Historia kolei we Francji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Parowóz M. Seguina z 1844 r.
Dworzec Saint-Germain-en-Laye kolei CF de l'Ouest. Warto zwrócić uwagę na wagony z "imperialem", charakterystyczne dla wczesnych pociągów podmiejskich Paryża
Paryż, fragment linii Petite Ceinture (bez normalnego ruchu)
Most na Sekwanie pod Argenteuil, zniszczony w wojnie 1870-71 r.
Pierwszy tramwaj parowy Le Raincy - Montfermeil, 1868 r.
Paryż, tramwaj na sprężone powietrze
Langwedocja: wiadukt Viaur, rozpiętość łuku 220 m
Normandia: wiadukt Douvenant na kolei lokalnej CF des Côtes-du-Nord z 1905 r.
Paryż, drugi Gare de Lyon z 1900 r.
Parowóz CF Nord w Narodowym Muzeum Kolei w Miluzie
Elektrowóz typu 1500 na Gare du Nord w Paryżu
Pociąg TGV na linii LGV Sud-Est, 1987 r.
Hala budynku recepcyjnego dworca Avignon-TGV, otwartego w 2001 r.
Modernizacja połączeń regionalnych "TER" dała w 2006 r. 9,6% wzrostu liczby pasażerów; spalinowy zespół trakcyjny BCG
Quasi-tramwaj (na oponach z szyną prowadzącą) w Clermont-Ferrand

Początki[edytuj | edytuj kod]

We Francji kolej pojawiła się niezależnie w kilku prowincjach, głównie jako linie towarowe łączące okręgi przemysłowe z siecią wodną. System kolejowy objął najpierw północną część kraju; przed 1850 r. powstało m.in. kilka linii wylotowych z Paryża.

  • 1827 – kolej konna Saint-ÉtienneAndrézieux (Lyonnais), łącząca kopalnie węgla z portem na Loarze; 1832 wprowadzenie ruchu pasażerskiego; 1833 - ukończenie linii St Étienne - Lyon (Perrache), na tej linii w 1834 wprowadzono parowozy Marca Seguina; 1837 sieć liczyła ok. 120 km linii; 1844 wprowadzenie trakcji parowej na linii do Andrézieux;
  • 1832 - kolej (konna?) Alès - Nîmes - Beaucaire (Langwedocja), przedłużona 1837 do La Grand-Combe;
  • 24 VIII 1837 – otwarcie parowej chemin de fer de Paris à Saint-Germain, początkowo do Le Pecq, przedłużenie przez Sekwanę do St-Germain-en-Laye w 1847; linia wyjątkowa wśród wczesnych kolei, bo służąca głównie ruchowi pasażerskiemu;
  • 1838 - kolej Abscon - St Waast (Flandria);
  • 1839 - otwarcie kolei parowych Montpellier - Cette (dzisiejsza ortografia: Sète; przedłużona do Nîmes), Langwedocja (głównie ruch pasażerski) oraz kolei Miluza - Thann (Alzacja);
  • 1840 - otwarcie kolei Paryż (Montparnasse) - Wersal (głównie ruch pasażerski); CF Versailles-Rive Gauche;
  • 1840-41 - koleje Paryż (Orléans) - Corbeil, Benfeld - Colmar (Alzacja), Bordeaux - La Teste;
  • 1845 - uruchomienie pierwszego telegrafu;
  • 1846 - otwarcie kolei podmiejskiej Paryż (Denfert-Rochereau) - Sceaux, CF de Sceaux; interesującą cechą tej kolei były stacje końcowe rozwiązane w formie pętli (parowozy były specjalnej konstrukcji, umożliwiającej pokonywanie ciasnych łuków); obecnie linia RER B;

Budowa sieci[edytuj | edytuj kod]

