Historia Iraku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Niniejszy artykuł opisuje dzieje Ziemi Irackiej od pojawienia się tam pierwszych ludzi w epoce kamienia, aż do czasów obecnych.

Historia Iraku w ścisłym tego wyrażenia znaczeniu rozpoczęła się w 1-szej poł. VII w.n.e. – wtedy to właśnie arabscy zdobywcy nadali owej ziemi tę nazwę: „Irak”. Spośród nazw wcześniejszych najlepiej znaną i najczęściej stosowaną jest „Mezopotamia” (grec. „Międzyrzecze”). Wynika to z faktu, iż odnosi się ona do krainy geograficznej, co nadaje jej charakter ponadczasowo uniwersalny (można ją stosować w odniesieniu do każdej epoki). Inne natomiast nazwy, takie jak Sumer (najstarsza znana dziś nazwa odnosząca się do tamtego regionu), Babilonia, czy wreszcie Irak są określeniami konkretnych jednostek polityczno-administracyjnych (państw, prowincji), co ogranicza zakres ich prawidłowego stosowania do wypowiedzi tyczących się konkretnej epoki, kiedy to istniało określone państwo lub prowincja.

Niepodległe państwo irackie powstało formalnie w roku 1932.

Epoka przedarabska[edytuj | edytuj kod]

Prehistoria[edytuj | edytuj kod]

W okresie prehistorycznym przez ziemie dzisiejszego Iraku przeszła fala migracyjna cro-magnończyków zmierzających ku Indiom i Wschodniej Azji. Później, ok. 36 tys. lat temu, na terenie dzisiejszego Iraku i Iranu pojawiła się kultura baradosteńska górnego paleolitu. Ok. 18 tys. lat temu nastąpiła zmiana na kulturę zarzyjską, a ok. 9000 r.p.n.e. na północnym wschodzie dzisiejszego Iraku pojawia się kultura Zawi Szemi Szanidar.

Na ziemiach Iraku neolit przedceramiczny nastąpił ok. 8000 r.p.n.e. (Kultura Dżarmo).

Ok. 6000 r.p.n.e. w środkowym Iraku pojawiła się neolityczna kultura Hassuna. Prawie jednocześnie z nią istniała również kultura Samarra, która pod koniec 5 tysiąclecia p.n.e. przeszła w kulturę Ubajd, rozpościerającą się daleko poza ziemiami Iraku na obszarze południowej Anatolii. Kultura Ubajd konkurowała z kulturą Halaf i ostatecznie doprowadziła do jej zniszczenia.

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Obszar między Eufratem a Tygrysem, zwany od starożytności Mezopotamią (gr. międzyrzecze), był kolebką najstarszych cywilizacji, które zaczęły tam powstawać już w 3500 r.p.n.e. Istniały tam następujące państwa: Sumer[1], Akad (pierwsze wielkie państwo na tym terenie, utworzone ok. 2300 r.p.n.e. przez Sargona), Asyria, Babilonia[2].

W roku 538 p.n.e. ziemie te zdobyli Persowie pod wodzą Cyrusa II Wielkiego[3], który rozgromił Chaldejczyków i włączył Mezopotamię do państwa Achemenidów. Panowanie Achemenidów trwało do podbicia Persji przez Aleksandra Wielkiego w IV w.p.n.e. Po rozpadzie jego imperium Mezopotamia stała się częścią Państwa Seleucydów[4][5].

W 115 r.n.e. Mezopotamię podbił Trajan i stała się ona prowincją Cesarstwa rzymskiego. W 227 nowa perska dynastia Sasanidów dokonała jej rewindykacji.

Epoka arabska[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Epoka wczesnoarabska[edytuj | edytuj kod]

Podboje arabskie

W roku 635 państwo Sasanidów najechali Arabowie, którzy ostatecznie zdobyli Mezopotamię w wyniku bitwy pod Kadeszem w roku 636[6][7]. Zwycięzcy nadali tej ziemi nazwę Irak i (w latach 40-ych VII w.) nawrócili na islam większość jej mieszkańców, którzy dotychczas byli chrześcijanami.

Po śmierci proroka Mahometa wybuchły ostre walki o tron kalifa. Od 656 do 661 kalifem był jego bliski krewny Ali. W 661 władzę nad kalifatem arabskim przejęła dynastia Umajjadów, którzy przenieśli stolicę z Medyny do Damaszku[7], w wyniku czego w islamie nastąpił okres długotrwałego rozpadu. Mieszkańcy Iraku jako poddani Alego wyznawali szyizm. Po dojściu do władzy Umajjadów rozpoczęło się krzewienie sunnizmu.

