Historia Zamościa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Historia Zamościa

XVI wiek[edytuj | edytuj kod]

Zamość na sztychu z dzieła Georga Brauna i Franza Hogenberga z 1617

Zamość prawa miejskie uzyskał w 1580 roku, na mocy przywileju lokacyjnego wystawionego przez kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego. Prace nad budową miasta, począwszy od rezydencji J. Zamoyskiego, rozpoczęto już w roku 1579, mimo, iż formalny akt lokacji Zamościa (pod nazwą "Nowy Zamość"; nazwę tę nosiła już osada na północ od nowego miasta, obecny Stary Zamość) wydano rok później w położonym kilka kilometrów na wschód Jarosławcu[1].

Miasto zaplanowano i zbudowano zgodnie z renesansowymi założeniami miasta idealnego, a jego projekt opracował włoski architekt Bernardo Morando.

W I Rzeczypospolitej miasto należało do powiatu krasnostawskiego ziemi chełmskiej (województwa ruskiego), będącej częścią Rusi Czerwonej. W roku 1589 zostało stolicą, założonej przez jego właściciela Ordynacji Zamojskiej. Od 1595 rozpoczęła tu swą działalność Akademia Zamojska, czwarta w Rzeczypospolitej uczelnia wyższa.

XVII wiek[edytuj | edytuj kod]

Plan Twierdzy Zamość z II poł. XVII wieku

XVII wiek był okresem największego i najszybszego rozwoju miasta. Wyznaczone parcele zajmowała nie tylko ludność polska, ale również Ormianie, Żydzi, Grecy, w mniejszym stopniu również innej narodowości. Wyrazem tej różnorodności była budowa i obecność w mieście świątyń wyznania rzymskokatolickiego, greckokatolickiego, ormiańskiego, prawosławnego oraz żydowskiego. Zamoyscy tylko w początkowym okresie godzili się na obecność w mieście budynków drewnianych. Docelowo cała zabudowa miała być murowana a przykładowe kamienice, tak jak i całe miasto, zaprojektował B. Morando.

Pomyślny rozwój miasta został w połowie wieku zahamowany okresem niepokojów wewnętrznych i zewnętrznych nękających Rzeczpospolitą. W okresie od 6 listopada do 24 listopada 1648 roku zamojska twierdza była oblegana przez wojska Bohdana Chmielnickiego, który odstąpił dopiero na wieść o zbliżających się wojskach królewskich. Pomimo długotrwałego oblężenia podczas potopu w 1656 r., także wojskom szwedzkim nie udało się zdobyć miasta. Wydarzenie to dało początek pewnemu obyczajowi – stołowi szwedzkiemu, a mianowicie przed odjazdem król szwedzki proponował w murach miasta pożegnalną ucztę, ale ówczesny ordynat, Jan III Zamoyski domyśliwszy się, iż jest to podstęp, kazał jedynie wynieść poza mury stoły z prowiantem dla Szwedów, lecz bez żadnych ław, aby nie "zasiedzieli" tu zbyt długo[2].

Spowodowane wojnami straty gospodarcze oraz upodobanie do oszczędności ordynata Konstantego pogorszyły sytuację Akademii Zamojskiej a zaniedbania obniżyły poziom kształcenia (1663 rok)[3].

Pod koniec stulecia Zamość zamieszkiwało nieco ponad 2000 osób[1].

XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

Dawna Akademia Zamojska

Podczas wielkiej wojny północnej Zamość został zajęty przez wojska szwedzkie (1704), a wkrótce także przez wojska saskie (1715 - 1716)[3].

Z zamojskiej społeczności ubywało handlujących ze wschodem Ormian. Likwidacji uległa ich gmina, a próba reaktywacji jej działalności nie przyniosła skutków.

W 1720 r. odbył się tu Synod zamojski (w kościele św. Mikołaja i ówczesnej kolegiacie), podczas którego przypieczętowano zjednoczenie kościoła katolickiego z cerkwią unicką (greckokatolicką).

W połowie stulecia przeprowadzono reformę Akademii Zamojskiej[3] (wykładał na niej m.in. Stanisław Staszic). Dla Austriaków, którzy zajęli miasto w wyniku I rozbioru (1772) wzrost poziomu kształcenia był jednym z argumentów za likwidacją uczelni co nastąpiło w roku 1784.

XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

W 1809 roku w wyniku kampanii księcia Józefa Poniatowskiego Zamość został po raz pierwszy i jedyny zdobyty szturmem. W walkach odznaczyła się Joanna Żubr. Zdobyte na Austriakach miasto zostało przyłączone do Księstwa Warszawskiego. Po wycofaniu się wojsk napoleońskich i po wielomiesięcznym oblężeniu, obrońcy jako jedni z ostatnich skapitulowali przed Rosjanami w 1813 roku[3]. Zamość po kongresie wiedeńskim włączono do Królestwa Polskiego, uzależnionego od Rosji.