  • 1841 - przyjęcie ustawy o budowie kolejowej "réseau national" (sieci krajowej), której główne linie zbiegałyby się w Paryżu (skąd nazwa: "étoile de Legrand"[1]); budową i eksploatacją zająć się miały prywatne towarzystwa, którym wydano by długoletnie koncesje;
  • 1841-44 - kolej Strasburg - Bazylea; pierwsza linia dalekobieżna we Francji i pierwsza w Europie kolej przekraczająca granicę państwową;
  • 1844 - kolej Paryż - Epernay; 1852 przedłużona do Strasburga (CF Paris à Strasbourg);
  • 1846 - kolej Paryż - Beaumont-sur-Oise - Amiens - Arras - Douai - Lille (CF Nord barona Jamesa Rotschilda);
  • 1847-49 – kolej MarsyliaAwinion, dziewięć parowozów Roberta Stephensona;
  • 1850-1859 - budowa linii Paryż - Dijon - Lyon - Awinion - Marsylia (CF PLM) i linii Paryż - Orlean - Tours - Angoulême - Bordeaux (CF Orléans);
  • 1850 - Paryż: otwarcie Gare de l'Est, najbardziej "klasycznego" z dworców czołowych;
  • 1857 - otwarcie kolei Bordeaux - Agen - Tuluza - Narbonne - Sète; CF Midi;
  • ...
  • 1867 - otwarcie pierwszych kolei lokalnych ("chemins de fer locaux"), budowanych z mniej ostrymi standardami technicznymi;
  • 1869 - otwarcie ostatniego odcinka Petite Ceinture (budowanej od 1852), małej obwodnicy Paryża, zbudowanej jako wspólna inwestycja kolei obsługujących stolicę dla integracji ich linii; linia służyła jako kolej miejska do otwarcia sieci metra;
  • 1877 - otwarcie Grande Ceinture, wielkiej obwodnicy Paryża przeznaczonej dla tranzytowego ruchu towarowego;
  • 1884 - Owernia: otwarcie wiaduktu Garabit koło Ruynes-en-Margeride, konstrukcji G. Eiffela (dwuprzegubowy łuk kratowy, rozpiętość 165 m); CF Midi;
  • 1902 - Langwedocja: otwarcie wiaduktu Viaur koło Rodez, konstrukcji P. J. Bodina (łuk dwuwspornikowy, kratowy, rozpiętość 220 m); CF Midi.

W 1875 r. sieć kolejowa we Francji liczyła ok. 25 tys. kilometrów linii i obejmowała już wszystkie główne linie dalekobieżne. W 1876 Charles de Freycinet wystąpił z planem budowy dalszych 10 tys. km linii uzupełniających. Budowa kolei lokalnych postępowała do 1914 r. Część z nich była wąskotorowa i miała charakter tramwajów parowych (np. prowadzenie poboczem dróg).

W 1855 rząd interweniował w prywatny system kolejowy wymuszając fuzje wielu małych zarządów kolejowych. Do 1860 r. ukształtował się układ sześciu zarządów kolejowych, działających na zasadzie regionalnej, który zasadniczo przetrwał do nacjonalizacji. Ich główne linie w końcu XIX w. przedstawiały się następująco:

  • Chemin de fer de l'Ouest eksploatowała pięć "grandes lignes" (magistral wychodzących z Paryża):
1) Paryż (St Lazare) - Rouen - Hawr;
2) Paryż (St Lazare) - Evreux - Cherbourg,
3) Paryż (St Lazare) - Argentan - Granville,
4) Paryż (Montparnasse) - Le Mans - Rennes - Brest;
5) Paryż (St Lazare) - Dieppe;

W 1908 r. CF Ouest została przejęta przez państwo i zjednoczona z CF État.