Konflikt między szyitami a Umajjadami stał się jedną z przyczyn dojścia do władzy w 750 dynastii Abbasydów, którzy założyli Bagdad będący od 762 stolicą Iraku[7].

W latach 750–1258 nastał wielki rozkwit, a Bagdad stał się największym kulturalnym, naukowym i handlowym centrum muzułmańskiego świata.

Mongolskie jarzmo[edytuj | edytuj kod]

W roku 1258 nastąpił regres spowodowany najazdem Mongołów[8] pod wodzą Hulagu-chana, którzy rozgrabili Bagdad i spustoszyli Mezopotamię. Mongolska dynastia Ilchanidów panowała tu do połowy XIV w. Po niej nastała dynastia Dżalajrydów (1339-1410). W 1393[9] i 1401 Bagdad był niszczony przez wojska Timura Chromego i dwukrotnie przebudowywany. Po Dżalajrydach nastąpiły rządy licznych i często zmieniających się dynastii. Jedną z nich byli Safawidzi, którzy władzę w Iraku objęli w roku 1509 i uczynili szyizm religią państwową.

Fragment XVII-wiecznej mapy Turcji obejmujący m.in. prowincję "Yerack"

Nowożytność (okres turecko-osmański)[edytuj | edytuj kod]

Następnie o władzę nad tą ziemią rywalizowali Persowie i Turcy, którzy ostatecznie wygrali w roku 1534. Od tej pory, przez prawie 400 lat aż do początków XX w. Irak był turecką prowincją[10], w której realną władzę sprawowali namiestnicy, co było spowodowane znacznym oddaleniem Bagdadu od stolicy Imperium osmańskiego.

Począwszy od XIX w. swoje zainteresowanie tym obszarem zaczynają okazywać państwa zachodnioeuropejskie – Niemcy, Francja i Wielka Brytania.

Pod koniec XIX w. w wyniku reformy administracyjnej rozpoczęły się dążenia na rzecz autonomii Iraku

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

W 1914 z początkiem I wojny światowej Irak stanął po stronie Niemiec. W tym samym roku do południowego Iraku wkroczyły wojska brytyjskie. W 1917 Anglicy zajęli Bagdad i Kirkuk, a w 1918 kontrolowali prawie cały obszar Iraku. Skutkiem wojny był rozpad Imperium osmańskiego, a w kwietniu 1920 r. na konferencji w San Remo Liga Narodów wydała Wielkiej Brytanii mandat na rządzenie Irakiem, co usankcjonowało jego status jako kolonii Brytyjskiej[11][12].

Irak i kraje ościenne w roku 1920

W roku 1921 proklamowano monarchię konstytucyjną[11][12], z dwuizbowym parlamentem, pod panowaniem Haszymidów a królem Iraku został obrany Abdullah, jednak funkcję tę objął jego brat Fajsal[13], który rządził pod brytyjskim protektoratem (w charakterze odszkodowania Abdullahowi powierzono władzę w Jordanii). 3-go października 1932 r. proklamowano formalną niepodległość[11][12] Królestwa Iraku, które wstąpiło też zaraz do Ligi Narodów. Mimo to Irak wciąż pozostawał zależny od Wielkiej Brytanii[12]. W roku 1933 (zaledwie rok po ogłoszeniu niepodległości) zmarł król Fajsal[13] a następcą został jego syn Ghazi I, który rządził tylko do 1939, kiedy to umarł, a nowym królem został jego syn Fajsal II mający wówczas 4 lata[13]. Dopóki nie uzyskał pełnoletności władzę regencką sprawował jego stryj 'Abd al-Ilah. W czasie II wojny światowej, Irak ponownie zajęli Brytyjczycy, wskutek czego kraj ten skłaniał się ku Niemcom. W 1953 król Fajsal II uzyskał pełnoletniość[13], ale jego stryj-regent nadal starał się wpływać na politykę kraju. W latach 1948-1958 miało miejsce mnóstwo demonstracji i niepokojów. W 1955 Irak podpisał pakt bagdadzki[12], a w 1958 połączył się z Jordanią tworząc Federację Arabską. Najważniejszym wydarzeniem w roku 1958 był przewrót wojskowy, w czasie którego na pałacowym podwórzu zastrzelono króla, księcia regenta i kilka kobiet z królewskiej rodziny. Nowy rząd rewolucyjny zniósł instytucje tzw. ancien régime (monarchię i parlament) oraz proklamował republikę i rozwiązał federację z Jordanią[12]. Ustanowiono też dyktaturę generała Kasema, którego obalono w wyniku kolejnego przewrotu w roku 1963. W roku 1967 kraj przystąpił do wojny izraelsko-arabskiej.

