Iłża

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Iłża
Widok na Iłżę z Zamku
Widok na Iłżę z Zamku
Herb
Herb Iłży
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat radomski
Gmina Iłża
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1239-1867, 1921
Burmistrz Andrzej Moskwa
Powierzchnia 15,83 km²
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

5.336
323,5 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 48
Kod pocztowy 27-100
Tablice rejestracyjne WRA
Położenie na mapie gminy Iłża
Mapa lokalizacyjna gminy Iłża
Iłża
Iłża
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Iłża
Iłża
Ziemia 51°09′44″N 21°14′13″E/51,162222 21,236944
TERC
(TERYT)
1142125034
Urząd miejski
Rynek 11
27-100 Iłża
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Iłża w Wikisłowniku
Strona internetowa

Iłża i (łac. Islza, Ischlsa, Hyslsa, Eslza, niem. Ilza, ros. Илжа) – miasto w południowej części województwa mazowieckiego, w powiecie radomskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Iłża. Położone na północnym krańcu Wyżyny Kieleckiej, historycznie w Małopolsce.

Na terenie miasta i gminy Iłża znajduje się podstrefa Specjalnej Strefy Ekonomicznej Starachowice, obejmująca obszar 9,2 ha i zagospodarowana w ponad 8%[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto położone jest nad rzeką Iłżanką w południowej części województwa mazowieckiego, przy północnym krańcu Przedgórza Iłżeckiego – północny kraniec miasta leży już na Równinie Radomskiej[2]. Znajduje się ok. 130 km od Warszawy i ok. 30 km na południe od Radomia.

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 9, która jest częścią trasy europejskiej.

Historycznie należy do Małopolski. Leżało w ziemi sandomierskiej, następnie w województwie sandomierskim. W latach 1867-1916 miasto było stolicą powiatu iłżeckiego. Do 1975 miasto należało do powiatu iłżeckiego w województwie kieleckim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. radomskiego.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Iłża składa się z 5 osiedli. W Iłży są 54 ulice (stan na 30 czerwca 2013 roku. Od północy Iłża graniczy z sołectwem Krzyżanowice oraz Starosiedlice. Od zachodu z Kolonią Seredzice, od południowego wschodu z Błazinami Górnymi i Kotlarką. Od wschodu z Piłatką. Oraz od północnego wschodu z Jedlanką Starą.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Iłża w 1655 roku, rycina Erika Dahlbergha
pl. 11 listopada
Iłża z lotu ptaka
Widok na wieżę od strony zalewu
Widok z wieży na zalew

Początki[edytuj | edytuj kod]

Iłża istniała już we wczesnym średniowieczu, od XII wieku do 1789 roku własność biskupów krakowskich. Osada zniszczona w 1241 i 1260 w czasie najazdów tatarskich. Prawa miejskie prawdopodobnie w 1239 r. na prawie magdeburskim (dokumenty spłonęły w pożarze). Już w XIII wieku istniał 1,5 km na północny wschód ( na tzw.starym mieście) gród obronny, a około 1340 wzniesiono tu z miejscowego kamienia zamek staraniem biskupa Jana Grota, z czasem rozbudowywany. Miasto stanowiło centrum biskupiego klucza dóbr iłżeckich obejmującego w 1645 roku 2 miasta i 23 wsie.

Złoty wiek[edytuj | edytuj kod]

W XV wieku zasłynęła Ceramika Iłżecka i powstał miejscowy cech garncarski. Rozwój miasta nastąpił w XVI-XVII wieku w związku z ogólnym rozwojem handlu w kraju, a samo miasto znajdowało się na szlaku handlowym z głębi kraju w kierunku do portów na Wiśle w Solcu, Zawichoście i Sandomierzu i dalej do Gdańska.

