Hurma
| Hurma (kaki, persymona) | |
|---|---|
 Diospyros blankoi
|
|
| Systematyka[1] | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | rośliny |
| Klad | rośliny naczyniowe |
| Klad | rośliny nasienne |
| Klasa | okrytonasienne |
| Klad | klad astrowych |
| Rząd | wrzosowce |
| Rodzina | hebankowate |
| Rodzaj | persymona |
| Nazwa systematyczna | |
| Diospyros L. Sp. Pl. 1057. 1 Mai 1753 |
|
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|
Hurma, hebanek, persymona (Diospyros L.) – rodzaj drzew występujących w strefie międzyzwrotnikowej. Podawana czasami nazwa hebanowiec[2]. Do rodzaju Diospyros należy kilkaset gatunków roślin pochodzących głównie z obszarów o tropikalnym i subtropikalnym klimacie w Azji i Ameryce[3]. Gatunkiem typowym jest Hurma kaukaska Diospyros lotus L.[4].
Spis treści |
Morfologia [edytuj]
Są to przeważnie zimozielone drzewa, tylko kilka gatunków z obszarów o umiarkowanym klimacie okresowo zrzuca liście[3]. Żeńskie drzewa D. virginiana zrzucają liście w czasie owocowania.Wszystkie gatunki tworzą silne gałęzie i mają gładkie liście. Działki kielicha są podobne do liści i rosną wraz z rozwojem owocu, płatki korony są zwinięte do tyłu[3]. Drzewa rosną szybko i są odporne na warunki atmosferyczne oraz szkodniki. Większość gatunków ma jadalne owoce, które pojawiają się zwykle na 7-8 letnich drzewach. Tworzą gęstą strukturę korzeniową[5].
Systematyka [edytuj]
Cargillia R. Br., Cavanillea Desr., Ebenus Kuntze, Embryopteris Gaertn., Guaiacana Duhamel, Idesia Scop., Maba J. R. Forst. & G. Forst., Mabola Raf., Macreightia A. DC., Noltia Thonn., Paralea Aubl., Pimia Seem., Rhaphidanthe Hiern ex Gürke, Ropourea Aubl., Royena L., Tetraclis Hiern
- Pozycja systematyczna wg APweb (2001...)
Rodzaj należący do rodziny hebankowatych Ebaceae Gürcke in Engl. & Prantl, która wraz z kladem siostrzanym pierwiosnkowatymi Primulaceae należą do rzędu wrzosowców (Ericales), kladu astrowych (rosids)[1].
- Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal , klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt., nadrząd Primulananae R. Dahlgren ex Reveal, rząd styrakowce Styracales Bisch. , podrząd Ebenineae Bessey in C.K. Adams, rodzina hebankowate Ebenaceae Gürcke in Engl. & Prantl , plemię Diospyreae Duby, rodzaj Diospyros L.[7].
- Gatunki (wybór)
- Diospyros digyna Jacq.
- Diospyros ebenum J. Koenig – hurma hebanowa
- Diospyros lotus L. – hurma kaukaska
- Diospyros kaki Thunb. – hurma wschodnia
- Diospyros virginiana L. – hurma amerykańska
Niektóre odmiany [edytuj]
Pochodząca z Chin odmiana Szizi (柿子 po chińsku), czyli hurma japońska albo kaki (柿) (Diospyros kaki), jest najczęściej uprawiana. Są to słodkie, ale lekko cierpkie owoce z miękkim odrobinę włóknistym miąższem. Odmiana jest uprawiana od XIX wieku także w Ameryce Północnej (w Kalifornii) i w południowej Europie. W roku 1890 rozpoczęto także jej uprawę w Brazylii[8]. Owoce są jadalne zanim w pełni dojrzeją, ale pełnię smaku uzyskuje się, dopiero gdy zmiękną po zerwaniu.
„Owoc Szarona” (nazwany tak od równiny Szaron w Izraelu, skąd się wywodzi) jest odmianą D. kaki. Regularna konsumpcja ma obniżyć ryzyko arteriosklerozy i ataków serca[9].
