Historia Republiki Południowej Afryki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Czasy starożytne[edytuj | edytuj kod]

Republika Południowej Afryki to państwo, gdzie archeolodzy odkryli jedne z najstarszych śladów człowieka. Pozostałości datowane na około 3,3 miliony lat po Australopithecus africanus znaleziono w jaskiniach Sterkfontein, Kromdraai i Makapansgat. Dodatkowo odkryto różnorodne przedmioty należące do przedstawicieli rodzaju Homo, takich jak Homo habilis, Homo erectus i wreszcie, Homo sapiens. Między IV a V wiekiem. p.n.e. przemieszczające się po terenie całego kontynentu afrykańskiego ludy Bantu, dotarły na tereny dzisiejszej RPA. Zajmowały się one hodowlą bydła, polowaniem i uprawą roli. Dotarły m.in. do Fish River, (dziś w Prowincji Przylądkowej Wschodniej}, gdzie wygnali zamieszkujących tu Hotentotów.

Kolonizacja holenderska[edytuj | edytuj kod]

Jan van Riebeeck w Kapsztadzie

Początkiem europejskiej eksploracji w Południowej Afryce był dzień 6 kwietnia 1652, w którym Holender Jan van Riebeeck na zlecenie Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej wzniósł na Przylądku Dobrej Nadziei stację zaopatrzeniową. Strategicznie położona, była bazą dla europejskich statków handlowych, płynących do Azji.

Rozwój osad holenderskich w Południowej Afryce w XVIII wieku był powolny, ale stały. Osadnicy skupiali się najpierw w okolicach Przylądka Dobrej Nadziei, gdzie spowodowali opuszczenie tych ziem przez Hotentotów.

W 1770 roku Holendrzy dotarli dalej na wschód kraju, gdzie prowadzili szereg wojen z ludem Xhosa. Biali sprowadzali licznych niewolników z Indonezji, Madagaskaru i Indii do kraju. Na początku 1743 roku liczba niewolników w Kolonii Przylądkowej była wyraźnie większa od białych kolonistów. Często zdarzały się śluby pomiędzy potomkami niewolników a białymi kolonistami. Potomkowie takich małżeństw klasyfikowani byli jako ludność kolorowa, która dziś stanowi ponad 50% mieszkańców Prowincji Przylądkowej Zachodniej.

Dominacja brytyjska[edytuj | edytuj kod]

Farma Langlaagte, niedaleko Johannesburga, gdzie odnaleziono pierwsze ślady złota w regionie Witwatersrand

W XIX wieku Holenderska Kompania Wschodnioindyjska była bliska stanu upadłości, a wpływ handlarzy holenderskich zmalał. W roku 1797 oddziały brytyjskie zaatakowały region Przylądka Dobrej Nadziei. Holandia była wówczas zajęta przez rewolucyjne wojska francuskie a nowo założona marionetkowa Republika Batawska nie była w stanie przeciwstawić się Brytyjczykom. Wielka Brytania nie chciała dopuścić, aby tak ważny strategicznie punkt przeszedł pod wpływy Francuzów.

Po pokoju w Amiens w 1802 roku Brytyjczycy oddali z powrotem tereny Kolonii Przylądkowej Holandii. W 1806 roku ponownie jednak zaatakowali te tereny, by utworzyć tu swoją stałą kolonię. Tymczasem wojny z plemieniem Xhosa wciąż trwały powiększyły obszar wpływów brytyjskich coraz dalej ku brzegowi wschodniemu Fish River. Granice nowej kolonii zostały ustalone i wkrótce zaczęły napływać całe rodziny z brytyjskiej ojczyzny. Brytyjski zarząd kolonialny przeprowadzał rozległe reformy prawne i polityczne. Holenderscy i niemieccy koloniści (Burowie) stanowili jeszcze w 1820 roku 90% białych mieszkańców w Kolonii Przylądkowej, Wprowadzono angielskie prawo i język Kolonii Przylądkowej prosperował wprawdzie pod brytyjskim panowaniem, jednak rosło niezadowolenie Burów przeciw nowym panom. W 1843 roku do Kolonii Przylądkowej włączono prowincję Natal. Zamieszkujący ją biali farmerzy narzekali na brak taniej siły roboczej i od 1859 roku zaczęli sprowadzać indyjskich robotników.