  • Chemin de fer du Nord eksploatowała cztery "grandes lignes":
1) Paryż (Nord) - Creil - Amiens - Calais;
2) (Paryż - Creil -) Amiens - Arras - Lille (granica belgijska);
3) (Paryż -) Creil - Saint-Quentin - Maubeuge (granica belgijska);
4) Paryż (Nord) - Laon - Hirson;
  • Chemin de fer de l'Est eksploatowała dwie "grandes lignes":
1) Paryż (Est) - Châlons-sur-Marne - Avricourt (granica niemiecka po 1871, dalej do Strasburga);
2) Paryż (Est) - Troyes - Belfort (- Miluza);
  • Chemin de fer Paris-Lyon-Méditerranée (PLM), stworzona na bazie kolei Langwedocji i Prowansji, eksploatowała trzy "grandes lignes":
1) Paryż (Lyon) - Dijon - Lyon - Awinion - Marsylia - Nicea;
2) Paryż (Lyon) - Nevers - St Germain-des-Fossés - Lyon;
3) Lyon - Nîmes - Montpellier na prawym brzegu Rodanu;
  • Chemin de fer d'Orléans eksploatowała trzy "grandes lignes":
1) Paryż (Orléans) - Orlean - Tours - Angoulême - Bordeaux;
2) Paryż (Orléans) - Orlean - Vierzon - Limoges - Capdenac - Tuluza;
3) Tours - Nantes - Quimper - Landerneau.

W 1934 r. kolej dokonała fuzji z CF Midi.

  • Chemins de fer de l'État (kolej państwowa) w postaci ukształtowanej w 1878 eksploatowała trzy linie główne:
1) Tours - Saintes;
2) Tours - Les Sables d'Olonne;
3) Nantes - La Rochelle - Saintes - Bordeaux.
  • Chemin de fer du Midi, jedyna kolej znaczenia państwowego nie obsługująca Paryża, eksploatowała trzy linie główne:
1) Bordeaux - Agen - Tuluza - Narbona - Montpellier;
2) Bordeaux - Bayonne - Hendaye;
3) Bayonne - Tarbes - Tuluza.

Po przegranej przez Francję wojnie z Prusami sieć kolejowa Alzacji i włączonej do Rzeszy Niemieckiej części Lotaryngii przeszła pod zarząd specjalnie utworzonej dyrekcji Kaiserliche General-Direktion der Eisenbahnen in Elsaß-Lothringen (KDEL). Sieć została rozbudowana z 768 km do 2030 km, gruntownej przebudowie poddano też węzły w Metzu, Sztrasburgu i Miluzie. Po I wojnie światowej sieć przeszła pod zarząd państwowy francuski; pozostałością po epoce niemieckiej jest utrzymywany nadal ruch prawostronny (w pozostałej części Francji – lewostronny).

Pierwsze koleje miejskie[edytuj | edytuj kod]

  • 1855 - Paryż: otwarcie "Chemin de fer Américain" (tramwaju konnego) między Sèvres i Place de la Concorde; linia założona przez wynalazcę szyn z rowkiem, Loubata (wcześniej zainstalowano je w miastach USA[2]); 1857 inna linia między Sèvres i Wersalem; w 1855 otwarto też kolej konną Rueil - Port-Marly w okolicach Paryża – były to pierwsze tramwaje konne w Europie; tramwaje konne utrzymały się we Francji bardzo długo: ich sieci otwierano jeszcze w l. 90. XIX w., a ostatnią linię w miasteczku Laboutarié (dep. Tarn) skasowano dopiero 1933;
  • 1862 - Lyon: otwarcie pierwszego funikularu na świecie Rue de Termes - Croix Rousse;
  • 1873 - pierwsze konne tramwaje miejskie w Paryżu; Compagnie Générale des Omnibus (CGO); 1874 w Hawrze, Lille i Nancy; do 1880 sieci pojawiają się w większości wielkich miast kraju;
  • 1868 - inż. Larmenjat buduje tramwaj parowy prowadzony szyną środkową: linia Le Raincy - Montfermeil w okolicach Paryża;
  • 1876 - Paryż: pierwszy tramwaj parowy w normalnej eksploatacji; trakcja parowa stała się potem w Paryżu dość popularna, eksploatowano najczęściej wagony parowe z imperialem typu "Serpolet" albo "Purrey";
  • 1878 - pierwsze próby z lokomotywami bezdymnymi tramwajów (system Lamm-Francq) na linii Rueil - Port-Marly; potem w normalnym ruchu w Lille 1881, Lyonie 1888, Marsylii 1893;
  • 1879 - Nantes: tramwaje na sprężone powietrze w normalnej eksploatacji (system Mékarski); od 1887 także w Paryżu (wiele linii do 1914) ; ponadto w Vichy (1895), Aix-les-Bains (1897), Saint-Quentin (1899) i La Rochelle (1901);
  • 1891 - Paryż: otwarcie linii tramwaju linowego République - l'Eglise de Belleville.
  • 1893 - Marsylia: pierwszy tunel tramwajowy na nowo otwartej linii parowej systemu "bezdymnego";

