Historia Egiptu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Historia Egiptu – ten artykuł omawia temat historii państwa Egipt od starożytności po czasy współczesne.

Okres predynastyczny i protodynastyczny (ok. 3200-3080 p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Mapa Egiptu w okresie predynastycznym (w języku niemieckim)

Okres archaiczny (ok. 3080-2675 p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Stare Państwo (ok. 2675-2170 p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Stare i Średnie Państwo
Cheops, wielki budowniczy piramid za czasów IV dynastii

Okres Starego Państwa obejmujący lata ok. 2675-2170 p.n.e., przypadał na rządy III-VI dynastii.

Podstawy potęgi politycznej i ekonomicznej Starego Państwa stworzył Dżoser, założyciel III dynastii. W ramach reformy administracyjnej poddał cały obszar kraju sprawnej i scentralizowanej strukturze urzędniczej. Faraon rozpoczął systematyczną penetrację Dolnej Nubii oraz ziem na półwyspie Synaj.

Apogeum świetności Starożytny Egipt osiągnął za czasów IV dynastii, założonej przez Snofru energicznego zdobywcę, który odbył zwycięskie ekspedycje do Libii, Nubii oraz na Synaj. Snofru doprowadził proces zarządzania krajem do całkowitej centralizacji.

Ogromne koszty ekonomiczne poniesione na wzniesienie piramid nadwyrężyły gospodarkę kraju, skutki ujawniły się w czasach V dynastii np. w postaci osłabienia wszechwładzy faraonów i uzyskania ogromnych wpływów kapłanów świątyni boga Re w Heliopolis. Pod koniec panowania dynastii zaznaczyły się negatywne skutki osłabienia władzy centralnej i nadmierne umocnienie się naczelników poszczególnych nomów.

Przejęcie władzy przez VI dynastię początkowo nie zapowiadało większych zmian ani nadchodzącego upadku. Katastrofa nastąpiła w czasach panowania Pepi II (według tradycji trwało ono 94 lata). Zakres władzy faraonów został znacznie uszczuplony przez urzędników terytorialnych, którzy zapewnili sobie dziedziczność zajmowanych stanowisk. Z czasem doprowadziło to do wyodrębnienia się księstw dzielnicowych, których naczelnicy posiadali dużą swobodę podejmowania decyzji. Równocześnie zwiększały się obciążenia fiskalne ludności, zaś ubożejący dwór faraonów nie był w stanie zapewnić jej środków wystarczających do zaspokojenia potrzeb[1]. To powodowało paraliż administracji centralnej, faktyczne uniezależnienie się nomarchów doprowadziły do anarchii społecznej, utraty wszystkich zdobyczy terytorialnych oraz ostatecznego upadku kraju, który pogrążył się w chaosie ciemnych wieków Pierwszego Okresu Przejściowego[2].

Pierwszy Okres Przejściowy (ok. 2250 – ok. 2050 p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy Okres Przejściowy, charakteryzował się upadkiem silnej, scentralizowanej władzy, wewnętrznymi walkami o panowanie nad całym krajem i niepokojami społecznymi wywołanymi pogorszeniem się sytuacji uboższych warstw społeczeństwa.

W ciężkiej sytuacji wywołanej za czasów Pepiego II doszło do buntu ubogiej ludności skierowanego przeciw możnym i uniezależnienia się książąt dzielnicowych od władzy centralnej, która upadła. Egipt rozpadł się na wiele niezależnych, niewielkich państw (czasy VII i VIII dynastii), które pogrążyły się we wzajemnych konfliktach[3]. Z czasem wyodrębniły się dwa najważniejsze, rywalizujące ze sobą, ośrodki władzy: Herakleopolis w Dolnym Egipcie i Teby w Górnym Egipcie. Oba te ośrodki musiały toczyć walki z innymi księstwami dzielnicowymi, a także z najeźdźcami zewnętrznymi z Azji. Około 2050 r. p.n.e. władca Teb Mentuhotep III (XI dynastia) ostatecznie pokonał władcę Herakleopolis i zjednoczył Egipt, rozpoczynając okres Średniego Państwa[4].