W 1576 roku wybudowano na rynku ratusz, który w XVII wieku zyskał wieżę wzniesioną z nakazu biskupa Marcina Szyszkowskiego. Na iłżeckim zamku gościli polscy królowie: Władysław Jagiełło, Aleksander Jagiellończyk, Zygmunt III Waza, a Władysław IV spotkał się pierwszy raz tu ze swoją narzeczoną Cecylią Renatą, gościli tu także biskupi, uczeni i wybitni humaniści, jak choćby Jan Kochanowski. W XVII wieku nadal kwitło tu garncarstwo, w latach 1615-1619 miejscowi kupcy dostarczyli kupcom krakowskim 312 transportów garnków. Garncarze iłżeccy mieli prawo do sprzedaży swych wyrobów pod Zamkiem Królewskim .

Upadek Miasta[edytuj | edytuj kod]

Upadek miasta rozpoczął potop szwedzki i najazd wojsk Jerzego Rakoczego w latach 1655-1660, w wyniku czego miasto i zamek uległy zniszczeniom. 17 lipca 1789 roku Iłża przeszła na własność skarbu państwa. Po III rozbiorze Polski w zaborze austriackim, w latach 1809-1815 w Księstwie Warszawskim, a po jego upadku w Królestwie Kongresowym w zaborze rosyjskim aż do 1915 roku.

Plan Regulacyjny Iłży z 1824 r.

XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

W 1823 roku w Iłży osiedlił się Żyd z Anglii, Lewi Selig Sunderland, który założył tu słynną fabrykę fajansu. W 1831 roku w czasie powstania listopadowego miasto ponownie ulega zniszczeniom w czasie zwycięskiej dla powstańców bitwy stoczonej tu 9 sierpnia 1831 roku. W 1850 roku powstaje tu gmina żydowska i w 1857 roku jest tu już 521 Żydów, czyli 26% ówczesnej ludności miasta. W 1864 dochodzi tu do bitwy w czasie powstania styczniowego dnia 17 stycznia 1864 roku. W ramach sankcji carskich za udział mieszkańców w powstaniach miasto traci prawa miejskie w 1867 roku. Pomimo tego jako osada jest siedzibą powiatu iłżeckiego utworzonego w 1866 roku. W 1870 roku powstaje tu synagoga w Iłży, a w 1897 roku Żydzi stanowią już 49% ogółu mieszkańców. W 1903 roku w wyniku pożaru przestaje istnieć fabryka fajansu. W czasie Rewolucji 1905 roku Iłża znalazła się w granicach tzw. Republiki Ostrowieckiej.

Zdjęcie zniszczonej Iłży w czasie I wojny światowej

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W 1915 roku w czasie I wojny światowej miasto znów ulega zniszczeniom w czasie walk rosyjsko-niemieckich, gdzie w rejonie Iłży i Pakosławia walczy Legion Puławski. W 1916 roku z podupadłego miasta przeniesiono siedzibę powiatu iłżeckiego do Starachowic.

Po wojnie do zamieszkania nadaje się zaledwie dwa domy w rejonie kościoła. Reszta potrzebuje natychmiastowego remontu. W 1924 roku miasto odzyskuje prawa miejskie i w okresie międzywojennym odbudowuje się i rozwija.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W czasie wojny obronnej w 1939 roku w dniach 8-9 września ma miejsce bitwa z Niemcami polskiego Zgrupowania Południowego Armii Odwodowej Prusy, w wyniku której zostały rozbite polskie dywizje.

Zniszczone domy w czasie bitwy pod Iłżą 1939

W 1941 roku powstaje tu żydowskie getto, zlikwidowane w 1942 roku przez wywóz do obozu zagłady w Treblince. W okresie okupacji hitlerowskiej rozwija się miejscowy ruch oporu - powstaje Oddział Iłżecki ZWZ AK, mieściła się tu też Komenda Obwodu BCh o kryptonimie 3. Silne wpływy mieli tu też komuniści z GL i AL (organizacja Świt). Partyzanci z AL zajmują Iłżę w dniach 16-17 maja 1944 roku i przeprowadzają akcję zaopatrzeniową. 16 stycznia 1945 roku wkroczyły do miasta wojska radzieckie Pierwszego Frontu Białoruskiego. W 1945 roku kadry nowej władzy ludowej w Radomiu pochodziły właśnie z oddziałów AL i GL rejonu iłżecko-starachowickiego.