Tramwaj elektryczny przyjmował się we Francji stosunkowo wolno. Jednym z powodów była niechęć do instalowania przewodów trakcyjnych. Dlatego też, szczególnie w Paryżu, zanim w końcu przekonano się do nich, stosowano szereg innych sposobów zasilania.

  • 1890 – tramwaj elektryczny w Clermont-Ferrand (Owernia) – przez kilka lat; zasilanie z rur metalowych;
  • 1892 - Paryż: tramwaje akumulatorowe w normalnej eksploatacji;
  • 1892 - Marsylia: próby z pierwszym we Francji tramwajem zasilanym z wiotkich przewodów napowietrznych; 1893 elektryfikacja linii tramwajów podmiejskich Lyonu i Bordeaux; 1894 elektryfikacja tramwajów miejskich w Hawrze; wielkie systemy innych miast (w tym paryski) zelektryfikowano najpóźniej w I dekadzie XX w.;
  • 1898 - Paryż: pierwsze linie zasilane z kanałów podjezdniowych umieszczonych osiowo;
  • 1899 - tramwaje zasilane kontaktami ulicznymi w Tours; od 1900 upowszechniają się w Paryżu (system Diatto);
  • ...
  • 1900 – otwarcie pierwszych odcinków metra w Paryżu; CF Métropolitain;
  • 1900 – kolej CF Paris-Orléans: elektryfikacja trzecią szyną podejścia do dworca Orsay w Paryżu; początek elektryfikacji systemu podmiejskiego tej kolei;
  • 1901 – kolej CF de l'État: elektryfikacja linii Paryż (Invalides) – Wersal; wprowadzenie sterowania ukrotnionego, początek elektryfikacji sieci podmiejskiej tej kolei; obie sieci zasilania dolnego przebudowane na przewody górne do 1978 r.

Modernizacja[edytuj | edytuj kod]

  • 1918 - pierwsze kasacje sieci tramwajowych zniszczonych w działaniach wojennych (Reims, Saint-Quentin, Armentières, Epinal, Charleville, Sedan, Cassel);
  • 1926 – kolej CF Paris-Orléans: elektryfikacja linii Paryż – Vierzon, =1500 V;
  • ...
  • 1938 - Paryż: zamknięcie ostatniej linii tramwajowej;
  • 1938upaństwowienie kolei, powstanie SNCF.

W okresie międzywojennym eksploatowano spalinowe wagony motorowe "Bugatti", pokonujące kilka tras z prędkościami handlowymi dochodzącymi do 117 km/h. Jeździły one przede wszystkim na liniach Paryż - Lyon i Paryż - Hawr. Niebagatelne osiągnięcia miały również pociągi parowe, zwłaszcza na sieci CF Nord. W 1935 ekspres Pullmana połączył Paryż z Brukselą w trzy godziny, osiągając prędkość średnią 103 km/h (między zatrzymaniami maksymalna handlowa 108 km/h).

Wszystkie parowozy zostały wyposażone w urządzenia monitorujące prędkość, ostrzegające o sygnałach i awaryjnie zatrzymujące pociąg przy przejechaniu sygnału "stój".