Średnie Państwo (ok. 2050 - ok. 1760 p.n.e)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Średnie Państwo.
Egipt na tle starożytnego Bliskiego Wschodu w I poł. II tysiąclecia p.n.e.
Inskrypcje grobowe Mentuhotepa II

Okres Średniego Państwa obejmował panowanie XI i XII, a według niektórych również XIII dynastii. Wtedy to Egipt odzyskał polityczną jedność i odbudował potęgę monarchii zapoczątkowaną przez faraona Mentuhotepa II.

Żmudna konsolidacja Dolnego i Górnego Egiptu pod koniec trwania Pierwszego Okresu Przejściowego, wokół X dynastii z Heliopolis i XI dynastii z Teb, doprowadziła do starcia obu królestw. Górę wzięli tebańczycy których rządy zapoczątkowały nowy etap historii Egiptu. Odrodzenie władzy centralnej i ponowne narzucenie administracyjnego jarzma doprowadziło do odrodzenia początkowo wewnętrznego, a na późniejszym etapie zewnętrznego państwa faraonów.

Udane podboje ziem bogatych w surowce oraz zabezpieczenie szlaków handlowych stworzyło dogodne warunki do dobrobytu na terenie pańtwa. Za czasów panowania władców XII dynastii Egipt wszedł w okres wielkiego rozkwitu kulturowego ustanawiając wzorce klasyczne, mające wpływ na późniejsze pokolenia przez kolejne kilkanaście stuleci.

Podczas panowania Senusereta III prowadzono niezwykle brutalne podboje Nubii[5], 10. i 16.[6] [7][8]. Nowa granica ustanowiona została w Semna. Wiadomo również o przynajmniej jednej kampanii wojennej Senusereta III w Syrii przeciwko koczowniczym Mencziu[9][10][11][12]. Te zwycięskie wojny zdecydowanie umocniły autorytet Egiptu na zewnątrz. Miały również niezwykle istotne znaczenie ekonomiczne. 20 lat samodzielnych rządów Senusereta III i prawie 50 jego następcy Amenemhata III doprowadziły Egipt do apogeum świetności.

Drugi Okres Przejściowy[edytuj | edytuj kod]

Mapa Egiptu podczas Drugiego Okresu Przejściowego (w języku niemieckim)

Początek panowania XIII dynastii, od której tradycyjnie rozpoczyna się Drugi Okres Przejściowy, wygląda jednak na całkowicie legalną kontynuację bez jakichkolwiek oznak gwałtownych zmian. Cechą charakterystyczną rządów jej władców było znaczne osłabienie władzy centralnej, co ważniejsze jednak, bez oznak załamania i przy zachowaniu wszelkich form kultury klasycznej cechującej rządy poprzedniej dynastii. Dlatego też niektórzy badacze zaliczają panowanie XIII dynastii do okresu Średniego Państwa, a przynajmniej pierwszą ich połowę[11][13].

Na czasy XV i XVI dynastii przypada okres panowania Hyksosów. Stworzyli oni własne państwo ze stolica w Awaris (dzisiejsze Tell el-Daba), obejmujące całą deltę[14]. Zdaniem M. Stępnia wraz z objęciem rządów przez Hyksosów z XV dynastii, w 1630 r. p.n.e. nad Dolnym Egiptem rządy sprawowała lokalna (egipska) XVII dynastia[14]. Odmiennego zdania jest M. Marciniak, który uważa, że XVII dynastia przejęła władzę dopiero w roku 1650 p.n.e., wykorzystując osłabienie Hyksosów[15]. Hyksosi zostali ostatecznie pokonani i wyparci ze Środkowego Egiptu przez Kamesa ostatniego władcę XVII dynastii, który pokonał Hyksosów w bitwie pod Hermopolis. Brat Kamesa, i jego następca Jahmes, ostatecznie usunął Hyksosow z Egiptu został założycielem XVIII dynastii i pierwszym władcą Nowego Państwa[14].

Nowe Państwo[edytuj | edytuj kod]

Egipt w 1450 p.n.e
Information icon.svg Osobny artykuł: Nowe Państwo (Egipt).