Kościół Franciszkanów pw. Zwiastowania NMP

W 1821 roku rząd Królestwa Polskiego odkupił miasto od Zamoyskich i zmodernizował umocnienia twierdzy (powstały m.in. nadszańce przy dwóch bastionach). Dokonano wówczas przebudowy wielu budynków, m.in. na koszary i magazyny. Skuto wszelkie renesansowe ozdoby, przez co zabudowania utraciły w dużym stopniu swój pierwotny wygląd i styl (m.in. kościół franciszkanów). Ponieważ twierdza służyła wyłącznie celom wojskowym, w 1822 roku zarząd miasta przeniesiono do powstałej wówczas Nowej Osady (Nowe Miasto).

Zmodernizowana Twierdza Zamość odegrała dużą rolę w trakcie powstania listopadowego i skapitulowała jako ostatni polski punkt oporu pod dowództwem Jana Krysińskiego. Po powstaniu w Zamościu po raz ostatni odnotowano zrabowane przez Rosjan Miecze grunwaldzkie. W czasie powstania styczniowego miasto pozostało w rękach zaborcy, lecz wokół czynne były oddziały powstańcze, które jednak nie opanowały Zamościa[3].

Porażka Rosjan w wojnie krymskiej (1856) ukazała nieprzydatność twierdz z dziełami obronnymi takimi jak w Sewastopolu. Na tej podstawie twierdzę zamojską skasowano w 1866 r. Ta decyzja dała początek przestrzennemu rozwojowi miasta. Krępujące go mury stopniowo zaczęto likwidować. Pozwolono na osiedlanie się Polaków i budowę nowych domów. Pod koniec wieku Zamość liczył już ponad 10 000 mieszkańców[3].

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Wojska austriackie zajęły Zamość w 1914 (Bitwa pod Zamościem (1914)).

Dla usprawnienia transportu wojskowego, w okresie I wojny światowej do Zamościa doprowadzono linię kolejową (1916). W 1917 roku poszerzono granice miasta[1].

W okresie od 28 do 30 grudnia 1918 roku Zamość był miejscem komunistycznej rewolty. Żądających uwłaszczenia chłopów poparła PPS, żydowski BUND oraz żołnierze z miejscowych koszar. Wrzenie rewolucyjne zostało krwawo stłumione przez przybyłe z Lublina oddziały wojskowe pod dowództwem majora Lisa-Kuli[4]. Skromną tablicę, upamiętniającą ofiary, usunięto z budynku Klubu Garnizonowego (Koszary) w czasach III RP.

Upamiętnienie poległych obrońców Zamościa, w czasie wojny polsko-bolszewickiej

Od 28 do 31 sierpnia 1920 r. Zamość znalazł się w okrążeniu oddziałów 1 Armii Konnej. Wielokrotne ataki od strony Sitańca, Płoskiego oraz wschodu i południa zostały zatrzymane przez nieliczne regularne oddziały, znajdujące się w tym czasie w Zamościu (ok. 3 tys. żołnierzy oraz 3 pociągi pancerne)[1]. Dowódcą obrony był major Mikołaj Bołtuć, późniejszy generał i dowódca Grupy Operacyjnej "Wschód" w czasie kampanii wrześniowej. Wśród oddziałów atakujących Zamość od strony zachodniej znalazł się znany później pisarz radziecki Izaak Babel[5]. Klęska bolszewików pod Warszawą oraz pod Komarowem przyczyniły się do odblokowania miasta.

Dwudziestolecie międzywojenne to okres rozwoju miasta, poszerzano jego granice, powstawało wiele nowych instytucji i ośrodków, szczególnie związanych z życiem kulturalnym i oświatowym. W latach 19221935 w Zamościu mieszkał i pracował poeta Bolesław Leśmian. Był rejentem w miejscowym sądzie. Przy ul. S. Żeromskiego 3 (tzw. "Centralka") znajduje się tablica upamiętniająca jego pobyt w mieście.

Kościół pw. św.Katarzyny

16 dni po wybuchu II wojny światowej (16 września 1939 r.) do Zamościa od strony Zwierzyńca wjechali na motorach pierwsi Niemcy. Zgodnie z pierwotnymi ustaleniami w sprawie granicy, 25 września Niemcy opuścili Zamość. 27 września 1939 r. ich miejsce zajęli żołnierze radzieccy. Na mocy uzgodnionej 28 września 1939 r. pomiędzy Niemcami a Rosjanami korekty granic, Rosjanie musieli opuścić Zamość. Ewakuację przeprowadzono w dniach 4-5 października. Razem z nimi odeszła ok. 1/3 zamojskich Żydów[6]. Od 8 października miasto na prawie 5 lat znalazło się w rękach hitlerowców.

Od września do listopada 1939 roku, w kościele św. Katarzyny ukrywano przed Niemcami, przywieziony tu z Krakowa, obraz Jana Matejki "Hołd Pruski". Obraz wywieziono, ponieważ Niemcy zaczęli przeszukiwać miejscowe kościoły.

