Historia anime

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Historia anime sięga początków XX wieku, kiedy to japońscy twórcy filmowi eksperymentowali z technikami animacji znanymi na Zachodzie. Chociaż z animacją eksperymentowano w Japonii już wcześniej, pierwszą dobrze znaną serią był Tetsuwan Atomu (Astro Boy) Osamu Tezuki z 1963 roku. W latach 70. anime rozwinęło się, zrywając ze swoimi zachodnimi korzeniami. Powstały wtedy nowe, specyficzne gatunki, chociażby mecha. Godne wzmianki anime z tego okresu to przede wszystkim Rupan sansei (znane także jako Lupin III) i Majingā Z (Mazinger Z). W tym też okresie sławę zyskało kilku dobrze znanych dziś filmowców, zwłaszcza Hayao Miyazaki i Mamoru Oshii.

W latach 80. anime zostało uznane głównym nurtem filmowym w Japonii, zrodził się wtedy boom na tego typu produkcje. Na początku tej dekady rozpoczęto produkcję Gundama (Gandamu), rozpoczęła się też kariera Rumiko Takahashi. W 1988 roku Akira ustanowił rekord kosztów produkcji anime – wyniósł on ponad miliard jenów.

Lata 90. i początek XXI wieku to wzrost popularności anime na zagranicznych rynkach. Akira i Ghost in the Shell (Kōkaku kidōtai) z 1995 roku stają się znane na całym świecie, a serial Dragon Ball Z (Doragon bōru Z) odnosi ogólnoświatowy sukces. Inne serie, jak Neon Genesis Evangelion (Shin seiki evangerion) i Cowboy Bebop (Kaubōi Bibapu), stają się popularne w Japonii, ale zostają też zauważone na Zachodzie. W 2002 roku Spirited Away: W krainie bogów (Sen to Chihiro no kamikakushi) wygrywa pierwszą nagrodę na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie, a w 2003 roku otrzymuje Oscara za najlepszy film animowany (było to jak dotąd pierwsze i ostatnie anime, które otrzymało tę nagrodę; kilka lat później nominowano także Ruchomy zamek Hauru, ale przegrał on z Wallace’em i Grommitem: Klątwą królika). W 2004 roku Ghost in the Shell II: Niewinność (Inosensu: Kōkaku kidōtai) zostaje zaprezentowany na canneńskim festiwalu.

Najstarsze znane anime powstało około roku 1907, składa się na nie pięćdziesiąt klatek namalowanych bezpośrednio na taśmie celuloidowej. Niezatytułowany krótki filmik przedstawia chłopca piszącego po chińsku słowa ruchome obrazy (映画), po czym obraca się w kierunku widza, zdejmuje czapkę i pozdrawia go. Tożsamość autora nie jest znana. Anime to odkryto w 2005 roku.

Pierwsze pokolenie twórców anime[edytuj | edytuj kod]

Niestety niewiele anime z tego okresu przetrwało w całości do dnia dzisiejszego. Przyczyny tego są różne, ale przeważnie związane jest to ze względami finansowymi. Gdy kończyło się duże zainteresowanie filmem, jego kopia (będąca własnością kina) została sprzedawana do mniejszych kin w całym kraju, a później demontowana i sprzedawana jako paski bądź pojedyncze klatki.

Hekoten (Ōten) Shimokawa (1892-1973): karykaturzysta polityczny i rysownik, pracujący dla magazynu „Tokyo Puck”. Wynajęty został przez Tenkatsu, dla których robił filmy. Z przyczyn zdrowotnych zdołał stworzyć ich tylko pięć, w tym Imokawa Ryozo genkan-ban no maki i Dekoboko shin-gachō: Meian no shippai (obydwa z 1917 roku), zanim powrócił do pracy rysownika.

Junichi Kōchi (1886-1970): karykaturzysta i malarz. W 1912 roku zaczął pracować jako rysownik, a w 1916 został zatrudniony przez Kobayashiego Shokaia jako animator. Był najbardziej zaawansowanym animatorem drugiej dekady XX wieku. W jego dorobku znajduje się piętnaście filmów, w tym Hanawa Hekonai kappa matsuri, Hanawa Hekonai meitō no maki (oba z 1917), Hyoroku musha shugyo (1926) i Chongire hebi (1930).

Seitarō Kitayama (1888-1945): w przeciwieństwie do innych pionierów tej ery, Kitayama tworzył animacje na własny użytek, nie dla większych korporacji. Założył nawet swoje własne studio animacyjne (Kitayama Eiga Seisakujo; w wolnym tłumaczeniu: Wytwórnia Filmów Kitayamy), które jednak nie odniosło komercjalnego sukcesu i upadło. Animował na tablicy, po której pisać można kredą i – w późniejszym czasie – na papierze (z przedrukowywanymi tłami lub bez). Jego filmy to m.in.: Chochiku no kin, Sarukani-gassen (oba z 1917), Tarō no bampei: Senkō-tei no maki (1918), Kiatu to mizuageponnpu (tłum. ciśnienie atmosferyczne i praca pompy; 1921), Shokubutu seiri; Seishoku no maki (tłum. psychologia roślin – historia reprodukcji; 1922) i Usagi to kame (tłum. królik i żółw; 1924).

