Hodigitria
Hodigitria (hodegetria) – najstarszy i najbardziej rozpowszechniony typ ikonograficzny przedstawienia Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus.
Spis treści |
Tradycja i historia [edytuj]
Według tradycji, pierwszym ikonografem był święty Łukasz z Antiochii, ewangelista, który namalował na desce wizerunek Marii z Dzieciątkiem na ręku. Ikonę podarował wraz z Ewangelią Teofilowi wymienionemu w przedmowie do Ewangelii (...dostojny Teofilu...) i w prologu do Dziejów Apostolskich. Teofil był prawdopodobnie wysokim urzędnikiem rzymskim.
Po śmierci Teofila ikona powróciła do Jerozolimy, gdzie została odnaleziona przez Eudokię, żonę cesarza Teodozjusza II, która w latach 436-437 odbywała podróż do Ziemi Świętej. Eudokia kupiła tę ikonę i odesłała ją do Konstantynopola w darze dla siostry cesarza, Pulcherii. Pulcheria umieściła ją w ufundowanym przez siebie w dzielnicy portowej kościele klasztornym Ton Hodigon. Od nazwy kościoła pochodzi nazwa ikony. W klasztorze mieszkali i pracowali mnisi – przewodnicy, opiekujący się niewidomymi. Inna wersja wywodzi nazwę wprost od greckiego słowa hodos (droga) i nazywa Bogurodzicę Wskazująca Drogę. Jeszcze inna nazwa ikony, Przewodniczka, nawiązuje do mnichów-przewodników z klasztoru Ton Hodigon.
W różnych opracowaniach opisywany kościół nazywany jest również Ton Hodegon a ikona Hodegetrią.
W Bizancjum ikona Bogurodzicy zasłynęła wieloma cudami, stała się świętością i talizmanem chroniącym od złego. Była także patronką podróżujących i opiekunką ociemniałych. Przetrwała w ukryciu okres ikonoklazmu. W IX w. wykształcił się dokładnie opracowany wzór ikonograficzny wizerunku Maryi – Hodigitrii i stał się przykładem dla licznych kopii. Ikonę zniszczyli prawdopodobnie Turcy w 1453 r. po zdobyciu Konstantynopola.
Najstarsze zachowane przedstawienia tego typu znajdują się w Ewangeliarzu Rabbulasa, na freskach w Bawit, w zabytkowych świątyniach armeńskich z VI wieku.
Wzór ikonograficzny [edytuj]
Maryja ukazana jest frontalnie, najczęściej w półpostaci. Czasem w pełnej figurze: siedząca na tronie lub stojąca. Nie widać u niej matczynej poufałości w stosunku do Syna. Głowę trzyma prosto, lekko zwróconą w kierunku Chrystusa, rzadziej – pochyloną nieznacznie ku Chrystusowi. Na lewym ramieniu trzyma Dzieciątko, dostojnym gestem prawej dłoni z długimi palcami wskazując na nie. Może to być gest prezentacji – wskazania ludziom Syna Bożego lub gest postawy służebnej – przedstawienie Synowi wiernego ludu.
Chrystus znajduje się w pewnym oddaleniu od twarzy Matki, patrzy prosto przed siebie i ukazuje całe swe oblicze. Rzadziej ma głowę lekko obróconą w prawo. Wznosi prawą dłoń w geście błogosławieństwa a w lewej dłoni trzyma zwój (od XVI w. także księgę lub kulę). Chrystus nie jest tutaj niemowlęciem, występuje w ikonograficznym typie Chrystusa – Emmanuela, ma twarz dojrzałego, inteligentnego człowieka. Ubrany jest w biały chiton i narzucony nań purpurowy, często przetykany złotem himation.
Ikona Hodegetrii ukształtowała się ostatecznie w Bizancjum. Przebija z niej stosowany w cesarskim pałacu porządek, składający się z oficjalnych ceremonii a ukrywający wszelkie wyrażenia uczuć, ukazujący jedynie świętość i godność władzy cesarskiej. Taka majestatyczna obojętność i brak przejawów ludzkich uczuć przyjęte zostały na wiele wieków jako najbardziej obowiązujące na dogmatycznej ikonie Boskiego Macierzyństwa, jaką jest Bogarodzica z Chrystusem-Emmanuelem.
Hodigitria na Rusi [edytuj]
Wzór Hodegetrii doczekał się wielu odmian ikonograficznych, które powielane były pod już inną nazwą. Na Rusi wśród ikon tego typu najbardziej znane są: Smoleńska, Tichwińska, Riwierska, Kazańska.
Jedną z najstarszych i najsłynniejszych ikon w typie Hodigitrii jest Matka Boska Smoleńska. W 1046 r. cesarz bizantyjski Konstantyn IX Monomach wydał swą córkę za ruskiego księcia Wsiewołoda. Według tradycji, przed odjazdem pobłogosławił ją na drogę ikoną Matki Bożej, którą następnie córka zabrała z Konstantynopola do Czernihowa. Syn księcia Wsiewołoda, Włodzimierz II Monomach przeniósł ikonę do Smoleńska i umieścił w cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej. Od tej pory ikonę zaczęto nazywać Smoleńską.
Hodigitria w Polsce [edytuj]
Na terenie Ukrainy, Polski i Słowacji typ Hodigitrii należał do najczęściej spotykanych ikon. Umieszczana była (zamiennie z Eleusą) wśród ikon namiestnych każdego ikonostasu. Od XV do XVII w. na klejmie (obramieniu ikony) malowano proroków. U dołu spotyka się tez rodziców Maryi: św. Annę i św. Joachima. Ikony malowane przez miejscowe warsztaty w Karpatach często odbiegały od bizantyńskiego kanonu – Maryja miewa twarz dobrodusznej gospodyni a Jezus tajemniczo się uśmiecha. Najbardziej znanym tego typu przedstawieniem Maryi w Polsce jest Matka Boska Częstochowska, znajdująca się w sanktuarium na Jasnej Górze.
Bibliografia [edytuj]
- Janina Nawrocki: Sztuka bizantyńska. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1975. (pol.)
- Jarosław Giemza: O sztuce sakralnej przemyskiej eparchii – słowem i obrazem. Łańcut: Muzeum – Zamek w Łańcucie, 2006. ISBN 83-87238-30-9. (pol.)
- Włodzimierz Łosski. Hodegetria – Putiewoditielnica. „Przegląd Prawosławny”. (206)2002. 8. ISSN 0867-7476 (pol.).
- Wojciech Kurpik: Częstochowska Hodegetria. Wydawnictwo Konserwatorów Dzieł Sztuki / Wydawnictwo Bernardinum, 2008, s. 302. ISBN 83-916539-2-7, ISBN 978-83-7380-610-8. (pol.)