W czasie okupacji niemieckiej na terenie Zamojszczyzny miała miejsce masowa akcja eksterminacyjno - wysiedleńcza prowadzona przez Niemców, dążących do stworzenia tu centrum niemieckiego osadnictwa - jako przyczółka do germanizacji Wschodu. Na niemieckich planach zamiast Zamość używano nazwy Himmlerstadt[1]. Ponieważ dostrzeżono niezręczność sytuacji, w której Hitler nie miałby "swojego" miasta, natomiast Himmler tak, ostatecznie nazwy nie zmieniono. Nie doszła też do skutku planowana zmiana nazwy na Pflugstadt[1] (Pflug = pług).

Niemieckie napisy na bramie przy wejściu na dziedziniec Rotundy

W budynku dawnej Akademii Zamojskiej od początku okupacji ulokowało się Gestapo. Swoje ofiary, skatowane podczas przesłuchań, gestapowcy początkowo rozstrzeliwali na placu między domami po południowej stronie swej siedziby (róg ul. I. Pereca i Akademickiej)[7]. Gdy zabrakło już miejsca, ciała ekshumowano i spalono na Rotundzie, gdzie utworzono obóz zagłady. Zginęło w nim ponad 8 tysięcy ludzi[3]. W Zamościu znajdowały się także 2 obozy jeńców radzieckich oraz obóz tymczasowy dla wysiedlonych mieszkańców Zamojszczyzny (w tym dla licznych Dzieci Zamojszczyzny).

Okolice Zamościa były terenem niezwykle ożywionej działalności partyzantów radzieckich i polskich z AK, AL i BCh. Ich antyniemiecką działalność często nazywa się "Powstaniem zamojskim".Rankiem 24 lipca 1944 r., w obawie przed okrążeniem, ostatni Niemcy opuścili Zamość. Przedtem ewakuowali cenniejsze rzeczy, a strategiczne obiekty wysadzili. Mieszkańcy Zamościa, szukający swoich krewnych, znaleźli na Rotundzie stos częściowo nadpalonych ciał (ok. 400)[7].

Nazajutrz, 25 lipca ujawnił się Delegat powiatowy "Londyńskiego" Rządu Polskiego Janusz Antoni Wiącek pod nazwiskiem "Janusz Sandomierski"[8]. Objął urzędowanie jako starosta powiatu zamojskiego. Siedziba starostwa została urządzona w renesansowym ratuszu przy Rynku. Antoni Wiącek zorganizował i powołał wszystkie władze w Zamościu i powiecie. "Londyński" starosta pełnił swój urząd przez 10 dni zapewniając normalne życie mieszkańcom powiatu. Kiedy zostali wpuszczeni do ratusza przedstawiciele PKWN, starosta Wiącek opuścił gabinet[9].

W wyniku wojny i okupacji Zamość stracił ponad 50% mieszkańców, ale samo miasto właściwie nie zostało zburzone.

Po wojnie nastąpił dynamiczny rozwój Zamościa. Po raz kolejny rozszerzono jego granice (1973)[1], powstały nowe osiedla oraz zakłady przemysłowe, głównie przemysłu spożywczego. W latach 1975-1998 Zamość był stolicą województwa zamojskiego. W 1998 roku w wyniku kolejnej reformy administracyjnej zmniejszono liczbę województw, Zamość stał się miastem powiatowym i wszedł w skład województwa lubelskiego.

W 1992 r. zamojskie Stare Miasto, stanowiące przykład renesansowej zabudowy miejskiej, wpisano na listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO, co dało początek wielu remontom w tej części miasta. Rok później wydana została przez Narodowy Bank Polski w nakładzie 20 000 sztuk moneta, upamiętniająca to wydarzenie. Monetę, o nominale 300 tys. złotych i średnicy 40 mm, wykonano ze stopu srebra Ag 999[10] - na jej awersie znalazł się wizerunek Starego Miasta z XVII wieku według sztychu Georga Brauna i Franza Hogenberga.

W 1999 r. miasto odwiedził Papież Jan Paweł II, podczas VII pielgrzymki do Polski.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J. Jóźwiakowski., Armia Krajowa na Zamojszczyźnie. Norbertinum, Lublin,2007
  • James W. Blackwell, The Polish Home Army and the struggle for the Lublin region. - University of Glasgow. Teza (2010)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Andrzej Kędziora: Encyklopedia miasta Zamościa. Chełm: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 2000.
  2. Historia stołu szwedzkiego na stronie miasta Zamość
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Jerzy Kowalczyk: Zamość. Przewodnik. Zamość: Zamojski Ośrodek Informacji Turystycznej, 1995.
  4. Tadeusz Łepkowski (red.): Słownik historii Polski. Wiedza Powszechna, 1969.
  5. Izaak Babel: Pierwsza Konna.
  6. Anna Glińska: Zamojszczyzna w okresie okupacji hitlerowskiej : relacje wysiedlonych i partyzantów. Warszawa: Pax, 1968.
  7. 7,0 7,1 Zygmunt Klukowski: Zamojszczyzna 1944-1959. Warszawa: 2007.
  8. Odezwa Delegata Powiatowego Rządu Polskiego do mieszkańców Zamojszczyzny z 25 VII 1944 r.
  9. Ten epizod przypomina tablica pamiątkowa umieszczona w holu na pierwszym piętrze ratusza
  10. [1]Strona z katalogiem numizmatycznym