Drugie pokolenie[edytuj | edytuj kod]

Yasuji Murata (1896-1966), Hakusan Kimura, Sanae Yamamoto (1898-1981) i Noburō Ōfuji (1 czerwca 1900-28 lipca 1961) byli uczniami Seitara Kitayamy i pracowali w jego studiu. Kenzō Masaoka, inny ważny animator z tego okresu, pracował w mniejszym studiu. Wielkie trzęsienie ziemi w Kantō (1923) zniszczyło większość studia Kitayamy; animatorzy założyli swoje własne studio, aby zarabiać pieniądze na animacjach.

W tym czasie powstały też pierwsza ustawy chroniące młodych Japończyków, w wyniku czego cenzurze poddanych zostało kilka animacji dla osób poniżej 15. roku życia. Filmy prezentujące wartości edukacyjne, poznawcze, były popierane przez Monbu-kagakushō (japoński odpowiednik Ministerstwa Edukacji), wydano na ten cel setki tysięcy jenów. Animacje znalazły użycie w szkolnictwie, polityce i przemyśle, co zaowocowało wysokim na nie popytem.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W latach 30. rząd japoński zaczął wprowadzać nacjonalizm, co doprowadziło do wprowadzenia ostrej cenzury oraz kontrolowania mediów. Wielu animatorów zmuszanych było do tworzenia animacji krzewiących japońskiego ducha i narodową przynależność. Owe opiniotwórcze filmy wyświetlane były w kinach i cieszyły się dużym powodzeniem. W rzeczywistości (po tym, gdy Japonia uzyskała poparcie materiałów filmowych przez nowo powstały Fujifilm) kina wyświetlające takie filmy rozwijały się, a wraz z nimi przemysł animacyjny – animacje stały się oficjalnym nurtem filmowym. W tym czasie wiele mniejszych studiów zostało zamkniętych bądź połączyło się z większymi; ostatecznie na rynku pozostały trzy studia produkujące animacje.

Duży wpływ na animacje w tamtym czasie miał Walt Disney. Komercyjny charakter japońskich animacji powodował, że nie były one na wysokim poziomie, imitowały raczej produkcje Disneya (powtarzane sceny, gagi itd.). Disney bardzo wcześnie zaczął kręcić filmy dźwiękowe, jednak w połowie lat 30. dla japońskich studiów był to zbyt wielki wydatek.

Do lat 30. japoński przemysł filmowy zdominowany był przez kina, które zatrudniały animatorów z małych studiów lub pojedynczych twórców. Dzięki fuzjom i powiększeniu się studiów możliwe było tworzenie większych projektów, ale potrzebne pieniądze nie nadchodziły z Monbu-kagakushō ani od większych sieci kinowych.

Wielu animatorów zamiast odbyć służbę wojskową, przedstawiało przebiegłych i szybkich Japończyków (często przedstawianych jako małpy), odnoszących zwycięstwo nad wrogiem.

W 1942 roku trzydziestosiedmiominutowy Momotarō no umiwashi (桃太郎の海鷲; tłum. morskie orły Momotara), stał się najdłuższą i najbardziej zaawansowaną technicznie animowaną produkcją wschodnią. Film opowiadał o morskiej jednostce, składającej się z człowieka imieniem Momotarō i kilku gatunków zwierząt (reprezentujących różne wschodnie rasy), walczącej razem o wspólny cel. Był to trzeci pod względem czasu trwania animowany film w historii – dłuższe były jedynie disneyowska Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków z 1937 roku (osiemdziesiąt trzy minuty) i Podróże Gullivera z 1939 (siedemdziesiąt pięć minut). Trzy lata później (12 kwietnia 1945) premierę miał siedemdziesięcioczterominutowy film Momotarō: Umi no shinpei (桃太郎海の神兵; tłum. Momotarō – boski wojownik mórz), uznany za pierwsze pełnometrażowe anime.

Toei Animation i Mushi Productions[edytuj | edytuj kod]

W 1948 roku założono studio Toei Animation (Toei Animēshon), będące producentem pierwszego kolorowego anime – Pandy i magicznego węża (Hakuja den) w 1958 roku. Był to film bardziej w stylu Disneya niż współczesnego anime. Toei produkowało disneyopodobne produkcje do wczesnych lat 70. Z owego studia wyszły też dwa doskonale znane na całym świecie tytuły: Dragon Ball (Doragon bōru) – trzy serie, pierwsza w 1986 roku, i Czarodziejka z Księżyca (Bishōjo senshi sērā mūn) – kilka serii, pierwsza w roku 1992.