Nowe Państwo trwało od XVI do XI wieku p.n.e. Był to okres panowania XVIII, XIX i XX dynastii [a].

panowanie asyryjskie (671656 p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Przyczyną wojny z Egiptem była polityka faraona Taharki w miastach fenickich. W 675 p.n.e. kuszycki władca z powodzeniem nakłonił króla Tyru do buntu przeciwko Asyrii. Assarhaddon chcąc uderzyć w źródło niepokojów w tym rejonie w 674 p.n.e. dokonał inwazji na Egipt, który nieustannie podburzał lokalnych władców Fenicji. Linie zaopatrzenia wystawione na ataki plemion arabskich oraz opór faraona Taharki skutecznie powstrzymały atak.

W 671 p.n.e. armia asyryjska ponownie pomaszerowała na Egipt. Tym razem faraon Taharka z dynastii kuszyckiej poniósł klęskę i wycofał się do Górnego Egiptu, Memfis zostało zdobyte i splądrowane, a książęta Dolnego Egiptu, m.in. Necho z Sais uznali władzę Assarhaddona. Wprowadzono 22 asyryjskich namiestników w Dolnym Egipcie. Król asyryjski przyjął też tytuł króla Dolnego i Górnego Egiptu oraz Etiopii, jednak dwóch ostatnich krajów nie zdobył i nie miał nad nimi żadnej władzy [16].

Asyryjczycy nie zdecydowali się włączyć Egiptu bezpośrednio do swojego państwa. Zamiast tego Assarhaddon wyniósł do władzy głównego oponenta Kuszytów, tworząc nową dynastię pochodzącą z miasta SaisXXVI dynastię. Spełniali oni rolę gubernatorów, a Egipt stał się państwem zależnym od Imperium Asyryjskiego. Późniejsze teksty z czasów panowania Aszurbanipala określają zasięg terytorialny panowania Asyryjczyków do Memfis i Delty[17].

W 669 p.n.e., gdy władza asyryjska nad Egiptem została utracona, król zorganizował nową ekspedycję, lecz w czasie drogi zmarł. Władzę po nim objął jeden z jego synów, Aszurbanipal, który wyprawił do Egiptu. Pokonał siły egipskie w Karbaniti, zdobył Memfis i Teby[17].

panowanie perskie (525404 p.n.e. oraz 343331 p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Mapa Imperium Perskiego w latach 648–330 p.n.e.

Pierwsza okupacja perska trwała 120 lat. Wielcy królowie perscy reprezentowani byli w Memfis przez satrapów i skarbników. Jednak ideologicznie ci imperatorzy byli sukcesorami królów saickich i tworzyli wg. Manethona XXVII dynastię. W czasach saickich kultura i gospodarka Egiptu rozkwitły. Kambyzes i Dariusz I okupowali w szczególności prowincje dobrze prosperujące. Persowie nie tylko zatrudniali miejscowych urzędników do administrowania krajem, ale również wzmacniali i powiększali żydowsko-aramejskie garnizony wojskowe na Elefantynie. Dawali również dużą swobodę w prowadzeniu handlu przez kupców greckich i fenickich. Ok. roku 445 p.n.e. Herodot podróżował po Egipcie. Piersi władcy perscy, a zwłaszcza Dariusz I, chętnie przedstawiali się jako faraonowie na licznych wznoszonych przez siebie budowlach[18].

panowanie Ptolemeuszy (331–30 p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Państwa hellenistyczne na przełomie IV i III wieku p.n.e.
Information icon.svg Osobny artykuł: Egipt ptolemejski.

Egipt ptolemejski był jedną z dwóch największych potęg hellenistycznego Wschodu. Obserwujemy w tym okresie rozkwit faraońskiej sztuki i architektury, będący jednocześnie jej ukoronowaniem. Imperialną potęgę Egiptu tego okresu, jego wpływ na inne kraje basenu wschodniej części Morza Śródziemnego, można porównywać do najwspanialszych dla Egiptu okresów, panowania XVIII, XIX i XXII dynastii[19].

panowanie rzymskie (30 p.n.e.–395 r.)[edytuj | edytuj kod]