Po serii państwowych przewrotów w r. 1968 do władzy doszła partia Baas (arabscy socjaliści), która zbliżyła się do Związku Radzieckiego. W odpowiedzi na co rząd USA i Iranu opracował strategię osłabienia Iraku. Państwa re rozpoczęły wspieranie kurdyjskich separatystów niechętnych wobec rządu panarabistów. Sytuacja ta doprowadziła do tego że prezydent kraju Ahmad Hasan al-Bakr zdystansował się od ZSRR i nawiązał lepsze kontakty z USA[14]. Niemniej jednak stosunki z Izraelem pozostawały coraz gorsze a 1974 r. w trakcie walk Arabów z Izraelem, baasiści wysłali przeciwko Izraelowi dywizję pancerne[15]. Początkowo bardzo przyjazne stosunki Iraku z ZSRR pozwoliły wciągnąć komunistów do partii Baas którzy odtąd stali się wasalami panarabistów a w późniejszym czasie w wyniku dalszych walk o władzę zostali rozbici i zdziesiątkowani przez antykomunistycznie nastawianą większość partii Baas. W ten sposób baasiści pozbawili ZSRR wpływu na sytuację w kraju poprzez wpływanie na tamtejszą partię komunistyczną a tym samym destabilizacje rządu[16].

Aby położyć kres kurdyjskiej rebelii, baasistowski rząd poprawił relacje z monarchistycznym rządem Iranu. W wyniku Umowy Algierskiej z 1975 r. Iran zaprzestał wspierania buntowników a Irak zrzekł się praw do części szlaków wodnych Szatt al Arab. Gdy rząd Iranu znalazł się w kłopotach, baasiści pomogli monarchii rozprawić się ze skrajnie religijną opozycją, rząd Baas wydalił z kraju radykalnego ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego[17].

W wyniku socjalistycznych reform partii Baas przeprowadzono nacjonalizacji zachodnich firm paliwowych które w Iraku pełniły rolę monopoli. Dzięki zwiększonym przychodom z ropy zmodernizowano gospodarkę, dokonano mechanizacji rolnictwa i reformy rolnej. W 1974 r. na budownictwo mieszkaniowe przeznaczono dziewięciokrotnie wyższy nakład niż dwa lata wcześniej, na transport jedenastokrotnie a na inwestycje przemysłowe, zakłady, infrastrukturę i fabryki dwunastokrotnie. Mimo socjalistycznej i lewicującej ideologii rządu w kraju pozostawiono wolny rynek[18].

W 1979 po wcześniejszym rozbiciu resztek działaczy komunistycznych i wewnętrznej opozycji Baas, prezydentem został Saddam Husajn. W okresie jego rządów zwiększono wydatki wojskowe i umocniono struktury partii. Partia zlikwidowała w programie odwołania się do religii i pozostała otwarta na wielowyznaniowość[19]. Wobec Saddama ugruntował się kult jednostki[20]. Husajn odbudował w znaczący sposób tożsamość narodową a odwołując się do starożytnych cywilizacji Babilonii, nakazał odbudować i odtworzyć szereg budowli z tego okresu[21]. Przywódca wprowadził program budowy autostrad a do kraju masowo przyjeżdżali zagraniczni pracownicy w tym Egipcjanie których w 1990 r. pozostawało w kraju już półtora miliona[22].

W trakcie wojny libańskiej Irak wsparł siły antysyryjskie. Irak poparł w tym kraju stronnictwa religijne tj. maronici i chrześcijanie[23]. W polityce zagranicznej potępił prezydenta Egiptu, Anwara Sadata (po porozumieniu w Camp David, które Egipcjanie zawarli z rządem Izraela) a w 1979 r. potępił radziecką interwencję w Afganistanie[24].

Katastrofą dla Iraku okazało się przejęcie w Iranie władzy przez szyickich fundamentalistów. Pod wpływem radykałów zza granicy w Iraku rządzonym przez zdominowaną przez sunnitów partię Baas doszło do rebelii szyickich i fali zamachów terrorystycznych[25]. W starciu z siłami szyickich radykałów, Irak zdobył wsparcie innych krajów arabskich w tym Arabii Saudyjskiej przez co w pewien sposób Irak zrzekł się sekularyzmu i laicyzmu[26].

W 1980 r. Husajn przypuścił atak zbrojny na Iran, czego przyczyną były długotrwały spór graniczny oraz chęć zawładnięcia bogatymi złożami ropy w rejonie Szatt al-Arab[11][12] a przede wszystkim ingerencja Iranu w sprawy wewnętrzne Iraku. W 1988 wojna zakończyła się brakiem rozstrzygnięcia przynosząc Irakowi wiele strat i długów[12], w kraju i na arenie międzynarodowej wojna na ogół została obwieszczona zwycięstwem Iraku[27].