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

W okresie powojennym miasto kolejny raz zostaje odbudowane, a silne tradycje garncarskie kultywuje Spółdzielnia Chałupnik, która eksportuje swoje wyroby m.in. do Australii, Francji, USA, ZSRR i RFN. Miasto jednak pozbawione jest przemysłu i powoli wyludnia się na rzecz Starachowic. W latach 60. XX wieku powstaje w Iłży pierwsze osiedle mieszkaniowe (os. Staszica), a w latach 80. XX wieku osiedle Zuchowiec

Od 1987 roku odbywają się tu Dni Leśmianowskie dla upamiętnienia związków wybitnego poety Bolesława Leśmiana z tym miastem oraz jego twórczości. Od 1997 w ruinach zamku biskupiego w Iłży odbywa się corocznie turniej rycerski (początek maja), a w lipcu, w Domu Kultury - Festiwal Folkloru im. Józefa Myszki.

W 1999 roku miasto w ramach nowego podziału administracyjnego znalazło się w granicach powiatu radomskiego.

Przemysł i usługi[edytuj | edytuj kod]

W Iłży swoje siedziby mają:

  • Bank Spółdzielczy
  • Bank Śląski
  • Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska

Zabytki i atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Zamek w Iłży - na Górze Zamkowej pozostałości kamiennego zamku biskupów krakowskich, wzniesionego około 1340 r. przez biskupa Jana Grota, przekształconego około 1560 r. w renesansową rezydencję
    • okrągła wieża bez szczytu z końca XIII wieku lub I poł. XIV wieku,
    • podstawa kwadratowej wieży z XIV wieku,
    • ślady wjazdu - filary mostu wjazdowego,
    • jedna ściana zewnętrzna z kluczowymi strzelnicami.
    • mury zamku górnego (około od 3,5 m do 5,5 m)
Zamek w Iłży - widok obecny
  • Końcowa stacja Starachowickiej Kolei Wąskotorowej - stacja znajduje się ul. Błazińskiej - można do niej dotrzeć kierując się z centrum miasta drogą krajową nr 9 w kierunku Starachowic i Rzeszowa. Kolejką wąskotorową można dojechać do Centrum Edukacji Leśnej Nadleśnictwa Marcule gdzie znajduje się popularne pośród turystów arboretum (kolekcja drzew i krzewów występujących w polskich lasach). Kolej wąskotorowa kursuje w każdą niedzielę od 1 maja do 30 września[3][4].
Starachowicka Kolej Wąskotorowa na odcinku Iłża-Marcule
  • Kościół farny Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny - pierwotnie wzniesiony w 1326 roku, ponownie w 1603 roku z fundacji Marcina Szyszkowskiego, wielokrotnie niszczony i restaurowany:
    • wczesnobarokowe ołtarze (boczny - marmurowy, przeniesiony z katedry wawelskiej),
    • w nawie głównej stiukowa dekoracja sklepienia z XVII wieku,
    • piękne portale: piaskowcowe i kamienne z kartuszami herbowymi oraz marmurowy portal wejściowy do kaplicy z 1629 roku,
    • marmurowa tablica inskrypcyjna w późnorenesansowym obramowaniu z piaskowca,
    • późnorenesansowa kaplica św. Krzyża, zbudowana z ciosów w 1629 roku,
    • pięciokondygnacyjna barokowa dzwonnica z 1758 roku,
    • zabudowania parafialne z XVII wieku, w bibliotece 150 tomów starodruków z XV-XVIII wieku o tematyce teologicznej
Kościół parafialny w Iłży
  • Kościół Św. Ducha z 1448 roku, remontowany w 1744 roku po pożarze, odbudowany w 1922 roku po zniszczeniach z I wojny światowej. Zbudowany z łamanego kamienia (piaskowca). Odnowiony w 1967 roku oraz w 2011 roku.
Kościół św. Ducha po remoncie.
  • Dawny Budynek Szpitalny - murowany z 1754 w miejscu poprzedniego, drewnianego z XV wieku. Pełnił on rolę przytułku dla ubogich i starców. Od 1971 roku w budynku mieści się Muzeum Regionalne założone przez Adama Bednarczyka,
Muzeum Regionalne w Iłży
  • cmentarz parafialny na wzgórzu Św. Leonarda - stary cmentarz czynny od 1832 nowy natomiast od I wojny światowej. Obok cmentarza mauzoleum poległych w okresie II wojny światowej na terenie ziemi iłżeckiej,
  • grodzisko Kopiec Tatarski z XII wieku w miejscu pierwotnej Iłży, znajduje się przy drodze do Chwałowic,
  • Mury obronne - ślady w murach zabudowań plebanii oraz w najstarszych kamieniczkach przy ulicy Przy Murach,
  • Cmentarz żydowski z XIX wieku, zdewastowany w 1942 roku,
  • Kamieniczki - głównie w obrębie Rynku i pl. 11 Listopada, większość z początku XX wieku.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Iłża jest punktem początkowym szlak turystyczny żółty żółtego szlaku turystycznego prowadzącego do Starachowic.

