Historia kolei w Rosji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Petersburg, Dworzec Bałtycki z 1857 został zaprojektowany na wzór paryskiego Gare de l’Est
Kijów, dworzec kolejowy z 1870
Most pod Permem przez rzekę Kamę z 1910, na linii Kolei Transsyberyjskiej
Władywostok, dworzec kolejowy
Drezyna na budującej się „Kolei Murmańskiej” (zdjęcie z okresu I wojny światowej)
Pociąg Kolei Południowo-Mandżurskiej po przejęciu przez rząd japoński

Imperium Rosyjskie (do 1918)[edytuj | edytuj kod]

  • 1806-1809 – kopalniana kolej konna w Ałtaju, dług. 2 km, tor o rozstawie 1067 mm (P. K. Krołow);
  • 1834 – budowa pierwszego doświadczalnego parowozu w Rosji, konstrukcji Mirona i Jefima Czerepanowów[1].
  • 1836 – Kolej Carskosielska (Царскосельская железная дорога): kolej konna PetersburgCarskie SiołoPawłowsk (długość 27 km, konstrukcji Franza Gerstnera), od 1837 trakcja parowa w normalnym ruchu, z lokomotywami R. Stephensona, T. Hackwortha i in., rozstaw szyn 1829 mm; 1897 – weszła w skład Kolei Moskiewsko-Windawsko-Rybińskiej (Московско-Виндаво-Рыбинскaя железная дорога), (MoskwaWindawaRybińsk), w 1902 tor został zwężony do 1524 mm („tor rosyjski”)[1].
  • 1845 – pierwsze użytkowe parowozy zbudowane w Rosji (rozstaw toru 1524 mm)[2].
  • 14 VI 1845 – otwarcie pierwszego odcinka Drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej (Bapшaвo-Beнcкaя железная дорога) z Warszawy do Grodziska, o standardowym europejskim rozstawie szyn 1435 mm – pierwsza kolej w Królestwie Polskim;
    • 1848 – ukończenie linii do st. Granica (późn. Maczki) na granicy austriackiej;
    • 1859 – odgałęzienia do granicy pruskiej Ząbkowice-Sosnowiec;
    • 1862 – do AleksandrowaKolej Warszawsko-Bydgoska (Варшавско-Бромбергская железная дорога); kolej normalnotorowa budowana przeważnie ze środków państwowych, sprywatyzowana 1865, ponownie upaństwowiona 1912, bez Kolei Łódzko-Fabrycznej (Лодзинскaя Фабричная железная дорога); pierwszy parowóz był produkcji belgijskiej, potem importowano maszyny niemieckie.
  • 1847 – otwarcie regularnego ruchu na pierwszym odcinku PetersburgKołpino Kolei Nikołajewskiej (Николаевская железная дорога) o rozstawie szyn 1524 mm (odtąd obowiązujący „tor rosyjski”, już w 1847[3])
  • 1857 – otwarcie Kolei Peterhofskiej (Петергофскaя железная дорога) z Petersburga do Peterhofu;
  • 1853-1862 – Kolej Warszawsko-Petersburska (Петербурго-Варшавская железная дорога): linia dwutorowa o rozstawie 1524 mm;
  • 1860 – pierwsza kolej w Wielkim Księstwie Finlandii: linia HelsinkiHämeenlinna;
  • 1860 – otwarcie stacji przeładunkowej i przesiadkowej na granicy litewsko-wschodniopruskiej w Ejdkunach; pierwsze połączenie sieci toru „rosyjskiego” z normalnotorową siecią środkowo-europejską;
  • 1861 – ukończenie kolei RygaDyneburgKolej Rysko-Dynaburska (Риго-Динабургскaя железная дорога);
    • 1866 przedłużona do Witebska,
    • 1868 do Orła;
    • od 1891 Kolej Rysko-Orłowska (Риго-Орловская железная дорога);
  • 1862 – ukończenie kolei MoskwaNiżny Nowogród;

W końcu 1863 koleje w Imperium liczyły 3471 km. Oprócz kolei Carskosielskiej, Nikołajewskiej, Petersbursko-Warszawskiej i Warszawsko-Wiedeńskiej były to koleje: Moskiewsko-Niżgorodska (Московско-Нижегородскaя железная дорога), Wołgo-Dońska (Волго-Донскaя железная дорога), Gruszewska (Грушевскaя железная дорога), Moskiewsko-Siergiejewska (Московско-Сергиевскaя железная дорога) i Moskiewsko-Riazańska (Московско-Рязанскaя железная дорога).