„Daktylo-śliwa” (Diospyros lotus) pochodzi z południowo-zachodniej Azji i południowo-wschodniej Europy. Owoc był znany wśród starożytnych Greków jako „owoc bogów”, „Dios pyros” („ogień Zeusa”). Jest możliwe, iż owoc ten to lotus wspomniany w Odysei – owoc tak wspaniały, że ci, którzy go zjedli zapominali o powrocie do domu[10]
Hurma amerykańska (Diospyros virginiana) pochodzi z rejonu środkowo-wschodniej Ameryki Północnej. Ma większą zawartość wapnia i witaminy C niż odmiany azjatyckie[11]. Angielska nazwa hurmy, „persimmon” – spolszczona na „persymonę” – wywodzi się z języka Algonkinów, Indian północnoamerykańskich, i oznacza "suchy owoc"[12]. Amerykańskie hurmy są całkowicie niejadalne, dopóki nie dojrzeją.
Czarna hurma (Diospyros digyna) pochodzi z Meksyku. Niedojrzały owoc ma zieloną skórę i biały miąższ, ale po dojrzeniu zmienia kolor na czarny.
Mabolo (Diospyros discolor) pochodzi z Filipin. Gdy dojrzeje, nabiera ciemnoczerwonego koloru. W Chinach odmiana ta jest znana jako „mango koreańskie”.
Inne odmiany Diospyros są zwykle niejadalne dla ludzi.
Zastosowanie owoców [edytuj]
Podobnie jak pomidor, owoc hurmy jest prawdziwą jagodą.
Owoce kilku gatunków są jadalne (D. digyna, D. lotus, D. virginiana, D. kaki). Najbardziej rozpowszechnione w uprawie i w ofercie handlowej są owoce ostatniego z wymienionych gatunków występujące pod nazwą handlową kaki albo sharon. Owoc jest czerwonopomarańczowy, od 1,5 do 9 cm średnicy. Jest uprawiany głównie w Chinach, Korei i Japonii, a także w cieplejszych rejonach Azji Środkowej i Brazylii. Owoce przypominają pomidor, z czterema listkami po spodniej stronie. Miąższ jest lekko twardawy, bardzo słodki i ma konsystencję galaretowatą. Wykorzystywany jest głównie do wszelkich konfitur, dżemów i galaretek. Często dodaje się go do sosów słodko-kwaśnych. Wysuszone owoce spożywa się także jako deser.
Odmiany hurmy można podzielić na trzy grupy: jedna grupa zawiera dużo taniny (garbnik, o właściwościach ściągających) zanikającej w miarę dojrzewania owoców. Dojrzewanie można przyspieszyć poprzez przechowywanie owoców hurmy zawiniętych w papier, często w obecności bananów, albo poprzez ekspozycję słoneczną. Krótka ekspozycja na mróz także przyspiesza proces dojrzewania. Niektóre odmiany spożywa się dopiero po ususzeniu. W miąższu cierpkich owoców znajduje się 8 pestek.
Druga grupa to hurmy zawierające niewielką ilość tanin i bez pestek, preferowane do konsumpcji. Owoce tych odmian nie dają się przechowywać. Owoc charakterystycznie smakuje, jest bardzo słodki. Coraz częściej spotykany jest w Polsce.
Trzecią, rzadko spotykaną grupę, stanowią gatunki zapyleniowe. Miąższ takich owoców jest brązowy i można je spożywać gdy są jeszcze twarde. Odmiany te znane są w Japonii jako goma. Należą do nich Tsurunoko („hurma czekoladowa”) oraz Maru („hurma cynamonowa”).
W Korei znane są dwa rodzaje owoców hurmy (kor. gam): (1) twarde owoce (kor. dan-gam 단감) i (2) miękkie owoce (kor. yeon-si 연시, hong-si 홍시). Po ususzeniu zwane są gok-kkam (곶감). Miękkie owoce jada się również lekko zmrożone w całości w postaci sorbetu.
Wartości odżywcze w 100 g świeżej hurmy japońskiej[13]
| Energia | 293 kJ |
| Proteiny | 0,58 g |
| Tłuszcze | 0,19 g |
| Węglowodany | 18,59 g |
| Cukry | 12,53 g |
| Błonnik | 3,6 g |
| Sód | 1 mg |
| Potas | 161 mg |
| Witamina C | 7,5 mg |
| Ryboflawina | 2,5 mg |
| Żelazo | 0,15 mg |
| Wapń | 8 mg |
| Selen | 6 μg |
Niedojrzałe owoce hurmy [edytuj]
Niedojrzałe owoce hurmy zawierają taninę szibuol[14], która ulega polimeryzacji przy kontakcie z kwasem. W razie spożycia dużych ilości (u człowieka, około 1 kg)[15][16] , polimeryzacja taka może nastąpić w żołądku i doprowadzić do powstania bezoaru[17]. Ponad 85% fitobezoarów (diospyrobezoarów) powstaje po spożyciu niedojrzałych owoców hurmy[18][19][20]. Depolimeryzację diospyrobezoaru pod wpływem Coca-Coli zgłosili japońscy naukowcy[21].
