Hoplici

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Walka hoplitów, fragment malowidła czarnofigurowego na wazie z lat 560-550 p.n.e. Wyraźnie widać zamocowania tarczy i koryncki hełm.

Hoplici (stgr. ὁπλῖται hoplitai, l.poj. ὁπλίτης hoplites) – ciężkozbrojni piechurzy walczący w zwartym szyku, zwanym falangą.

Hoplici stali się powszechnym widokiem na polach bitew w starożytnej Grecji w połowie VII wieku p.n.e[1]. Oddziały hoplitów tworzyli wolni, zamożni obywatele miast greckich, czyli polis. Ich sukcesy w walkach z wojskami perskimi spowodowały, że po wojnach perskich władcy tego kraju chętnie najmowali Greków do swoich armii (w wojskach perskich walczących z Aleksandrem Macedońskim było ponoć do 30 000 najemnych Greków). W ten sposób rozpoczęło się przechodzenie od armii obywatelskich do najemnych, które rozpowszechniły się w świecie hellenistycznym za panowania Diadochów[2].

Zaczątków formacji należy upatrywać w powstawaniu w IX-VIII wieku greckich państw-miast (poleis), kiedy to 17-latkowie wstępowali ochotniczo do oddziałów (agelai) i przechodzili intensywne ćwiczenia w zakresie wychowania fizycznego, polowań i pozorowanych działań zbrojnych, stając się – po dwóch latach – prawdziwymi wojownikami[3].

Taktyka[edytuj | edytuj kod]

Hoplita spartański: rekonstrukcja

Powstanie szyku falangi było możliwe dzięki wynalezieniu „argiwskiej” tarczy hoplon[a] z podwójnym uchwytem. Wcześniej, w okresie zwanym „heroicznym”, wojownicy helleńscy posługiwali się tarczami osłaniającymi wprawdzie niemal całe ciało, ale wyposażonymi w jeden, centralnie położony uchwyt, co powodowało szybkie zmęczenie nadgarstka i przedramienia[4]. Teraz uchwyt dla dłoni przesunięto ku krawędzi tarczy, a centralnie umieszczono pas mocujący przedramię żołnierza tuż poniżej łokcia. Drugim ważnym nabytkiem był "koryncki" hełm pozostawiający odsłonięte jedynie oczy i usta[5].

Rozmiar tarczy (średnica ok. 100 cm) oraz fakt, że nie chroniła ona już całego ciała spowodował, że żołnierze stawali w zwartej formacji, ramię przy ramieniu tak, by tarcza zachodziła za tarczę osłaniającą osobę z prawej. Powstała więc formacja zwana falangą, która - wobec tendencji do dążenia do maksymalnie pewnego schronienia za tarczą sąsiada - miała naturalną tendencję do przesuwania się w prawo[6].

Początkowo falanga była formacją o głębokości od czterech do ośmiu szeregów, przy czym walczyły tylko dwa pierwsze (zadając ciosy 2,3-2,5–metrowymi włóczniami skośnie w dół, znad głowy, mierząc w twarze i ramiona przeciwników). Dodatkową bronią był krótki miecz, a wyposażeniem ochronnym napierśnik i nagolenniki. Wraz z ubożeniem społeczeństw polis napierśnik zastąpił płócienny kaftan, a bywało, że hoplici walczyli w samych chlamidach, a nawet nagoSzablon:Hammond.

W okresie późniejszym do taktyki frontalnej dodano dwa dodatkowe manewry: kontrmarsz lakoński (wykorzystywany przy przechodzeniu z szyku marszowego w czołowy i odwrotnie, jak i przy zmianie frontu całości lub części falangi, gdy nieprzyjaciel uderzał z kierunku innego niż czołowy) i anastrofę (polegającą na kontrmarszowym wycofaniu jednego ze skrzydeł i ustawieniu go za plecami innej części formacji dla przydania falandze ciężaru). W IV wieku p.n.e. liczba szeregów wahała się od ośmiu do - nawet (wyjątkowo) - trzydziestu sześciu[7].

Hoplici w bitwie[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą znaną nam bitwą hoplitów było starcie pod Hysiaj w roku 669 p.n.e., kiedy to Argos pokonało po raz ostatni (właśnie przy zastosowaniu falangi hoplitów) Spartę. Poeta Tyrtajos zaczął opiewać falangę około roku 650 p.n.e.[8].

Falanga ruszała do bitwy wznosząc okrzyki bojowe lub skandując powszechnie znane poematy (przede wszystkim Tyrtajosa)[9], a czasami uderzając drzewcami włóczni o tarcze celem przerażenia przeciwnika. Hoplici atakowali biegiem (jak pod Maratonem lub Delion) lub też wolno, krokiem mierzonym, do wtóru piszczałek (pod Mantineją). Następnie ściany falang zderzały się tarczami i następowało spychanie (othismos), gdzie decydował ciężar prącej wszystkimi szeregami naprzód formacji. Żołnierze pierwszego szeregu szli naprzód lub cofali się, walczyli i umierali, a pomóc im mogli tylko koledzy z szeregu drugiego, bowiem tylko ich włócznie mogły dosięgnąć wroga. Zabitego zastępował natychmiast idący za nim, a na jego miejsce wchodził kolejny, z dalszego szeregu[10].