  • 1866 – otwarcie kolei OdessaBałta i RazdzielnajaTripole, pierwszej kolei na Ukrainie wschodniej;
  • 1867 – otwarcie Kolei Warszawsko-Terespolskiej (Варшавско-Тереспольская железная дорога);
    • 1870 – przedłużenie do Brześcia;
    • 1881 – upaństwowiona;
    • 1886 – dodany drugi tor;
  • ok. 1868 – otwarcie Kolei Moskiewsko-Kurskiej (Московско-Курская железная дорога), sprywatyzowana 1871;
  • 1870 – kolej dociera do Kijowa;
  • 1870 – ukończenie linii MoskwaSmoleńsk;
  • 1871 – ukończenie Kolei Riazańsko-Saratowskiej, obecnie Kolei Riazańsko-Uralskiej (Рязано-Уральская железная дорога);
  • 1871 – ukończenie linii PetersburgRewal (obecnie Tallinn); Kolej Bałtycka (Балтийская железная дорога);

Połączenia sieci kolei rosyjskich z siecią austriacką: 1871: WołoczyskaPodwołoczyska; 1874: RadziwiłłówBrody; kolej prywatna – Kolej Południowo-Zachodnia (Юго-Западные железные дороги).

  • 1877 – otwarcie Kolei Nadwiślańskiej (Привислинская железная дорога): KowelLublinWarszawaDziałdowo; tor 1524 mm; upaństwowiona 1898;
  • 1878 – początek budowy Uralskiej Kolei Kopalnianej (Уральская Горнозаводская железная дорога), kolei prywatnej łączącej Rosję centralną z Uralem;
  • ...

Wykształcenie się sieci kolejowej w przemysłowych regionach Ukrainy (Donieck, centralne Naddnieprze, Krzywy Róg) nastąpiło pod koniec lat 80. XIX w.[4]

  • 1885 – budowa kolei prywatnej Rostów nad DonemWładykaukazKolej Władykaukaska (Владикавказская железная дорога); do 1918 rozbudowa sieci tego zarządu na północnym Kaukazie;
  • 1891-1916 – budowa Magistrali Transsyberyjskiej (Транссибирская магистраль) między Czelabińskiem i Władywostokiem, długości ok. 7 tys. km, całkowita elektryfikacja 2002;
  • 1893-97 – ukończenie kolejnych odcinków Kolei Ussuryjskiej (Уссурийская железная дорога) między Władywostokiem a Chabarowskiem;
  • 1897-1903 – budowa Kolei Wschodniochińskiej (Китайско-Восточная железная дорога), która, będąc odgałęzieniem Kolei Transsyberyjskiej, pierwsza połączyła Władywostok z resztą kraju – przez terytorium chińskiej Mandżurii; zbudowano jednocześnie odgałęzienie HarbinMukden (obecnie Shenyang) – Port Artur (Lüshun);
  • 1898 – kolej dociera do Archangielska (budowana od 1872 linia Urocz – Wołogda – Archangielsk); początkowo była to najdłuższa linia wąskotorowa w Rosji (795 km długości; tor o szerokości 1067 mm), przekuta następnie do standardowej szerokości 1524 mm[5].
  • 1916 – ukończenie Kolei Murmańskiej (Мурманскaя железная дорога).

Trzydziestoletnie opóźnienie Rosji w rozwoju sieci kolejowej widoczne było w niemal zupełnym braku kolei lokalnych. Doktryna wojskowa Rosji była też przeciwna rozwijaniu sieci kolejowej w obszarach przygranicznych. Dopiero na początku XX w. zdołano wybudować najkrótsze połączenie Królestwa Polskiego z Prusami:

Konsolidacje węzłów i koleje w miastach:

  • 1863 – tramwaj konny w Petersburgu (od 1854 funkcjonowała uliczna kolej konna towarowa),
  • 1875 – Warszawa: budowa „Drugiego Mostu” (pod Cytadelą), dwupoziomowego dla kolei i ruchu kołowego; wobec różnicy rozstawów torów linii zbiegających się w Warszawie nie była to pełna konsolidacja węzła, przynajmniej do budowy Kolei Warszawsko-Kaliskiej (Варшавско-Калишска железная дорога);
  • 1892 – uruchomienie tramwaju elektrycznego w Kijowie, pierwszego w państwie;
  • 1898 – uruchomienie tramwaju elektrycznego w Łodzi; pierwsza kolej elektryczna w Królestwie Polskim;
  • 1899 – uruchomienie tramwajów elektrycznych w Moskwie,
  • 1901 – otwarcie linii ŁódźZgierz i ŁódźPabianiceŁódzkich Wąskotorowych Elektrycznych Kolei Dojazdowych (ŁWEKD); pierwsza elektryczna kolej dojazdowa w Rosji;
  • 1908 – Moskwa: otwarcie linii okólnej łączącej wszystkie linie wylotowe – Małej Obwodnicy Kolei Moskiewskiej (Малое кольцо Московской железной дороги).
  • 1913 – początek budowy kolei dojazdowej – Oranienbaumskiej Linii Elektrycznej (Ораниенбаумская электрическая линия) z Petersburga do Oranienbaumu; linia nieukończona do rewolucji, została częściowo rozebrana; eksploatacja tylko do Strelnej; 1929 włączona do sieci tramwajowej;
Moskwa: stacja metra Nowokuzniecka, otwarta w 1943
Radziecki odpowiednik wagonu „PCC” z fabryki w Rydze