  • ...
  • 1954 – kolej SNCF: ValenciennesThionville, jednofazowa elektryfikacja próbna we Francji (~25 kV 50 Hz);
  • 1956 – ukończenie przebudowy pierwszej linii metra paryskiego (nr 11) na kolej ogumioną;
  • 1966 – kolej SNCF: Paris NordLille Flandres – pierwsza wielka elektryfikacja jednofazowa we Francji (~25 kV 50 Hz)
  • 1969 – uruchomienie pierwszej średnicy paryskiej SKR: linii A kolei RER (zarządzana przez RATP);
  • ...
  • 1977 - otwarcie pierwszego odcinka metra w Marsylii; 1978 - w Lyonie;
  • 1979 - Paryż: otwarcie drugiej średnicy kolei RER po ukończeniu tunelu między dworcami Orsay i Invalides (linia C, SNCF); 1983 - ukończenie średnicy linii B (RATP), 1995 linii D, 1999 częściowe otwarcie średnicy linii E (obie SNCF); system kolei aglomeracyjnych w Paryżu (w tym RER) stanowił w 2006 r. 40% wszystkich planowych połączeń sieci SNCF i obsługiwał 80% wszystkich podróży pociągami sieci krajowej;
  • 1981 – otwarcie LGV Sud-Est, pierwszej linii wysokich prędkości we Francji łączącej Paryż z Lyonem (SNCF);
  • 1983 – Lille: otwarcie metra – pierwszej kolejki automatycznej typu VAL; kolejne linie: 1993 Tuluza, 2002 Rennes;
  • 1985Nantes: powrót tramwajów elektrycznych na ulice miasta. Pierwszy z dziesiątki systemów tramwajowych zbudowanych we Francji na przełomie XX i XXI w.;
  • 1989-90 – otwarcie LGV Atlantique (Paryż – Le Mans/Tours);
  • 1989 - modernizacja kolei po tragicznym wypadku na Grand de Lyon
  • 18 V 1990 - światowy rekord prędkości pociągu TGV: 515,3 km/h;
  • 1991 – Lyon: otwarcie linii D metra – automatycznej SKM o pełnych gabarytach pociągów;
  • 1993 – otwarcie LGV Nord (Paryż – Lille – granica belgijska);
  • 1994 – otwarcie Eurotunelu pod Kanałem La Manche;
  • 1997 – odłączenie zarządu infrastruktury od przewoźnika; stworzenie Réseau ferré de France (RFF);
  • 2000 - Nancy: uruchomienie pierwszej linii "tramwaju na oponach"; technologia dość zawodna, przez co kontrowersyjna; mimo to we Francji eksploatuje się trzy takie linie (można oczywiście się spierać, czy to jest "kolej");
  • 2001 – otwarcie LGV Méditerranée (Valence – Marsylia/Nîmes);
  • 2007 – otwarcie LGV Est Paryż – Baudrecourt (- Strasburg); 3 IV 2007 padł kolejny rekord prędkości pociągu: na linii LGV Est specjalny pociąg TGV osiągnął 574,8 km/h.

Ważniejsi producenci taboru[edytuj | edytuj kod]

  • Société Alsacienne (SACM); zał. 1839 w Miluzie jako André Koechlin & Cie; 1878 przeniesione do Belfort (pozostała w Alzacji część firmy funkcjonowała do 1918 w połączeniu z inną fabryką w Sztrasburgu jako Elsäßische Maschinenbau-Gesellschaft Grafenstaden EMBG); 1928 fuzja z Thomson-Houston, utworzenie Alsthom;
  • Etablissements Cail (Chaillot), prod. parowozów od 1844, w tym maszyn typu "Crampton", znanych z osiągania dużych prędkości; 1958 fuzja z Fives-Lille;
  • Fives-Lille, zał. 1861 (Fives koło Lille); od 1958 Fives Lille-Cail, od 1973 Fives-Cail-Babcock;
  • Franco-Belge
  • Schneider (Le Creusot, Burgundia)
Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.


Przypisy

  1. "Gwiazda Legranda"; Baptiste A. V. Legrand (1791 - 1848) - polityk francuski, dyrektor Corps des Ponts et Chaussées, grupy inżynierów państwowych, specjalistów od budowy mostów i dróg.
  2. Nowy Orlean i Nowy Jork ubiegają się o pierwszeństwo w zastosowaniu szyn Loubata.


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]