Hrabia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Korona hrabiowska stosowana w Austrii, Belgii, Francji, Hiszpanii, Niemczech, Polsce, Rosji i Włoszech

Hrabia – tytuł przysługujący:

  • we wczesnośredniowiecznej monarchii Karolingów urzędnicy królewscy (szlachta urzędnicza), lub też ściślej urzędnicy ziemscy zarządzających w zastępstwie króla znacznymi majątkami ziemskimi.
  • w średniowiecznej Europie, feudalnym władcom określonych terytoriów wasalnych w w ramach monarchii. Zwykle podlegali książętom, bądź bezpośrednio królowi lub cesarzowi, np. hrabia Flandrii
  • przedstawicielom arystokracji (tytuł szlachecki), występujący w większości państw Europy

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Od łacińskiego pierwowzoru tytułu hrabiego tj. wyrazu comes wywodzą się jego odpowiedniki w językach:

  • angielski - count, forma żeńska: countess
  • francuski - comte, forma żeńska: comtesse
  • grecki - Κόμης (Kómēs), forma żeńska: Κόμησσα (Kómēssa)
  • hisz., port. - conde, forma żeńska: condessa
  • włoski - conte, forma żeńska: contessa

Inną etymologię mają słowa wywodzące się od niemieckiego 'graf (forma żeńska Gräfin), który występuje w postaci:

  • holenderski - Graaf, forma żeńska: comtesse
  • duń., szwed. - Greve, forma żeńska: Grevinde (duń.), Grevinna (szwed.)
  • rosyjski - Граф (graf), forma żeńska: Графиня (grafinya)
  • czeski - Hrabě, forma żeńska: Hraběnka
  • polski - Hrabia, forma żeńska: Hrabina (zwroty polskie wywodzą się bezpośrednio z jęz. czeskiego)

Geneza tytułu[edytuj | edytuj kod]

W okresie późnorzymskim tytułem comes określano wysokich urzędników cesarskich, np. urzędnika finansowego tj. comes largitionum.

W państwie Franków – hrabiami nazywano osoby sprawujące funkcje zarządu nad okręgami zwanymi hrabstwami (Gau, comitat), stąd późniejszy podział na hrabstwa stosowany w różnych krajach (np. w Anglii) lub komitaty (od comites zarządzających comitatus – np. na Węgrzech). Z biegiem czasu tytuł ten stał się dziedzicznym, a hrabiowskie stali się panami feudalnym, okazjonalnie potężniejszymi od książąt. Z czasem jak wielkie własności lenne upadały, hrabia przerodził się w tytuł arystokratyczny wyższej szlachty, nadawany im przez monarchów. Hrabia od początków tego tytułu uplasował się między baronem, a księciem (lub też margrabim/markizem).

Państwa niemieckojęzyczne[edytuj | edytuj kod]

Niemieckim odpowiednikiem hrabiego jest graf. Tytuł ten wywodzi się ze starołacińskiego graffio czyli bizantyjskiego grapheus lub suggrapheus (tj. osoba uprawniona do zwołania zjazdu). Hrabia niemiecki był pierwotnie urzędnikiem królewskim nad obwodem kraju, zwanym dlatego hrabstwem. Później nazwa ta przywiązała się do ziemi (tj. do tego obwodu) i kto ją posiadał przez nadanie lub dziedzictwo, używał tytułu hrabiego i władzy udzielnej w hrabstwach. Na początku XIX wieku zniesiono w Niemczech udzielne hrabstwa, pozostały jednak tytuły hrabiów jako rodowe godności.

Gdy w Niemczech w 1919 r. zniesiono tytuły arystokratyczne, stały się one częścią nazwiska rodowego[1] i tak zamiast „Freiherr Werner von Braun” stosuje się „Werner Freiherr von Braun” (Werner baron von Braun) czy też zamiast „Graf Anton von Magnis” pisze się „Anton Graf von Magnis” (Antoni hrabia Magnis). W Austrii tytuły zniesiono zupełnie i nawet arcyksiążę Otto von Habsburg funkcjonował jako Otto Habsburg-Lothringen (nawet używanie „von” jako tytułu szlacheckiego jest zakazane przez austriacką konstytucję).