Okres ZSRR (do 1991)[edytuj | edytuj kod]

  • 1918 – upaństwowienie kolei w Rosji;
  • 1926 – elektryfikacja linii podmiejskiej BakuMasztagi; =1500 V sieć górna;
  • 1929 – elektryfikacja linii MoskwaMytiszczi;
  • 1926-31 – budowa kolei Turksib;
  • 1931 – wprowadzenie pociągów „Czerwona strzała” (Красная стрела) na trasie LeningradMoskwa; czas podróży – 10 h, średnia prędkość 65 km/h;
  • 1933 – elektryfikacja linii LeningradOranienbaum;
  • 1935 – Moskwa: otwarcie pierwszej linii metra (Sokolniczeskiej);
  • 1935-36 – ukończenie kolei DudinkaNorylsk; tor wąski; przekuty na rosyjski do 1952; elektryfikacja od 1942, deelektryfikacja 1999;
  • 1941/42 – ukończenie kolei do Workuty, jednej z najdłuższych kolei budowanych niewolniczą pracą więźniów;
  • 1955 – otwarcie pierwszego odcinka metra w Leningradzie, Kijowie 1960, Tbilisi 1966, Baku 1967, Charkowie 1975, Taszkiencie 1977, Erywaniu 1981, Mińsku 1984, Gorkim (późn. Niżny Nowgorod) 1985, Nowosybirsku 1986, Kujbyszewie (obecnie Samara) 1987, Swierdłowsku (obecnie Jekaterynburg) 1991;
  • 1972 – początek (oficjalny?) budowy kolei BAM (БAМ) Magistrali Bajkalsko-Amurskiej (Байкало-Амурская магистраль);
  • 1984 – otwarcie tunelu tramwajowego w Wołgogradzie;
  • 1986-89 – (UA) otwarcia głównej części linii „tramwaju szybkiego” w Krzywym Rogu.

Rosja i państwa WNP[edytuj | edytuj kod]

  • 1995 – (UA) otwarcie pierwszego odcinka metra w Dniepropetrowsku;
  • 2005 – (RU) otwarcie pierwszego odcinka metra w Kazaniu.

Ważniejsi producenci taboru[edytuj | edytuj kod]

  • Zakład Putiłowski (Путиловский завод), Petersburg, po 1922 Czerwony Putiłowiec (Красный путиловец), po 1934 Zakład Kirowa (Кировский завод) – parowozy;
  • Charkowska Fabryka Parowozów (ChPZ) – lokomotywy parowe i spalinowe
  • Wagonmasz (Вагонмаш), Leningrad – m.in. tabor metra;
  • Petersburski Zakład Tramwajowo-Mechaniczny (Петербургский трамвайно-механический завод), Leningrad, produkcja tramwajów od 1933;
  • Uść-Katawski Zakład Produkcji Wagonów im. S.M. Kirowa (Усть-Катавский вагоностроительный завод имени С. М. Кирова) – tramwaje od 1901;
  • Ryski Zakład Wagonów (Рижский вагонный завод), Ryga – tramwaje, wagony;
  • Tuszyński Zakład Budowy Maszyn (Тушинский машиностроительный завод), Moskwa-Tuszyno

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 W. Rakow, Łokomotiwy..., s. 7-10.
  2. W. Rakow, Łokomotiwy..., s. 11.
  3. 3,0 3,1 W. Rakow, Łokomotiwy..., s. 12-13.
  4. Władysław A. Serczyk, Historia Ukrainy, Ossolineum, Wrocław, 1979, s. 262.
  5. Adam Dylewski: „Historia kolei w Polsce”, Carta Blanca 2012.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Witalij A. Rakow, Łokomotiwy otieczestwiennych żeleznych dorog 1845-1955, Moskwa 1995, ISBN 5-277-00821-7 (ros.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]