Provincia Aegyptus

Po śmierci Kleopatry VII, ostatniej przedstawicielki dynastii Ptolemeuszy, Oktawian August przyłączył Egipt do imperium rzymskiego. Egipt rządzony był przez bezpośredniego przedstawiciela cesarza, namiestnika ekwickiego w najwyższej randze prefekta. W początkowym okresie rządów rzymskich zaznaczył się pewien wzrost dobrostanu, wynikający z usprawnienia administracji pod okiem rzymskich urzędników, a także w wyniku podjętych działań na rzecz zwiększenia wydajności zbiorów (m.in. przez oczyszczenie kanałów). Kraj zachował podział na nomy, ale rola nomarchów (zresztą już od czasów ptolemejskich) została znacznie ograniczona na rzecz powoływanych przez prefekta strategów. Egipt pełnił ważną rolę ekonomiczną z uwagi na dostawy zboża dla Rzymu. Z czasem zaczęły się pojawiać poważne problemy wynikające z nadmiernego obciążenia podatkami i chociaż niektórzy cesarze (Hadrian) darzyli Egipt szczególną przychylnością, to jednak nie wpływało to na poprawę sytuacji miejscowej ludności – zarówno Greków, zamieszkujących większe ośrodki miejskie, jaki Egipcjan.

Kres cywilizacji starożytnego Egiptu położyło chrześcijaństwo[20][21], które w zasadniczy sposób przeobraziło kulturę Egiptu[22].

Umowną datą zakończenia epoki starożytnego Egiptu jest rok 395[b], a więc data podziału państwa rzymskiego przez Teodozjusza na dwie części. Do uznania tej daty jako cezury skłoniło również uczonych datowanie najpóźniejszej znanej nam inskrypcji hieroglificznej z wcześniejszego roku – 394, co w jakimś stopniu ma również swój symboliczny charakter. Po roku 395 Egipt, w znacznym już stopniu chrześcijański, wszedł w skład Bizancjum.

panowanie bizantyńskie (395–642 r.)[edytuj | edytuj kod]

Cesarstwo Bizantyńskie za panowania Justyniana I

W latach 639–41 n.e. Egipt został podbity przez Arabów i stał się prowincją kalifatu. Chrześcijańska ludność Egiptu, Koptowie, była niechętna panowaniu Bizancjum i dlatego nie stawiała oporu najeźdźcom i w ciągu następnych wieków uległa w większości islamizacji[23].

panowanie arabskie (642 – 1171 r.)[edytuj | edytuj kod]

Państwo Fatymidów

panowanie Saladyna – dynastia Ajjubidów (1171–1254 r.)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ajjubidzi.
Państwo Ajjubidów

panowanie mameluków (1254–1517 r.)[edytuj | edytuj kod]

Państwo mameluków ok. roku 1279

panowanie osmańskie (1517–1774 r.)[edytuj | edytuj kod]

Egipt pod panowaniem Imperium osmańskiego
Information icon.svg Osobny artykuł: :en:Egypt Eyalet.

Egipt znalazł się pod panowaniem tureckiego państwa, Imperium Osmańskiego.

panowanie mameluckie (koniec XVIII w.-1808)[edytuj | edytuj kod]

Władzę w Egipcie przejęli Mamelucy, czyli oddziały wojskowe złożone z niewolników czerkieskich, gruzińskich, kipczackich i tureckich, którzy od ok. IX wieku stanowili gwardię przyboczną sułtanów średniowiecznego Egiptu. W 1250 roku objęli oni ligarchiczną władzę w Egipcie - żołnierze zdobyli pałac sułtana Turan-Szacha z dynastii Ajjubidów i go zabili, a na tronie osadzili dziecko, Al-Mansur Ali'ego, w którego imieniu władzę sprawowali sułtanka Szadżar-ad-Durr i mameluk Turkmen Ajbak.

Państwo Mameluków zostało podbite w 1517 roku przez Turków osmańskich, jednak Mamelucy zachowali swoje ziemie i przywileje. W XVIII wieku w czasie osłabienia imperium osmańskiego ponownie zdobyli władzę w Egipcie, ale na krótko, i w 1798 zostali pokonani przez Napoleona, który ostatecznie odebrał im ziemie i władzę[24].

panowanie francuskie (1798-1801)[edytuj | edytuj kod]

Wyprawa Napoleona na Egipt, który miał służyć jako przyszła baza wypadowa pod inwazję na Indie, zakończyła się częściowym sukcesem. Generałowi udało się zająć Maltę i Dolny Egipt z Kairem. W wyniku trudności klimatycznych, a także zmuszony przez siły turecko-angielskie, kapitulował w 1801 r[25].

panowanie angielskie (1881–1922 r.)[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Sułtanatu Egipskiego
Information icon.svg Osobny artykuł: Sułtanat Egiptu.