Tytuły pochodne[edytuj | edytuj kod]

Od niemieckiego grafa wywodzą się odrębne tytuły:

  • Margrabia - dosł. hrabia marchii - zarządca marchii
  • Landgraf (Langrabia) - hrabia ziemski, hrabia krajowy (łac. comes magnus, comes patriae, comes provinciae, comes terrae, comes principalis, lantgravius)
  • Pfalzgraf (Palatyn) – hrabia palatyn, hrabia pałacowy (łac. comes palatinus)
  • Reichsgraf - dosł. hrabia rzeszy, czyli hrabia cesarstwa, który przysługiwał bezpośrednim lennikom cesarza
  • Burggraf (Burgrabia) - dosł. hrabia zamku
  • Freigraf - wolny hrabia, używany np. przez hrabiego Burgundii

Powyższe tytuły miały swoje odpowiedniki w państwach nie niemieckojęzycznych (nazwy łacińskie w nawiasach)

Anglia/Wielka Brytania[edytuj | edytuj kod]

W Wielkiej Brytanii nie występował początkowo tytuł hrabiowski. Jego ekwiwalentem stał się earl. Faktycznie jednak tytuł początkowo ten był bliższy tytułowi kontynentalnego księcia. W Anglii, zanim wprowadzono tytuł diuka, jedynym istniejącym tytułem książęcym był Prince przysługujący książętom krwi.

Polska[edytuj | edytuj kod]

W Polsce przedrozbiorowej tytuł hrabiowski, jak i pozostałe tytuły arystokratyczne były z reguły zakazane jako sprzeciwiające się naczelnej zasadzie równości szlacheckiej. Król Polski mógł jednak mianować hrabiów i z tego przywileju korzystał, ale czynił to wyłącznie do Włochów i arystokratów państw obcych, także po unii polsko-litewskiej dla ruskich i litewskich kniaziów jako potomków panujących dynastii. Król Zygmunt August ustanawiał w ten sposób hrabstwa na Szkłowie, Myszy, Bychowie i Hłuńsku (Hłusko Dąbrowickie) będących dobrami Chodkiewiczów oraz na Skumiłowie[potrzebne źródło] (Łohojsku i Berdyczowie[2]) Tyszkiewiczów.

Polscy magnaci przyjmowali jednak chętnie, wbrew prawu, tytuły od zagranicznych monarchów. Habsburgowie jako cesarze rzymscy za usługi polskich posłów i dyplomatów oraz niektórym rodom polskim (jak Górkowie, Tarnowscy), nadawali w dowód wdzięczności swoje tytuły hrabiów i książąt Sacri Imperii Romani]]. Tym sposobem w roku 1473 nadano ten tytuł Leszczyńskim, następnie rodom Górków, Kmitom z Wiśnicza, Lubomirskim, Tęczyńskim w roku 1527, Tarnowskim, Chodkiewiczom i Szydłowieckim. Przedstawicieli tych rodów nazywano po tym „hrabiami cesarstwa rzymskiego”. Do rozbiorów Polski tytuły hrabiowskie otrzymali jeszcze Hyzopscy, Wielopolscy, Przerębscy, Miączyńscy, Koniecpolscy, Radziejowscy i wielu innych. Bez nominacji cesarskiej tytułami hrabiowskimi podpisywali się jeszcze Sapiehowie, Ostrogscy, Sieniawscy i inni, przyjmując tytuł od dóbr własnych. Wartość prawna takich nadań była raczej znikoma.

W związku z misjami dyplomatycznymi dla podniesienia prestiżu i rangi delegacji kanclerze królewscy pozwalali wysyłanym posłom do podpisywania się tytułem hrabiowskim zamiast mało znanego polskiego tytułu komesa.

Tuż przed upadkiem Rzeczypospolitej Sejm zaczął również nadawać wbrew tradycji tytuły, m.in. Poniatowskim i Ponińskim.

W okresie rozbiorów monarchie obce również nadawały tytuły. We wszystkich zaborach prawo do uzyskania tytułu hrabiego miała rodzina mogąca wykazać się pochodzeniem od senatora Rzeczypospolitej lub osoby piastującej wysokie urzędy koronne. Rodziny pochodzące od urzędników ziemskich lub powiatowych otrzymywały tytuł barona.

W Polsce konstytucja marcowa w 1921 pozbawiła tytuły arystokratyczne znaczenia prawnego. W Polsce szyk „imię-tytuł-nazwisko” był zwyczajem jeszcze przedrozbiorowym, jednak ograniczonym do ceremonialnych uroczystości i podpisów itp. Wskutek snobizmu czy też mody konstrukcję tę zaczęto naśladować i stosować szerzej także w języku polskim; stąd czasem zamiast mówić „hrabia Wojciech Dzieduszycki” używa się dość pretensjonalnej w codziennych sytuacjach lub w zwykłym tekście formy „Wojciech hr. Dzieduszycki” czy też „Adam Karol książę Czartoryski”.

Wicehrabia[edytuj | edytuj kod]

Bezpośrednio niższym tytułem od hrabiego jest wicehrabia (niem.Vizegraf, ang. viscount, fran. vicomte)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło hrabia w Wikisłowniku

Inne tytuły arystokratyczne


Przypisy

  1. Artykuł 109 Konstytucji Rzeszy. juris.de. [dostęp 24 maja 2010].
  2. A.A. Kosiński, Przewodnik heraldyczny, T.1.