Historia Malty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Historia Malty liczy ponad 5000 lat. Leżąca na południe od Sycylii wyspa była zamieszkiwana i podbijana przez różne ludy i państwa. W okresie starożytnym Maltę podbijali m.in. Fenicjanie czy Kartagińczycy. W okresie nowożytnym była siedzibą Zakonu Kawalerów Matlańskich. W XIX Malta stała się kolonią brytyjską. Spod panowania brytyjskiego Maltańczycy wyszli dopiero w drugiej połowie XX w. Obecnie Malta jest republiką parlamentarną i członkiem Unii Europejskiej.

Prehistoria[edytuj | edytuj kod]

Trylityczne wejście do świątyni Mnajdra na południowym wybrzeżu Malty

Pierwsze ślady ludzkiego osadnictwa na Malcie sięgają 4 tys. lat p.n.e. i zostały znalezione w jaskini Ghar Dalam na południu wyspy. Archeologiczne wykopaliska na wyspie Gozo wskazują na pozostałości świątyń megalitycznych z ok. 3200 p.n.e., najstarszych wolno stojących budowli na świecie. Obecność licznych świątyń zdaje się potwierdzać teorię, że Malta miała duże znaczenie sakralne dla neolitycznych społeczności basenu Morza Śródziemnego. W IX w. p.n.e. została skolonizowana przez Fenicjan, co zakończyło okres prahistorii w dziejach Malty.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Nowi mieszkańcy zakończyli czasy izolacji wyspy i nawiązali szerokie kontakty handlowe z sąsiednimi ludami. W 480 p.n.e. przeszła pod panowanie Kartagińczyków, którzy pozostali tam przez dwa kolejne wieki. W 218 p.n.e. Malta stała się częścią państwa rzymskiego. W 60 r. na wyspie przebywał św. Paweł, prowadząc tam misje chrześcijańskie (Dz. 28,1). Po podziale Cesarstwa rzymskiego znalazła się w granicach Bizancjum (533). W 870 podbita przez berberyjską dynastię Aghlabidów z Afryki Północnej (839 pierwsze arabsko-muzułmańskie wypady na wyspę, odparte przez Bizantyńczyków). Cywilizacja arabska wywarła ogromny wpływ na ukształtowanie się kultury maltańskiej (gł. w dziedzinie języka); wpływy te pozostawały wyraźne aż do XIII w. W 1091 muzułmanie zostali wyparci przez Normanów, co związało losy Malty z Sycylią. W latach 12661283 w posiadaniu Andegawenów. W 1283 zajęta przez Aragończyków, którzy w 1492 wygnali z Malty Żydów. 23 marca 1530 król Hiszpanii Karol V Habsburg podpisał akt, na mocy którego wyspa Malta została przekazana zakonowi joannitów (kawalerów rodyjskich, później kawalerów maltańskich). Rozpoczął się wówczas złoty okres w dziejach wyspy.

Złoty Okres[edytuj | edytuj kod]

mapa Malty z XVI w

W 1565 joannici obronili wyspę przed atakiem Turków, 1566 wielki mistrz zakonu założył nową stolicę Vallettę, do której w 1571 została przeniesiona siedziba zakonu. Joannici wznieśli wiele fortyfikacji i spowodowali, że Malta zaczęła odgrywać ważną rolę na scenie europejskiej.

XVIII–XIX[edytuj | edytuj kod]

W 1798 wielki mistrz Ferdynand von Hompesch poddał wyspę Napoleonowi Bonapartemu. Obecność Francuzów wywołała powstanie miejscowej ludności; już rok później Wielka Brytania objęła Maltę opieką w imieniu Królestwa Obojga Sycylii, a we wrześniu 1800 wyspa została włączona do Korony brytyjskiej. W 1802 układ, zwany pokojem w Amiens, zwrócił wyspę joannitom, ale na skutek oporu miejscowej ludności pozostała ona w rękach Brytyjczyków, a 1814 w wyniku traktatu paryskiego stała się kolonią Wielkiej Brytanii i ważnym punktem strategicznym na Morzu Śródziemnym jako kolejny etap brytyjskiego podboju Wschodu. W 1843 została ustalona pisownia języka maltańskiego, który stał się językiem literackim, w 1882 został on wprowadzony do szkół, obok włoskiego, w 1934 język maltański został uznany za oficjalny. W 1887 ogłoszono pierwszą konstytucję kolonii, zawieszoną w 1903.

XX w[edytuj | edytuj kod]

Cywile na zniszczonych ulicach stolicy kraju po nalotach niemieckich

W 1921 została uchwalona druga konstytucja, w zawieszona w 1930. W czasie II wojny światowej w latach 1940-1943 Malta była ważną brytyjską bazą morską i lotniczą w środkowej części Morza Śródziemnego oraz celem wielu nalotów włoskich i niemieckich z baz na Sycylii (tzw. bitwa powietrzno-morska o Maltę). Po zakończeniu działań wojennych Maltańczycy otrzymali autonomię wewnętrzną i zaczęli dążyć do samostanowienia. Ruchem tym kierowała Partia Pracy. W 1947 została ogłoszona trzecia konstytucja. W 1962 proklamowano Państwo Malty jako część brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Brytyjczycy kontrolowali politykę zagraniczną Malty i sprawy obrony. Od 21 września 1964 niepodległa, została członkiem ONZ. Wielka Brytania zachowała jednak prawo do zachowania baz wojskowych na wyspie do 1967, kiedy to Malta wypowiedziała układ. W 1971 po długich i trudnych rokowaniach zawarto prowizoryczne porozumienie maltańsko-brytyjskie, renegocjowane w 1972. Od 1974 republika, której pierwszym prezydentem był Anthony Mamo. Ostatni żołnierze brytyjscy opuścili Maltę 31 marca 1979. We wrześniu 1980 zostało zawarte porozumienie z Włochami, gwarantujące neutralność Malty. Na początku lat 80. przeprowadzono istotne reformy wewnętrzne, w tym nacjonalizację najważniejszych sektorów gospodarki, m.in. bankowości, transportu i telekomunikacji. W 1983 nastąpiło wywłaszczenie własności kościelnej, w 1993 wprowadzono ponownie samorząd lokalny, w latach 1999-2004 stanowisko prezydenta państwa sprawował Guido de Marco. Po podpisaniu traktatu akcesyjnego z Unią Europejską Malta od 1 maja 2004 stała się członkiem Wspólnoty. Obecnym prezydentem Malty jest Marie Louise Coleiro Preca. W 2008 walutą maltańską stało się euro.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tomasz Wituch: Dzieje Malty. Warszawa: Książka i Wiedza, 1980. (pol.)
  • Andrzej Zieliński: Malta 1565. Warszawa: Bellona, 2004. ISBN 83-11-10006-3. (pol.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]