Styl Toei był różny, ponieważ każdy z animatorów wnosił do produkcji swoje pomysły. Najbardziej ekstremalnym tego przykładem jest Taiyō no ōji: Horusu no daibōken (tłum. Horusu – książę słońca) Isao Takahaty z 1968 roku. Horusu często uważany jest za pierwszy film łamiący styl anime oraz prekursora późniejszego gatunku, zwanego jako anime progresywne. W podobnym kierunku poszli tacy reżyserzy jak Hayao Miyazaki czy Mamoru Oshii.

Osamu Tezuka założył konkurencyjne dla Toei studio, Mushi Productions (Mushi Purodakushon). Pierwszy hit studia, Tetsuwan Atomu z 1963 roku, był zarazem pierwszym popularnym serialem anime. Wbrew powszechnemu przekonaniu, Tetsuwan Atomu nie był pierwszym serialem anime emitowanym w Japonii – było nim Manga Calendar, którego emisję rozpoczęto w 1962. Tetsuwan Atomu był jednak pierwszym, w którym ci sami bohaterowie pojawiali się w kolejnych odcinkach, tworzących ciągłą fabułę. Amerykańska telewizja, nadal będąca w powijakach i szukająca nowego programu, w 1964 roku przerobiła i zaadaptowała ów serial dla potrzeb rynku amerykańskiego, nadając mu tytuł Astro Boy. Popularność Tetsuwan Atomu w Japonii stała się kluczem do stworzenia kolejnych seriali anime, takich jak: Tetsujin 28-gō (tłum. żelazny człowiek nr 28; w USA wydane jako Gigantor), Kimba – biały lew (Janguru taite, tłum. król dżungli; serial stał się prawdopodobnie inspiracją do nakręcenia Króla Lwa przez studio Disneya) Tezuki, czy Mahha gō gō gō (znane również jako Machu Go Go Go, w USA wydane pod nazwą Speed Racer).

W późnych latach 60. anime zaczęło wkraczać na nowe obszary. Tezuka zaczyna eksperymentować, tworząc filmy przeznaczone dla dorosłych, nazywane animeramami. Trzy stworzone wtedy przez niego filmy to: Senya ichiya monogatari (tłum. baśnie z tysiąca i jednej nocy; 1969), Kleopatra (Kureopatora, 1970) i Belladonna of Sadness (1973). Bellona jest najbardziej eksperymentalnym ze wszystkich trzech filmów, stała się inspiracją do stworzenia Shōjo kakumei Utena (Revolutionary Girl Utena) z 1997 roku. W tym czasie wyemitowano też pierwszy serial dla starszych widzów – Rupan-sensei (Lupin III) z 1971 roku.

Lata 70.[edytuj | edytuj kod]

W latach 70. rynek filmowy w Japonii został osłabiony, ponieważ pojawił się poważny dla niego konkurent – telewizja. Toei powoli zaprzestawało tworzenia anime w disneyowskim stylu, skupiając się przede wszystkim na serialach. Mushi zbankrutowało, a animatorzy przeszli do innych studiów, jak Madhouse (Maddohaus) i Sunrise (Sanraizu). Te dwa fakty spowodowały, że wielu młodych animatorów, nie mających jeszcze odpowiedniego doświadczenia, zajmowało stanowiska reżyserskie. Ten zastrzyk młodych talentów zaowocował eksperymentowaniem na szerszą niż dotychczas skalę.

Przykładem owych eksperymentów jest serial Isao Takahaty Heidi (Arupusu no shōji Haiji) z 1974 roku. Pierwotnie serial dobrze się sprzedawał, był realistycznym dramatem dla dzieci. Większość zarządów stacji telewizyjnych była przekonana, że serial ten nie odniesie sukcesu, ponieważ trzeba czegoś bardziej fantastycznego, aby przyciągnąć dzieci. Heidi okazała się jednak międzynarodowym sukcesem, stając się popularna w wielu europejskich krajach. Serial emitowany był także w Polsce. W Japonii serial odniósł tak wielki sukces, że pozwolił jego twórcom – Takahacie i Miyazakiemu – stworzyć projekt zatytułowany World Masterpiece Theatre, adaptujący książki. Chociaż Takahata i Miyazaki opuścili go w późnych latach 70., seriale powstawały do połowy 90.

Kolejnym znanym gatunkiem powstałym w tym czasie jest mecha. Niektóre z wczesnych przedstawicieli tego gatunku to: Mazinger Z (Majingā Z; 1972-1974), Wojna planet (Kagaku ninja tai gachiyaman; 1972-1974), Uchū senkan Yamato (1974-1975), Kidō senshi gandamu (1979-1980). Seriale te były progresją w gatunku science-fiction wśród anime, przeskakując z wielu superbohaterskich, fantastycznych wątków do czegoś w stylu bardziej realistycznej space opery, z coraz bardziej złożoną fabułą i zachwianymi proporcjami pomiędzy dobrem a złem. Przykładem może być Char Aznable z Kidō senshi gandamu, który zmienia się z antagonisty w pierwotnej serii, zostając sprzymierzeńcem w kolejnej, aby w filmie znów powrócić jako wróg.

Lata 80.[edytuj | edytuj kod]

Lata 90. – obecnie[edytuj | edytuj kod]