Koniom czasem smakują owoce hurmy rosnącej na ich pastwiskach, co może doprowadzić do ich choroby[22].
Produkcja [edytuj]
|
Drewno [edytuj]
Chociaż hurma należy do hebanowców, drewno ma twarde ale łamliwe. Jest wykorzystywane głównie w Korei i Japonii do produkcji paneli w meblach. W Ameryce Północnej, jaśniejsze drewno D. virginiana jest czasami używane do produkcji instrumentów muzycznych i kijów golfowych.
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-12].
- ↑ Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2010-03-10].
- ↑ Stormh2o.com
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-10].
- ↑ Crescent Bloom: Diospyros (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-14].
- ↑ „The persimmon was first introduced to the State of São Paulo, afterwards expanding across Brazil through Japanese immigration; State of São Paulo is still the greatest producer, with an area of 3,610 hectares dedicated to persimmon culture in 2003” „Hurma została po raz pierwszy wprowadzona do uprawy w stanie Sao Paulo, a następnie rozpowszechniła się poprzez japońskich imigrantów. Stan Sao Paulo jest ciągle największym producentem, gdzie w 2003 roku uprawiano hurmę na 3.610 ha)”; cf. todafruta.com.br
- ↑ Sharon fruit reduce heart attacks by James Chapman, Daily Mail
- ↑ Homer, Odyseja. Pieśń IX:
. „One zaś Lotofagi jakby z przyjaciółmi
Obeszli się z naszymi – częstują ich ziółmi
Lotosu, tak iż który skosztował tej strawy,
Wracać nie chciał, o celu zapomniał wyprawy,
Tylko by w Lotofagów rad zostać ziemicy,
Jeść lotos i rodzinnej wyzbyć się tęsknicy.
Kazałem więc przemocą zbiegów ująć w pęta;
I choć rzewnie płakali, przywlec na okręta.” - ↑ Wg badań amerykańskiego instytutu USDA Nutrient Data Laboratory
- ↑ Mish, Frederic C., Editor in Chief Webster's Ninth New Collegiate Dictionary Springfield, Massachuetts, U.S.A.:1984--Merriam-Webster Page 877
- ↑ Wg badań amerykańskiego instytutu USDA Nutrient Data Laboratory (poszukiwać "persimmon")
- ↑ Fumiaki Nakatsubo, Kenichi Enokita, Koji Murakami, Keizo Yonemori, Akira Sugiura, Naoki Utsunomiya, Suranant Subhadrabandhu:„Chemical structures of the condensed tannins in the fruits of Diospyros species.” Journal of Wood Science, 2005, 48 (5), 414-418; DOI: 10.1007/BF00770702/
- ↑ Persimmonpudding.com
- ↑ Altinli E., Saribeyoglu K., Uras C: „Laparoscopic extirpation of a large gastric diospyrobezoar.” Case Rep Clin Pract Rev, 2004, 5, 503–505
- ↑ Verstanding AG, Bauch K, Bloom R, Hadas I, Libson E: „Small-bowel phytobezoars: detection with radiography.” Radiology, 1989;172:705-707
- ↑ C. W. Delia: „Phytobezoars (diospyrobezoars). A clinicopathologic correlation and review of six cases.” Arch Surg. 1961, Apr (82), 579-583.
- ↑ The Merck Manuals Online Medical Libraries,Section: Gastrointestinal Disorders, Subject: Bezoars and Foreign Bodies, Topic: Bezoars
- ↑ Merck Manual, Rahway, New Jersey, Sixteenth Edition, Gastrointestinal Disorders, Section 52, page 780
- ↑ Hayashi, Kazuki; Ohara, Hirotaka; Naitoh, Itaru; Okumura, Fumihiro; Andoh, Tomoaki; Itoh, Takafumi; Nakazawa, Takahiro; Joh, Takashi (2008). "Persimmon bezoar successfully treated by oral intake of Coca-Cola: a case report". Cases Journal, 2008, 1, 385. doi:10.1186/1757-1626-1-385
- ↑ C. A. Cummings, K. J. Copedge, A. W. Confer: "Equine gastric impaction, ulceration, and perforation due to persimmon (Diospyros virginiana) ingestion". J Vet Diagn Invest 1997, 9, 311-313; doi:10.1177/104063879700900315.
- ↑ FAOSTAT