Wielki Trek[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Wielki trek.

W roku 1833 Parlament Brytyjski pozbawił Burów praw obywatelskich i poprzez szereg przepisów starał się im uniemożliwiać jakąkolwiek działalność polityczną. Utworzyła się więc grupa afrykanerskich uchodźców zwanych Voortrekker zainteresowanych opuszczeniem terenu zajętego przez okupantów. Przenosili się oni w głąb kraju w sporych grupach. Do 1835 roku wyemigrowało około 14.000 Burów, kolonizując głównie tereny nad rzeką Oranje. Pomiędzy 1836 do 1840 rokiem koloniści skierowali się bardziej na północny zachód, gdzie utworzyli kilka Republik burskich. Nieczęsto popadali w konflikty z tubylczymi ludami Basoto, Griqua.

Wojny burskie[edytuj | edytuj kod]

RepublikiBurskieXIXwiek.svg
 Osobny artykuł: I wojna burska.

Odkrycia na zamieszkanym przez Burów terenie Witwatersrand diamentów w 1867 i złota w 1886 roku przyczyniło się do silnego wzrostu gospodarczego oraz przywędrowania wielu Europejczyków. Z tychże powodów wzrosło też zainteresowanie Wielkiej Brytanii tym obszarem. Niedługo później rozpoczęły się regularne walki brytyjskich oddziałów z Burami co było początkiem Pierwszej Wojny Burskiej toczącej się pomiędzy (1880-1881) rokiem. Choć Burowie byli mniej liczni od brytyjskich wojsk, ich opór i determinacja oraz lepsze zorganizowanie przyczyniły się do wygranej. Należy tutaj zaznaczyć że Burscy partyzanci nosili mundury w kolorze khaki, przez co lepiej zamaskowani, podczas gdy Brytyjczycy ubrani byli w tradycyjne czerwone mundury, które były łatwo zauważalne dla burskich snajperów.

Kolonia Przylądkowa (kolor czerwony) i Burskie Republiki Transwalu i Oranii (kolor żółty) w 1899 roku.
 Osobny artykuł: II wojna burska.

Pomiędzy 1899-1902 Brytyjczycy powrócili ponownie do walk, tym jednak razem bez swych tradycyjnych czerwonych mundurów oraz ze znacznie liczniejszymi oddziałami. Po ciężkich walkach i bohaterskim oporze podczas Drugiej Wojny Burskiej, afrykanerzy ponieśli porażkę.

Stało się to pomimo sprzymierzającej postawy i dostawy zaopatrzenia z Niemieckiej Afryki Południowo-Zachodniej. Po Traktacie z Vereeniging Transwal i Orania – obydwie Republiki Burskie zostały włączone do Brytyjskiego Imperium, Zaznaczono tu jednak że w obydwu republikach, język niderlandzki pozostanie jako język urzędowy. Brytyjczycy nadal jednak traktowali Burów jako nieprzyjaciół i wprowadzili szereg dyskryminujących uregulowań.

Po czterech latach negocjacji Natal, Transwal, Orania i Kolonia Przylądkowa utworzyły Związek Południowej Afryki założony 31 maja 1910, dokładnie osiem lat od końca Drugiej Wojny Burskiej.

Historia najnowsza[edytuj | edytuj kod]

ZPA pozostawała dominium brytyjskim. 8 stycznia 1912 roku jako organizacja wyzwoleńcza ludności afrykańskiej (do 1923 roku działała pod nazwą South African Native National Congress) założony został Afrykański Kongres Narodowy. Początkowo opowiadała się za pokojowym rozwiązaniem problemów rasowych i była ruchem antyimperialistyczym dążącym do budowy niezależnego RPA[1].

Razem z Wielką Brytanią, ZPA uczestniczyło w II wojnie światowej po stronie alianckiej, wypowiadając wojnę Niemcom 6 września 1939 roku W okresie wojny część białych rasistów w proteście przeciwko udziałowi RPA w wojnie przeciwko Niemcom (w tym Ossewbrandwag) przeprowadziło zamachy terrorystyczne[2]. Po 1945 roku, kilku byłych członków ruchów nazistowskich opowiadających się w trakcie wojny przeciwko udziałowi RPA w wojnie weszło w skład rządu. Grupa została wchłonięta przez Partię Narodową (były bojówkarz lokalnej partii nazistowskiej Balthazar Johannes Vorster, w latach 1966-1978 pełnił funkcję premiera RPA)[3].

W wyborach w 1948 roku w których pozwolono głosować jedynie białym, parlament został zdominowany przez afrykanerską (a przynajmniej przez nich zdominowaną) Herenigde Nasionale Party pod przewodnictwem Daniela François Malana. Partia połączyła się z Partią Afrykanerów i utworzyła tym samym Partię Narodową. Partia miała program otwarcie rasistowski i domagała się poszerzenia segracj rasowej i budowy ustroju apartheidowskiego[4].

Walka z apartheidem[edytuj | edytuj kod]

W marcu 1950 w Johannesburgu odbyła się Konwencja Obrony Wolności Słowa w której udział wzięli działacze murzyńscy, hinduscy i komunistyczni a cała akcja przybrała charakter antyapartheidowskiego strajku generalnego[5]. wa lata później ANC rozpoczęła przygotowania do udziału Defiance Campaign, wspólnej kampanii przygotowanej z organizacjami hinduskimi i komunistycznymi skierowanej przeciwko apartheidowi. ANC uczestniczyła w powstaniu Narodowego Forum Ochotniczego rekrutującego antyapartheidowskich wolontariuszy. Pod wpływem filozofii Mahatmy Gandhiego ANC zdecydowała się na ścieżkę pokojowego oporu połączoną z większym pragmatyzmem[6]. W tym czasie liczby członków Kongresu Narodowego wzrosła z 20 do 100 tysięcy członków. Rząd na wzrost wpływów partii odpowiedział masowymi aresztowaniami a w 1953 roku wprowadził Ustawę o Bezpieczeństwie Publicznym która umożliwiła wprowadzenie stanu wojennego[7].

Z pomocą Południowoafrykańskiego Kongresu Indyjskiego, Kongresu Ludzi Kolorowych, Kongresu Demokratycznego i Kongresu Związków Zawodowych RPA, ANC planowało utworzyć Kongres Ludu który opracować miał propozycje systemowe które wprowadzone miały być po obaleniu reżimu apartheidu. Na podstawie odpowiedzi przygotowanej przez Kongres, Rusty Bernstein opracowała Kartę Wolności w której wezwano do utworzenia demokratycznego państwa niebędącego państwem rasistowskim, wezwano też do nacjonalizacji wielkiego przemysłu. Karta została przyjęta na konferencji Kliptown w czerwcu 1955 roku, na konferencji zebrało się 3000 delegatów którzy zostali jednak rozpędzeni przez policję[8].

W kwietniu 1959 działacze niezadowoleni z umiarkowanych poglądów ANC założyli Kongres Panafrykański (PAC). Prezydentem organizacji został Robert Sobukwe[9]. Wraz z PANC, ANC w maju 1960 rozpoczęły kampanię antyrządową. Jedna z demonstracji zorganizowanych przez PAC została ostrzelana przez policję w wyniku czego zginęło 69 demonstrantów. Wydarzenie to przeszło do historii jako masakra Sharpeville. Rząd zareagował na zamieszki poprzez ogłoszenie stanu wojennego[10]. W kwietniu rząd zakazał działalności zarówno PAC i ANC[11].

Po masakrze i delegalizacji przez rząd RPA dwóch największych organizacji walczących o prawa czarnej większości (Nelson Mandela, Oliver Tambo, Walther Sisulu) narodziła się koncepcja walki zbrojnej z reżimem apartheidu. Przywódcą zbrojnego skrzydła ANC Umkhonto we Sizwe ("Włócznia Narodu") został Nelson Mandela (działający w ANC od 1942 roku, a od 1950 roku kierujący ruchem). W okresie od X 1961 do VI 1963 skrzydło zbrojne ANC dokonało 190 ataków sabotażu m.in. wysadzając linie wysokiego napięcia, biura kontroli dowodów osobistych, urzędy pocztowe, budki telefoniczne. Nie było zabitych ani rannych[12]. [13]. Zanim MK ogłosiło swoje istnienie, lider ANC Albert John Luthuli zdobył Pokojową Nagrodę Nobla. Sama organizacja publicznie ogłosiła swoje istnienie 16 grudnia 1961 (Dzień Dingane) gdy dokonała oba 57 zamachów, do dalszych ataków przystąpiła w dzień Sylwestra[14]. ANC otrzymał wsparcie finansowe ze strony Tunezji, prezydenta Liberii Wiliama Tubmana i Gwinei, Ahmeda Sekou Touré[15]. W Etiopii działacze ANC przeszli kursy walki partyzanckiej[16].

W 1962 policja zatrzymała wschodzącego lidera ruchu antyapartheidowskiego, Nelsona Mandelę[17]. Działacz oskarżony został o nawoływanie do strajków pracowniczych i wyjazd z kraju bez pozwolenia[18]. 11 lipca następnego roku policja dokonała nalotu na farmę Liliesleaf, aresztowano tam przebywające osoby i znaleziono dokumenty opisujące działalność paramilitarnego skrzydła partii, z których niektóre wymieniały Mandelę. 9 października rozpoczął się następny proces. Mandela wraz z towarzyszami oskarżony został o sabotaż i spisek mający na celu obalenie rządu przemocą[19]. Rząd Republiki Południowej Afryki mimo sprzeciwu zza granicy uznał Mandelę winnym i skazał go na dożywocie[20].

Pod koniec lat 60., działalność ANC przyćmił Steve Biko i Black Consciousness Movement (BCM). BCM widząc ANC jako organizację nieskuteczną wezwała do akcji bojowej, jednakże po powstaniu w Soweto z 1976, wielu aktywistów grupy trafiło do więzień[21].

W okresie reform Pietera Willema Botha narodził się Zjednoczony Front Demokratyczny (UDF). Rząd Partii Narodowej Botha pozwolił kolorowym i Hindusom na głosowanie do własnych parlamentów, które miały kontrolę nad edukacją, służbą zdrowia i mieszkalnictwem. Z systemu wykluczono jednak czarnych Afrykanów[22]. W latach 80. w całym kraju nasiliła się a wiele osób obawiała się wybuchu wojny domowej. Pod presją opinii międzynarodowej, banki światowe zatrzymały swoje inwestycje w kraju co doprowadziło do stagnacji gospodarczej[23]. ANC w 1986 dokonał 231 ataków zbrojnych a w 1986 235 następnych. Rząd wykorzystał do walki z ANC armię i prawicowe bojówki. Potajemnie zaczęto finansować nacjonalistyczny zuluski ruch Partia Wolności Inkatha który rozpoczął ataki w kierunku członków ANC[24].

W 1989 roku przywódca kraju, Botha doznał udaru mózgu i został zastąpiony przez Frederika Willema de Klerka[25]. Po upadku muru berlińskiego w listopadzie 1989, de Klerk spotkał się z Mandelą. 2 lutego 1990 roku de Klerk zezwolił na bezwarunkowe wypuszczenie Mandeli i legalizację wszystkich wcześniej zakazanych partii politycznych[26].

Likwidacja apartheidu i demokratyzacja[edytuj | edytuj kod]

Mandela i de Klerk na Światowym Forum Ekonomicznym w 1992

W maju 1990, wielorasowa delegacja ANC rozpoczęła rozmowy z delegacją 11 Afrykanerów reprezentujących rząd. W wyniku negocjacji rząd zniósł stan wyjątkowy[27]. We wrześniu 1991 w Johannesburgu odbyła się ogólnokrajowa konferencja pokojowa na której Mandela, de Klerk i Buthelezi podpisali porozumienie pokojowe, pomimo tego dalej dochodziło do aktów przemocy[28]. W grudniu 1991 ruszyła Konwencja na Rzecz Demokratycznej RPA (CODESA)[29]. CODESA 2 odbyła się w maju 1992. De Klerk zaproponował aby postapartheidowskie RPA stało się krajem federalnym z rotacyjną prezydencją (jego zdaniem w celu zapewnienia ochrony etnicznej mniejszości). Mandela opowiedział się natomiast za jednolitym systemom podlegającym większości obywateli[30].

Aby opóźnić proces demokratyzacji rząd apartheidowski próbował osłabić ANC poprzez wsparcie nacjonalistycznego ruchu zuluskiego Inkatha. Organizacja otrzymała od sił rządowych pieniądze i broń na rozprawę z członkami ANC. W wyniku krwawych starć między zwolennikami obu ugrupowań zginęło kilka tysięcy osób[31]. Również rząd masakrował demonstracje ANC - w masakrze w Bisho zgineło 28 zwolenników ANC i jeden żołnierz[32]. Proces demokratyzacji został zagrożony przez zintegrowanie w Concerned South Africans Group (COSAG) grup skrajnej prawicy afrykanerskiej. W czerwcu 1993 roku rasistowska organizacja białych, Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) dokonała zamachu na Kempton Park World Trade Centre[33]. Następnie biały ekstremista zabił jednego z przywódców ANC, Chrisa Haniego w zamiarach mając też dokonanie zamachu na samego Nelsona Mandelę[34].

Wybory generalne odbyły się 27 kwietnia 1994 roku. Wybory wygrała ANC która zdobyła 62% (tuż przed większością dwóch trzecich głosów potrzebnych do jednostronnej zmiany konstytucji). ANC zwyciężyło również w siedmiu krajach związkowych, w po jednym z nich zwyciężyła natomiast Inkatha i Partia Narodowa[35].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Sampson 2011, s. 25.
  2. JOYCE, Peter (2007), The Making a Nation. South Africa’s Road to Freedom., Ciudad del Cabo: Zebra Press. ISBN 978-1-77007-312-8; Brian Bunting (1969).
  3. JOYCE, Peter (2007), The Making a Nation. South Africa’s Road to Freedom., Ciudad del Cabo: Zebra Press. ISBN 978-1-77007-312-8; Brian Bunting (1969).
  4. Mandela 1994, s. 159–162; Sampson 2011, s. 51–52; Smith 2010, s. 70–72.
  5. Mandela 1994, s. 165–167; Sampson 2011, s. 61–62; Smith 2010, s. 74–75.
  6. Mandela 1994, s. 182–183; Sampson 2011, s. 66–67; Smith 2010, s. 77, 80.
  7. Mandela 1994, s. 188–192; Sampson 2011, s. 68.
  8. Mandela 1994, s. 243–249; Sampson 2011, s. 87–95; Smith 2010, s. 118–120, 125–128.
  9. Mandela 1994, s. 327–330; Sampson 2011, s. 117–122; Smith 2010, s. 171–173.
  10. Mandela 1994, s. 342–346; Sampson 2011, s. 130–131; Smith 2010, s. 173–175.
  11. Mandela 1994, s. 347–357; Sampson 2011, s. 132–133; Smith 2010, s. 175.
  12. Mandela 1994, s. 397–398; Sampson 2011, s. 151–154; Smith 2010, s. 209–214.
  13. Mandela 1994, s. 411–412.
  14. Mandela 1994, s. 413–415; Sampson 2011, s. 158–159; Smith 2010, s. 239–246.
  15. Mandela 1994, s. 432–440; Sampson 2011, s. 165–167; Smith 2010, s. 256–259.
  16. Mandela 1994, s. 443–445; Sampson 2011, s. 169–170; Smith 2010, s. 261–262.
  17. Mandela 1994, s. 435–435; Sampson 2011, s. 170–172; Smith 2010, s. 275–276.
  18. Mandela 1994, s. 456–459; Sampson 2011, s. 172–173.
  19. Mandela 2004, s. 27–32; Sampson 2011, s. 183–186; Smith 2010, s. 292–295.
  20. Mandela 2004, s. 63–68; Sampson 2011, s. 196–197; Smith 2010, s. 306.
  21. Sampson 2011, s. 259–276; Meredith 2010, s. 324–327.
  22. Sampson 2011, s. 335–336; Meredith 2010, s. 341–346.
  23. Sampson 2011, s. 338–342; Meredith 2010, s. 249–256.
  24. Sampson 2011, s. 347–355; Meredith 2010, s. 359–360.
  25. Sampson 2011, s. 386; Meredith 2010, s. 388.
  26. Sampson 2011, s. 399–402; Meredith 2010, s. 369–397; "1990: Freedom for Nelson Mandela". BBC.
  27. Sampson 2011, s. 424–427; Meredith 2010, s. 412–413.
  28. Sampson 2011, s. 444; Meredith 2010, s. 425–426.
  29. Sampson 2011, s. 456–459; Meredith 2010, s. 443–446.
  30. Sampson 2011, s. 460; Meredith 2010, s. 448, 452.
  31. Sampson 2011, s. 480–489; Meredith 2010, s. 488–489; 504–510
  32. Sampson 2011, s. 463–467; Meredith 2010, s. 467–471.
  33. Sampson 2011, s. 466, 470–471; Meredith 2010, s. 449–450, 488.
  34. Mateusz Pawlak: Zamach, który zatrząsł krajem. rp.pl, 2013-04-10.
  35. Sampson 2011, s. 491; Meredith 2010, s. 512; Glen Levy (15 stycznia 2010). "Top 10 Political Prisoners". Time.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Anthony Sampson, Mandela: the authorized biography; ISBN 0-679-78178-1.
  • Goodbye Bafana (2007)
  • Nelson Mandela, Invictus (2009)
  • Battersby, John (2011). „Afterword: Living Legend, Living Statue”. In Anthony Sampson. Mandela: The Authorised Biography. London: HarperCollins. s. 587–610. ISBN 978-0007437979.
  • Ellis, Stephen (2011). „The Genesis of the ANC’s Armed Struggle in South Africa 1948–1961”. Journal of Southern African Studies 37 (4): 657–676. doi:10.1080/03057070.2011.592659.
  • Guiloineau, Jean; Rowe, Joseph (2002). Nelson Mandela: The Early Life of Rolihlahla Madiba. Berkeley: North Atlantic Books. s. 9–26. ISBN 1-55643-417-0.
  • Herbst, Jeffrey (2003). „The Nature of South African Democracy: Political Dominance and Economic Inequality”. In Theodore K. Rabb, Ezra N. Suleiman. The Making and Unmaking of Democracy: Lessons from History and World *Politics. London: Routledge. s. 206–224. ISBN 978-0415933810.
  • Mafela, Munzhedzi James (2008). „The Revelation of African Culture in „Long Walk to Freedom””. In Anna Haebich, Frances Peters-Little, Peter Read. Indigenous Biography and Autobiography. Sydney: Humanities Research Centre, Australian National University.
  • Houston, Gregory; Muthien, Yvonne (2000). „Democracy and Governance in Transition”. In Yvonne Muthien, Meshack Khosa and Bernard Magubane. Democracy and Governance Review: Mandela’s Legacy 1994–1999. Pretoria: Human Sciences Research Council Press. s. 37–68. ISBN 978-0796919700.
  • Kalumba, Kibujjo M. (1995). „The Political Philosophy of Nelson Mandela: A Primer”. Journal of Social Philosophy 26 (3): 161–171. doi:10.1111/j.1467-9833.1995.tb00092.x.
  • Mandela, Nelson (1994). Long Walk to Freedom Volume I: 1918–1962. Little, Brown and Company. ISBN 978-0754087236.
  • Mandela, Nelson (2004) [1994]. Long Walk to Freedom Volume II: 1962–1994 (large print edition). London: BBC AudioBooks and Time Warner Books Ltd. ISBN 978-0754087243.
  • Muthien, Yvonne; Khosa, Meshack; Magubane, Bernard (2000). „Democracy and Governance in Transition”. In Yvonne Muthien, Meshack Khosa and Bernard Magubane. Democracy and Governance Review: Mandela’s Legacy 1994–1999. Pretoria: Human Sciences Research Council Press. s. 361–374. ISBN 978-0796919700.
  • Meredith, Martin (2010). Mandela: A Biography. New York: PublicAffairs. ISBN 978-1586488321.
  • Sampson, Anthony (2011) [1999]. Mandela: The Authorised Biography. London: HarperCollins. ISBN 978-0007437979.
  • Smith, David James (2010). Young Mandela. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0297855248.
Commons in image icon.svg