Próbę zdobycia nowych terenów roponośnych Irak ponowił w sierpniu 1990 roku, kiedy to przypuścił agresję na Kuwejt i ogłosił go swoją prowincją. Choć większość rodaków i przedstawicieli innych Arabów uznało atak za sukces rządu to interwencja nie spodobała się rządom europejskim a także części rządów arabskich[28]. Na podstawie decyzji ONZ-tu wojska z USA, Wielkiej Brytanii i innych krajów (w tym także wschodnioeuropejskich) wyparły latem 1991 siły irackie z Kuwejtu. W odwecie za atak w trakcie wojny rząd Iraku zbombardował kilka miast izraelskich. Na Irak nałożono surowe gospodarcze embargo. Znalazł się on w dyplomatycznej i ekonomicznej izolacji od większości państw świata i nastąpiła aktywizacja opozycyjnych ruchów Kurdów i szyitów.

Wojna z Kuwejtem stała się podstawą wrogich stosunków zachodu z Irakiem. Od 1991 roku amerykańska agencja wywiadowcza CIA (która co ciekawe wsparła przejęcie władzy przez partię Baas a więc w tym przez Husajna) wydała na próby zabójstwa Husajna aż sto milionów dolarów[29]. Irak nie pozostawał dłużny zachodowi, w 1993 roku w rocznicę odbicia Kuwejtu przez zachodnie wojska, wywiad Iraku zaplanował nieudany zamach na byłego prezydenta USA, George'a H. W. Busha[30].

XXI wiek (Wojna w Iraku)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: II wojna w Zatoce Perskiej.

U progu XXI wieku. w Iraku doszło do liberalizacji systemu politycznego, przeprowadzono reformy konstytucji, wprowadzono amnestię dla więźniów[31].

W roku 2003, po długich dyskusjach i pod pretekstem naruszenia przez Irak rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 687 i późniejszych umów ONZ w sprawie zawieszenia broni w 1991 roku, kraj ten zaatakowała kierowana przez USA koalicja nie mająca mandatu ONZ, której celem było obalenia Saddama Husajna. Głównym argumentem koalicji, usprawiedliwiającym atak było twierdzenie, że Irak posiada broń chemiczną i biologiczną, a także wspiera terroryzm. Bezpośrednim skutkiem inwazji była wojna domowa i długotrwała okupacja[32], szacunkową liczbę ofiar kryzysu humanitarnego, szacuje się na do 1.366 350 osób. Część żołnierzy USA opuściła Irak 19 sierpnia 2010 roku, pozostali (według umowy między rządami Iraku i USA) mają opuścić kraj do końca roku 2011. Wedle źródeł z 2007 roku liczba cywilnych ofiar konfliktu wyniosła dotąd 1,2 miliona, a ponad 1/5 z 4 milionów irackich domostw straciła co najmniej jednego członka rodziny. 30 stycznia 2008 roku ORB opublikowała wyniki kolejnego badania przeprowadzonego w sierpniu-wrześniu 2007 roku, z którego wynikało, że w konflikcie w Iraku po 2003 roku mogło zginąć 1,03 miliona osób[33].

Przypisy

  1. Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.15 i 19
  2. Ludwik Piotrowicz, Atlas do historii starożytnej, Państwowe przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych Warszawa-Wrocław 1986, str.2
  3. A. Gieysztor i T. Szczechura, Świat starożytny. Podręcznik dla klasy VI i VII, szkoły powszechnej, Instytut wydawniczy "Nasza księgarnia", Warszawa 1947
  4. Ludwik Piotrowicz, Atlas do historii starożytnej, Państwowe przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych Warszawa-Wrocław 1986, str.7
  5. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.6-7
  6. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.13
  7. 7,0 7,1 7,2 Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.84 i 85
  8. Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.86
  9. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.29
  10. praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW "Prasa-Książka_Ruch" Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990, str.127-128
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Praca zbiorowa, Encyklopedia popularna, PWN Warszawa 1982, s.299
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW "Prasa-Książka_Ruch" Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990, str.128
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Praca zbiorowa, Encyklopedia popularna, PWN Warszawa 1982, s.202
  14. Malik s.44
  15. Malik s.92-93
  16. Malik s.44-45
  17. Malik s.74-75
  18. Malik s.43
  19. Malik s.70
  20. Tripp, Charles (2010). A History of Iraq. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-52900-6. s. 218-219
  21. Malik s.23
  22. Malik s.91-92
  23. Malik s.64-65
  24. Malik s.76
  25. Malik s.75
  26. Malik s.76-77
  27. Nalik s.82-83
  28. Malik s.100-104
  29. Malik s.61-62
  30. Malik s.61
  31. Malik s.119
  32. Iraq Body Count
  33. Irak – problemy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]