Królestwo Egiptu (1922–1953)[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Królestwa Egiptu
Information icon.svg Osobny artykuł: Królestwo Egiptu.

niepodległość Egiptu – 12 lutego 1922[edytuj | edytuj kod]

28 lutego 1922 Egipt oficjalnie ogłosił niepodległość od Wielkiej Brytanii. Panujący wówczas już 5 lat Fu’ad I został pierwszym nowożytnym królem Egiptu[26].

Arabska Republika Egiptu (1952–1958 i od 1971)[edytuj | edytuj kod]

Zjednoczona Republika Arabska
Terytorium współczesnego Egiptu
Information icon.svg Osobny artykuł: Kryzys sueski.

Egipt po 1971[edytuj | edytuj kod]


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. lata 1570-1070 p.n.e.
  2. nie wszyscy badacze się z tą datą zgadzają

Przypisy

  1. J. Wolski, "Historia powszechna. Starożytność", Warszawa 1992, s. 32.
  2. M. Jaczynowska, D. Musiał, M. Stępień: Historia starożytna. Trio, 2006. ISBN 9788374361477.
  3. S. Arnold, W. Kurkiewicz, A. Tatomir, W. Żurawski, "Dzieje świata", Gdańsk 1990, s. 16.
  4. S. Arnold, W. Kurkiewicz, A. Tatomir, W. Żurawski, "Dzieje świata", Gdańsk 1990, s. 16-17.
  5. J.H. Breasted: Ancient Records of Egypt Vol. I. s. 292-293.
  6. J.H. Breasted: Ancient Records of Egypt Vol. I. s. 295.
  7. J.H. Breasted: Ancient Records of Egypt Vol. I. s. 296.
  8. S.T.Smith. A Model for Egyptian Imperialism in Nubia. „Göttinger Miszellen”. 122, s. 77-103, styczeń 1991. ISSN X 0344-385 X (ang.). 
  9. J.H. Breasted: Ancient Records of Egypt Vol. I. s. 304-305.
  10. I.Shaw, s.154-159.
  11. 11,0 11,1 N.Grimal, s.174-179.
  12. W.J.Hamblin: Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC. s. 403-407.
  13. I.Shaw, s. 137.
  14. 14,0 14,1 14,2 M.Stępień: Bliski Wschód. Warszawa: 1999, seria: Historia Starożytna (red. M. Jaczynowska).
  15. M. Marciniak: Historia starożytnego Egiptu. PWN, 1978, seria: Starożytny Egipt (red.A. Szczudłowska).
  16. Saggs H. W. F., Wielkość i upadek Babilonii, Warszawa 1973, s. 119.
  17. 17,0 17,1 Tytus Mikołajczak: Potęga i upadek kuszyckiego Egiptu (pol.). [dostęp 2014-01-31].
  18. Dariusz Sitek: XXVII dynastia 525 - 404 (pierwsze panowanie perskie) (pol.). [dostęp 2014-01-31].
  19. Dariusz Sitek: Ptolemeusze ( Lagidzi ) 306 - 30 (pol.). [dostęp 2014-01-31].
  20. Władysław Dziewulski, Zwycięstwo chrześcijaństwa w świecie starożytnym, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1969
  21. Alicja Wach-Brzezińska, Mity starożytnych Egipcjan, Astrum, Wrocław 2006, s.7
  22. Religie starożytne Bliskiego Wschodu, praca zbiorowa pod red. Krzysztofa Pilarczyka, WAM, Kraków 2008, s.41
  23. Egipt. Historia. (pol.). [dostęp 2014-01-31].
  24. Egipt Mameluków (koniec XVIII w.-1808) (pol.). [dostęp 2014-01-31].
  25. Okres napoleoński (1798-1801) (pol.). [dostęp 2014-01-31].
  26. Królestwo (1922-1953). [dostęp 2014-01-31].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Wolski J., "Historia powszechna. Starożytność", Warszawa 1992.
  2. Arnold S., Kurkiewicz W., Tatomir A., Żurawski W., "Dzieje świata", Gdańsk 1990.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]