Falandze, formacji ciężkiej i w starciu rozstrzygającej, towarzyszyła lekka piechota peltastów oraz pododdziały strzeleckie - procarzy, rzadziej łuczników. Sporadycznie też pojawiała się na polach bitew konnica - hippeis - wykonująca przeważnie (z braku siodła i strzemion) zadania zwiadowcze, względnie pościgowe. Dopiero za czasów Aleksandra Macedońskiego konnica zaczęła odgrywać rolę formacji przełamującej[11].

Wyszkolenie[edytuj | edytuj kod]

Do IV wieku p.n.e. szkolenie wojskowe rozpoczynało się od 7 roku życia. Hoplita umiał perfekcyjne władać bronią, znał swoje miejsce w szeregu i musztrę pododdziału, wiele również wiedział o taktyce. Cywilizacja oparta na militaryzmie wprowadzała taktykę jako element kultury i wiedzy. Podobnie w dziedzinie dowodzenia - strategami zostawali ludzie o odpowiednim doświadczeniu, zdobytym w walce i popartym sukcesami, lub o odpowiednim statusie społecznym, co wiązało się ze szczególnym dostępem do wiedzy o taktyce z racji elitarnej pozycji. W Sparcie naczelne dowództwo przypadało - z racji urodzenia - jednemu z dwóch królów, którzy podlegali nawet zwykłemu wyszkoleniu żołnierskiemu, jakiemu poddawani byli wszyscy Spartiaci od 7 roku życia[12].

Podobnie było z posługiwaniem się bronią. Hoplita umiał jako ekspert operować tarczą i włócznią, mieczem, oraz - w ograniczonym zakresie - procą lub łukiem; przewaga formacji hoplitów nad innymi rodzajami wojsk w tamtym okresie leżała głównie w perfekcyjnym wyszkoleniu i w niepowtarzalności tej formacji.

Uzbrojenie hoplity:

  • włócznia (ok. 2,5–3 m długości),
  • krótki miecz,
  • tarcza,
  • hełm,
  • pancerz,
  • nagolenice.

Pełne wyposażenie hoplity ważyło ok. 30–35 kg[13].

Kres formacji[edytuj | edytuj kod]

Początek końca hoplitów nastąpił w roku 338 p.n.e. pod Cheroneją, gdzie sprzymierzone armie greckie sromotnie przegrały z uzbrojonymi w długie sarissy Macedończykami Filipa II i jego syna Aleksandra. W tej bitwie hoplici odsłonili swe prawe (a więc nie osłonięte) skrzydło w wyniku skośnego manewru Macedończyków, a w powstałą lukę wpadła konnica Aleksandra, dokonując pogromu[14].

Ostateczny kres falangi (ale była to już falanga macedońska, nie helleńska) jako szyku bojowego nastąpił natomiast w początkach II wiek p.n.e., gdy zniknęły ostatnie państwa helleńskie i świat grecki znalazł się w rękach Republiki Rzymskiej. Pierwszą większą klęskę w starciu z rzymskimi legionami macedońscy falangiści ponieśli w bitwie pod Kynoskefaleją w 197 p.n.e. roku[15].

Uwagi

  1. Nazwa wtórnie utworzona od słowa hoplita, oni sami określali swe tarcze mianem aspis.

Przypisy

  1. Bravo i Wipszycka 1988 ↓, s. 189.
  2. Bravo i Wipszycka 1988 ↓, s. 193–194.
  3. Hammond 1973 ↓, s. 139.
  4. Warry 1993 ↓, s. 34.
  5. Hammond 1973 ↓, s. 151–152.
  6. Warry 1993 ↓, s. 35.
  7. Warry 1993 ↓, s. 64.
  8. Hammond 1973 ↓, s. 179, 185.
  9. Hammond 1973 ↓, s. 181.
  10. Warry 1993 ↓, s. 65.
  11. Worley 1994 ↓, s. 59.
  12. Warry 1993 ↓, s. 47–48.
  13. Warry 1993 ↓, s. 46–47.
  14. Hammond 1973 ↓, s. 662–663.
  15. Warry 1993 ↓, s. 124.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Benedetto Bravo, Ewa Wipszycka: Historia starożytnych Greków. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1988. ISBN 83-01-06653-9.
  • N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973.
  • John Warry: Warfare in the Classical World. New York: Barnes & Noble Books, 1993. ISBN 1-56619-463-6.
  • Leslie J. Worley: Hippeis: The Cavalry of Ancient Greece. Boulder / San Francisco / Oxford: Westview Press, 1994. ISBN 0-8133-1804-1.