazurska Partia Ludowa, powstała polska gazeta Przyjaciel Ludu Łecki, wydawano również polskie książki. Impulsem do rozwoju gospodarczego miasta stało się otwarcie w 1885 r. linii kolejowej, która połączyła Ełk z Piszem i Olsztynem. W latach 1893-1894 wybudowano drugi tor na odcinku Ełk – Korsze, a wiosną 1914 r. została oddana do użytku kolej wąskotorowa Ełk – Turów. Wszystkie te przedsięwzięcia spowodowały, że Ełk stał się ważnym węzłem kolejowym prowincji wschodniopruskiej, a rozwój aglomeracji uwarunkowała konieczność budowy infrastruktury technicznej miasta. W 1910 na Jeziorze Ełckim powstaje nowy żelbetowy most Suermondt-Brücke[1]. Na przełomie XIX i XX wieku miasto otrzymało nowoczesną kanalizację, gazownię, a w 1912 r. w Ełku było 700 numerów telefonicznych. Miasto zaczęło rozwijać się wzdłuż obecnych ulic Mickiewicza, Armii Krajowej i Wojska Polskiego. Podczas I wojny światowej przez Ełk przeszły oddziały rosyjskie atakujące Prusy Wschodnie. Miasto ponownie zostało znacznie zniszczone. Po zakończeniu działań wojennych podjęto odbudowę. Pojawiły się nowe fabryki maszyn, tartaki, cegielnie i karczmy. W 1945 r. o Ełk toczyły się zaciekłe walki. Zniszczeniu uległo blisko 50% zabudowy. Po wojnie Ełk był wyludnionym miastem powiatowym, zasiedlono go mieszkańcami z Kresów: Grodzieńszczyzny i Wileńszczyzny. W 1991 r. powołano obszar funkcjonalny „Zielone Płuca Polski” i opracowano strategię ekorozwoju tego obszaru. Ełk, który leży niemal w centrum „Zielonych Płuc”, przystąpił w 1992 r. ze swoim programem „Ełk – miasto ekologiczne” do realizacji tej strategii. Ełcki Program uznano za jeden z najlepszych w Europie – za co Miasto w 1993 r. zostało wyróżnione prestiżową Nagrodą Forda. Rozpoczęto rekultywację jeziora oraz modernizację oczyszczalni ścieków. W marcu 1992 r. Ełk stał się siedzibą diecezji ełckiej[2]. Dzięki temu odzyskał swoją historyczną rolę Duchowej Stolicy Mazur. 8 czerwca 1999 r. przybył z pielgrzymką Ojciec Święty Jan Paweł II. Wizyta papieża zgromadziła ok. 300 tys. pielgrzymów, co jest największym dotychczasowym zgromadzeniem w historii miasta. Dziś ma ponad 56 tys. mieszkańców, a największą atrakcją jest położenie w jednym z najpiękniejszych zakątków Polski.

XXI wiek[edytuj | edytuj kod]

W 2001 roku powstało Centrum Edukacji Ekologicznej. W 2005 r. odbył się największy dotychczas koncert pt. „Hity na czasie”. Na plażę miejską przybyło – ponad 40 tys. osób, relację telewizyjną w TVP2 z imprezy w Ełku obejrzały 4 mln widzów[3][4]. W 2008 i 2009 r. pojawiały się plany powiększenia granic administracyjnych miasta, skutecznie blokowane przez władze gminy Ełk. W 2009 miasto odwiedził prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński[5]. Ełk wygrał konkurs jako „Letnia Stolica Mazur”.

Historyczne nazwy wybranych ulic[edytuj | edytuj kod]

Historyczne nazwy wybranych ulic
Obecna nazwa Nazwa z czasów PRL Nazwa niemiecka w 1927 roku
(przetłumaczona niemiecka nazwa)
Współcześnie na osiedlu
ul. Wojska Polskiego ul. Wojska Polskiego Kaiser Wilhelm Straße
(ul. Cesarza Wilhelma)
Centrum, Północ I
ul. Armii Krajowej ul. Armii Czerwonej Hindenburgstraße
(ul. Hindenburga)
Centrum
ul. Mickiewicza Bismarckstraße
(ul. Bismarcka)
Centrum
ul. Piłsudskiego Schulstraße (ul. Szkolna) Północ I
ul. Chopina Falkstraße (ul. Falka) Centrum
ul. Pułaskiego Seestraße
(ul. Jeziorna)
Centrum, Północ I
ul. Wawelska Blücherstraße
(ul. Blüchera)
Centrum
ul. Zamkowa Schloßstraße
(ul. Schlossa)
Centrum, Grunwaldzkie
ul. Sikorskiego ul. Polna Północ I, Północ II, Zatorze

Przynależność państwowa[edytuj | edytuj kod]

Od uzyskania praw miejskich Ełk znajdował się pod panowaniem następujących państw:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy