Historia Ustki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Historia Ustki – okres w dziejach miasta od początków istnienia.

Pradzieje i historia do 1356 roku[edytuj | edytuj kod]

W okolicach Ustki osadnictwo pojawia się dość wcześnie. Na skarpie, nad rzeką Słupią, blisko wsi Gałęzinowo znajduje się grodzisko z epoki brązu, przypisywane ludności kultury łużyckiej, ok. 10 km od Ustki. Później pojawiło się osadnictwo Gotów i Gepidów. Niedaleko od dzisiejszej Ustki, w Dębinie znajduje się kamienny krąg[1]. W latach 30. XX we wsi Charnowo znaleziska tam odkryte wskazują na pochodzenie z kultury wielbarskiej. Ponadto cmentarzysko Gotów znajduje się w Grzybnicy, inne w Węsiorach, Odrach, w Brąchnówku...

Jeszcze w średniowieczu Słupia wpadała deltą do morza. Nie wiadomo kiedy dokładnie powstała warownia w lewej- zachodniej odnodze ujścia Słupi (prawdopodobnie powstała ok. IX w. założona przez Pomorzan). Prawa- wschodnia odnoga Słupi wpływała do morza obok dzisiejszej osady Orzechowo – płynęła tam gdzie jest obecnie droga ZapadłeOrzechowo. W czasach Mieszka I istniało jezioro lagunowe, sięgało pod wieś Przewłoka. We wsi Przewłoka zapewne istniała przystań jeszcze w XIIw. Istniejący bowiem zalew zarastał roślinnością i się wypłycał co spowodowało uniemożliwienie żeglugi.[potrzebne źródło]

Pierwszy raz Ustka zostaje wymieniona w dokumencie w 1337 roku, jakkolwiek bez podania nazwy. Miejsce określono jako port po obu stronach rzeki w miejscu ujścia Słupi. Odtąd podobnie jak mieszkańcy innych wsi miejskich, Ustczanie byli poddanymi Słupska. Z tego tytułu składać musieli przysięgę poddańczą, tzw. przysięgę ustecką, obowiązywał ich także przymus młynny (młyn w Zamełowie). Mieszkańcy Ustki wyróżniali się nie tylko obowiązkiem świadczenia wszelkich prac i usług związanych z portem, ale także płaceniem podatku szosowego, a nie czynszu, lub odrabianiem pańszczyzny.

Wprowadzenie w czyn idei budowy przystani w Słupsku i portu w Ustce spowodowało duży przyrost ludności przybyłej z terenu Niemiec. Kościół w Ustce był budowany pośpiesznie. Został wybudowany z drewna i stanowił filię kościoła w Grabnie, był wyświęcony w 1356 roku.

Historia od 1357 do 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Od Ustki statki morskie (najczęściej szkuty, krajery) ciągnione były przez idących brzegiem ludzi. Słupsk prowadził wymianę handlową. Miasto Słupsk (czytaj Ustka) otrzymało też prawo posiadania 6 łodzi rybackich zwanych bordynkami. Tak więc mówić teraz już było można o legalizacji połowów rybackich, ponadto te łodzie musiały zostać zbudowane zapewne w stoczni usteckiej.

Dość szybko następuje odejście od żeglugi po Słupi – bo rzeka ma zbyt wartki nurt a odcinek drogi po rzece jest duży (ok. 48 km) Transport towarów do Słupska odbywał się po drodze na zachodnim brzegu Słupi- sama Ustka bowiem miała za małe zaplecze portowe.

W 1709 r. nie był zasiedlony jeszcze zachodni brzeg Słupi. Osada była tylko na wschodnim brzegu. Zabudowa przebiegała wokoło kościoła, potem ulica biegła wzdłuż brzegów Słupi aż do ówczesnego mostu (albo brodu), następnie ta droga zachodnia prowadziła do Duninowa albo też do Charnowa. Te w uliczkach starej Ustki, domy mieszkalne są z końca XIX/pocz. XX w., mają niezwykły urok.

Gminę katolicką spotkała zmiana wyznania, reformacja tworzy nowe zasady kościelne, wydane w 1539 roku dokumenty znoszą dotychczasową władzę katolickich biskupów. Przy tych zmianach w Ustce nie odnotowano żadnych rozruchów. Wizytacje szkół przynoszą pierwsze informacje o szkole w Ustce z 28 lipca 1590 i z 1729 roku.

Z dokumentów z roku 1590 wiadomo, że mieszkańcy Ustki zajmowali się rybołówstwem, które do prac w porcie stanowi dodatek i daje uzupełnienie w dochodach. Ryby wędzono i solono. Część ryb jest nawet eksportowana (łosoś, dorsz). Były zatem wędzarnie (J. Duken posiadał aż 806 łososi w tym obrachunkowym roku).

Do portu w Ustce 2 listopada 1626 r. wkroczyły szwedzkie wojska. Wojna trzydziestoletnia, spowodowała spadek obrotów handlowwych. Coraz większe podatki i kontrybucja powoduje ucieczkę ludności Ustki, głównie do Gdańska. Dodatkowo w 1644 roku Ustkę strawił pożar – ocalało 15 domów i kościół.

Mapa historyczna z 1709 roku

W 1648 roku traktat pokojowy i dodatkowe uzgodnienia w 1653 roku przyporządkowały wschodnią część Pomorza Zachodniego, a więc i Ustkę pod zwierzchnictwo Brandenburgii. Od tego okresu następuje ożywienie handlu w porcie Usteckim. Sztormy powodują jednak, że port znalazł się w katastrofalnym stanie. W XVIII w. nieliczne statki rozładowywane były na redzie.

Mieszkańcy Ustki w większej części musieli zajmować się uprawą roli, które łączyli z rybołówstwem. W 1794 roku Ustka liczyła około 700 mieszkańców.

Lata sześćdziesiąte XVIII w. dały nowe możliwości rozwoju: uruchomiono stocznię, produkowała ona większe statki (z pochylni spłynął 160-łasztowy statek). Codzienne życie mieszkańców Ustki nie było wolne od trosk, epidemii, pożarów. Ludność miasta odmówiła złożenia przysięgi poddańczej, miało miejsce zakuwanie w dyby, uwięzienie, interwencje wojska.

W wyniku kampanii napoleońskiej, Wielka Armia na przełomie lat 1806 / 1807 zajęła Pomorze Zachodnie. Port w Ustce został zablokowany. Ustka musiała zapłacić kontrybucję podobnie jak i inne miejscowości.

Słupsk tracił z wolna swoje tereny w Ustce już od 1802 r. B W latach 1911-1914 ostatnie (nie licząc wydm u Przewłoki) tereny Słupska przeszły na rzecz kolei. Kolej wąsko- i szerokotorowa dokonała niebywałego przyspieszenia w rozwoju gospodarczym portu jak również całego regionu. Liczba ludności Ustki w 1818 r. wynosiła 477 a w 1941 r. - 5051.

Przed wybuchem II wojny światowej pod Ustką została wybudowana baza wojskowa, głównie o charakterze szkoleniowym.

Pierwsze inwestycje o charakterze turystycznym zostały podjęte przez gminę miejską w 1911 r. Projekt wzorował się na łazienkach w Sopocie. Potem nastąpiła prawdziwa lawina nowych inwestycji: pensjonaty, wille, zagospodarowanie samej plaży, restauracje. Ta "letnia" zabudowa pokazuje wspaniałą ręczną w drewnie robotę – widoczną jeszcze dzisiaj.

Leżący w rejencji koszalińskiej port w Ustce 22 grudnia 1831r przeszedł na własność państwa pruskiego. Od tego czasu inwestycje w porcie były finansowane przez skarb państwa pruskiego. Baseny portowe (ostatni, basen węglowy) powstawały do 1939 roku. W obiektach tych do dnia dzisiejszego nie przeprowadzono żadnych zasadniczych zmian.

Od końca lat sześćdziesiątych XIX wieku do 1945 roku funkcjonowała w Ustce stacja ratownicza Niemieckiego Towarzystwa dla Ratowania Rozbitków z Morza (DGzRS). Wśród jej taboru znalazła się m.in. łódź ratownicza "Der Generalpostmeister", nazwana na cześć pruskiego Ministra Poczt i Telegrafu H. von Stephana i ufundowana przez pracowników poczty Rzeszy.

Stara, drewniana świątynia służyła gminie ewangelickiej – miała 200 miejsc siedzących – do chwili jej zamknięcia i dokonania rozbiórki, co łączyło się z wcześniejszym wybudowaniem nowego kościoła (800 miejsc siedzących), konsekracja była dokonana 10 lipca 1888 roku. Nową świątynię, istniejącą do dziś, zlokalizowano na obrzeżach ówczesnej osady.

Zdjęcie lotnicze Ustki i okolic z 1933 roku.

Prawa miejskie

W okresie rządów narodowych socjalistów, w ramach przeprowadzania procesu "ujednolicania" następuje wzmocnienie władzy wykonawczej gminy. Od 1935 roku niektórzy wójtowie otrzymali tytuł burmistrza, przedstawicielstwo gminne zaś zastąpiła kilkuosobowa mianowana rada gminy (Gemeinderat). Rada miała charakter wyłącznie doradczy. W historii powiatu, w języku niemieckim fakt ten został odnotowany w następujący sposób: [...] Vom 1. April 1935 ab führte er aufgrund der ersten Verordnung zur Durchführung der Deutschen Gemeindeordnung vom 22. März 1935 die Amtsbezeichnung Bürgermeister. [...][2]

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Już w końcu września 1939 roku została zatrzymana rozbudowa portu w Ustce (na zachód od wejścia do portu znajduje się do dzisiaj rozpoczęta budowa trzeciego molo). Niemcy mieli swobodny szlak do Prus Wschodnich, zagarnęli Pomorze Gdańskie; Gdańsk, Gdynię. Na zachodnim brzegu morza (patrząc od portu) ustawiono baterię dział, obsadzono wojskiem forty.

Niemal wszystkie jednostki handlowe zostały zarekwirowane przez wojsko, niekiedy udostępniano je właścicielom. Ruch w porcie prawie zamarł, wchodziły tu niekiedy jedynie pomocnicze jednostki Kriegsmarine. Mniej łowiono ryb, bo w czasie początku wojny wiele akwenów było niedostępnych dla rybaków. Ponownie takie obostrzenia obowiązywały z chwilą napaści Rzeszy w czerwcu 1941 roku na Związek Radziecki. Zostały zaminowane wówczas znaczne odcinki wybrzeża.

W ramach rozbudowy przemysłu militarnego w Ustce budowana była od 1942 stocznia dla niewielkich trałowców (dwie małe hale i mała pochylnia z wyciągiem szynowym). Do dnia dzisiejszego można zobaczyć w tym miejscu ślady po pochylni (jest tam niewielki pomost). Budynki są mniej więcej tej samej wielkości tylko murowane.

W Ustce i w innych miejscowościach powstały obozy pracy. W Ustce do połowy 1944 r. jest ok. 230 więźniów narodowości polskiej, radzieckiej, francuskiej i belgijskiej – pracowali między innymi jako dokerzy.

Miasto w ostatnich dniach wojny[edytuj | edytuj kod]

Bardzo źle rozpoczął się ten 1945 rok dla mieszkańców miasta. Obrazuje sytuację ówczesną następujący fragment:[3] [...]...Na Ławicy Słupskiej w nocy z 30 na 31 stycznia i z 9 na 10 lutego 1945 r. radziecka łódź podwodna,,S 13" Floty Bałtyckiej, dowodzona przez kmdr. ppor. A. Marinesko, zatopiła dwa niemieckie transportowce wiozące razem około 8000 żołnierzy, marynarzy oraz uchodźców z Prus Wschodnich i Pomorza Gdańskiego. Były to "Wilhelm Gustloff" (25 480 BRT) oraz "General von Steuben" (14 660 BRT). Okręty eskortujące zdołały uratować tylko około 1200 osób.

Sytuacja uciekinierów w powiecie słupskim była coraz tragiczniejsza. W rejonie Darłowo – Słupsk – Sławno przebywało ich średnio znacznie więcej niż gdzie indziej na Pomorzu. Panowała szczególnie ostra zima, brakowało kwater i żywności. Ponadto rozkazem z 15 lutego, przydzielono powiatowi słupskiemu do zakwaterowania 100 000 uchodźców. Dalsza ewakuacja na zachód była niemożliwa. Radzieckie wojska pancerne gen. A. Panfiłowa doszły 4 marca do Bałtyku na wysokości Koszalina, rozcinając tym samym zgrupowanie pomorskie hitlerowskiej armii "Weichsel", a następnie zwróciły się frontem ku wschodowi, kontynuując szybki, zwycięski marsz....[...]

Doszło do bitwy marszowej między Ustką a Bydlinem, następnie kolumna radziecka stoczyła walkę z niewielkim niemieckim garnizonem w Ustce. Żołnierze niemieccy skapitulowali 9 marca 1945 r. Została w mieście utworzona komendantura, która utworzyła niemiecką, pomocniczą administrację z niemieckim burmistrzem. Zaczęli zjeżdżać się polscy osiedleńcy. Pierwsza polska władza to Zarząd Miejski, rozpoczął urzędowanie 11 maja 1945.

Dotychczasowi mieszkańcy musieli opuścić Ustkę. Jeśli ktoś czuł się np. Słowińcem to odpowiedni akt prawny nowej władzy pozwalał nadać mu polskie obywatelstwo jeśli znośnie władał językiem polskim. Było to zbyt rygorystyczne kryterium, nikt w Ustce go nie spełnił.

Ponowne nadanie praw miejskich[edytuj | edytuj kod]

Na prawa miejskie Ustka uzyskała potwierdzenie (Patrz też: rok 1935, Historia Ustki) wtedy, gdy zaraz po wojnie jeszcze nie została ostatecznie zatwierdzona polska nazwa miejscowości, bowiem z wcześniejszego okresu znana była tylko nazwa Stolpesmunde - Słupioujście, zapisywana w dokumentach po łacinie i niemiecku.

Nie było żadnych poważnych starć wojska podczas zdobywania Stolpmünde. Wojska Armii Czerwonej wkroczyły tu 8 marca 1945. Komunikat wojenny z 9 marca głosił: [...] Wojska II Frontu Białoruskiego (3 Korpus Pancerny Gwardii), rozwijając natarcie, opanowały Słupsk – ważny węzeł komunikacyjny i silny punkt oporu niemieckiego na Pomorzu oraz zajęły Sławno, Darłowo, Ustkę, jak również ponad 200 innych miejscowości [...][4].

Zgodnie z uchwałami konferencji jałtańskiej Rada Ministrów Rządu Tymczasowego w dniu 14 marca 1945 umieściła Ustkę w III okręgu tj. na Pomorzu Zachodnim.

Takie uzyskanie praw (patrz poniżej) miejskich jest dość uproszczone, głównie przez uproszczenie procedury, pamiętać jednak trzeba o tym, że dowódcy wojskowi mają duże uprawnienia co do wydawania również decyzji administracyjnych. [...] Po wkroczeniu wojsk radzieckich do Ustki utworzona została komendantura wojenna. W mieście nie było Polaków, więc komendant wojenny powołał niemiecką pomocniczą administrację cywilną z niemieckim burmistrzem na czele. W tym czasie, oprócz stałych mieszkańców, w Ustce przebywała ludność ewakuowana z Prus Wschodnich, Litwy i Łotwy. [...][5]

Do 1947, kiedy ostatecznie określono nazwę miasta Ustkę przez krótki czas obowiązywały inne nazwy (Postomin-Miasto, Nowy Słupsk – stacja kolejowa i Słupioujście-Port)[6], nie zachowała się bowiem kaszubska nazwa dla warowni na skarpie.

Commons in image icon.svg

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Od czerwca 1945 roku zostały uruchamiane: kolej (szerokotorowa, wąskotorową demontuje i wywozi Armia Czerwona), poczta, gazownia (pomógł specjalny apel do górników o węgiel),... Ten pęd do wielkich osiągnięć dopiero zostaje zatrzymany strajkami w ogromnym przemyśle okrętowym w 1980 r. Następuje opamiętanie się w liczbie wyprodukowanych statków, ilości złowionej ryby, liczbie przyjętych latem letników. Dopiero na końcu stawiana była sprawa budowy oczyszczalni ścieków. Jest teraz zjawiskiem niepokojącym ogromne bezrobocie.

Przypisy

  1. Andrzej Kokowski;ZAGADNIENIE KRĘGÓW W ŚRODKOWEJ STREFIE POMORZA ŚRODKOWEGO [w:] ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS, FOLIA ARCHAEOLOGICA 8, 1987
  2. Karl-Heinz Pagel, Landkreis Stolp i. Pommern, 161 Stolpmünde, Seite 654 [...]
  3. J. Lindmajer, T. Machura, Z. Szultka, Dzieje Ustki, Słupsk 1985
  4. B. Dolata: Wyzwolenie Polski 1944-1945, Warszawa 1966, s. 47. Komunikat wojenny z 9 marca 1945 r.
  5. Józef Lindmajer, Teresa Machura, Zygmunt Szultka: Dzieje Ustki, Słupsk 1985, str. 123
  6. Stanisława Zamkowska: Odbudowa i funkcjonowanie kolei polskich 1944-1949, Warszawa 1984, str. 49

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg
  • Dominick Walter (Ver. 1936 J.), Stolpmünder Chronik, Verlag, Stolper Heeimatkarteeei, Lübeck, Druck, Eugen Radtke, Lübeck, 1959.
  • Eligia Gąssowska, Bizancjum a ziemie północno-zachodnio-słowiańskie we wczesnym średniowieczu (Studium Archeologiczne), Ossolineum,1979
  • Jerzy Gąssowski, Dzieje i kultura dawnych Słowian (do X wieku), PZWS Warszawa 1964
  • Jerzy Stanisław Kmieciński, Niektóre społeczne aspekty epizodu gockiego w okresie środkowo- rzymskim na Pomorzu, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego,. seria I, zeszyt 12, Łódź 1959, s. 3-32
  • Gerard Labuda, Studia nad początkami państwa polskiego, t. I i II, Warszawa 1988.
  • F. Lachowicz, Jerzy Olczak, Kazimierz Siuchniński, Osadnictwo wczesnośredniowieczne na Pobrzeżu i Pojezierzu Wschodniopomorskim. Wybrane obszary próbne, Katalog, Poznań, Poznań 1977
  • J. Lindmajer, T. Machura, Z. Szultka, Dzieje Ustki,, Słupsk 1985
  • Jerzy Olczak, Kazimierz Siuchniński, Sprawozdanie z badań weryfikacyjnych grodzisk przeprowadzonych na terenie powiatu słupskiego (jesień 1968-1970), UAM Poznań.
  • Jerzy Olczak, W sprawie grodów kultury łużyckiej na Pomorzu, Slavia Antiqua t. 18, Warszawa, 1971
  • Jerzy Olczak, Kazimierz Siuchniński, Sprawozdanie z badań weryfikacyjnych grodzisk przeprowadzonych na terenie powiatu słupskiego Kosz. Zesz. Muz., t. 2, 1972
  • Pagel Karl-Heinz, Der Landkreis Stolp in Pommern (Stolpmünde),
  • Jerzy Strzelczyk, Goci - rzeczywistość i legenda, PIW Warszawa 1984 * Z. Świechowski, J. Mertka, Z dziejów Słupska i Ustki, Poznań-Słupsk 1958
  • Walter Witt, Die Burgwälle des Stolper Landes, Stolp 1934.
  • tegoż: "Urgeschichte des Stadt- und Landkreises Stolp, Stolp 1934."
  • Lech Leciejewicz, Z badań nad początkami osad miejskich nad Bałtykiem we wczesnym średniowieczu [w:] Archeologia Polski, t. VIII, z. 2, Wrocław
  • Jan Wikarjak - przetłumaczył, wstęp i komentarz opracował Gerard Labuda, Pomorze zachodnie w żywotach Ottona, PWN Warszawa 1979