Administracja[edytuj | edytuj kod]

  • Burmistrz – Andrzej Moskwa
  • Iłżecka rada miejsko-gminna ma 15 członków w tym 5 z miasta.

Iłża jest członkiem stowarzyszenia Unia Miasteczek Polskich[5]. Jest także siedzibą związku gmin "Nad Iłżanką"

Mieszkańcy Iłży wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego Radom, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 5

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Drogi[edytuj | edytuj kod]

Przez Iłżę przechodzą dwie ważne drogi, Droga krajowa nr 9 oraz Droga wojewódzka nr 747

W mieście są także drogi powiatowe:

Dodatkowo z Iłży można dojechać do miejscowości:

Połączenia międzymiastowe[edytuj | edytuj kod]

Połączenia autobusowe w Iłży i okolicach obsługuje PKS Starachowice. Posiada linie dalekobieżne do Warszawy (135 km) i Rzeszowa (161 km).

Pozostałe ważniejsze kierunki to Radom (31 km), Lipsko (30 km), Ostrowiec Świętokrzyski (34 km)

Szlaki rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Szlaki rowerowe w Iłży są częścią szlaków rowerowych związku gmin "nad Iłżanką".

Niebieski: szlak rowerowy niebieski Siekierka Nowa - Tymienica, Ciepielów - Kazanów - Wólka Gonciarska - Jedlanka Stara - Iłża - Seredzice - Trębowiec

W Iłży ten szlak przebiega ulicami: Przy Malenie, Wójtowską, Jana Kochanowskiego, Bodzentyńską

Czerwony: szlak rowerowy czerwony Chotcza Górna - Tymienica - Ciepielów Stary - Wielgie - Bąkowa - Iłża - Pakosław - Osiny (powiat starachowicki).

W Iłży ten szlak przebiega ulicami: Staromiejską, Tatarską, Wójtowską, Jana Kochanowskiego, Bodzentyńską, Powstania Styczniowego, Batalionów Chłopskich

Zielony: szlak rowerowy zielony Iłża - Kolonia Seredzice - Jasieniec Iłżecki Nowy - Jasieniec-Maziarze - Marcule - Rybiczyzna - Podkońce - Prędocin - Chwałowice - Jedlanka Stara - Krzyżanowice - Gaworzyna

W Iłży ten szlak przebiega ulicami: Jana Kochanowskiego i Bodzentyńską

Czarny szlak rowerowy czarny Iłża - Kotlarka

W Iłży ten szlak przebiega ulicą Świętego Franciszka.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Lokalne tradycje[edytuj | edytuj kod]

W Iłży praktykowane jest od kilku wieków barabanienie. Na instrumencie zwanym barabanem gra jednocześnie ośmiu mężczyzn. Od północy Wielkiej Soboty do niedzielnej rezurekcji chodzą po mieście i biją w baraban. Według etnografów tradycja ta może sięgać nawet XVII wieku.

Stowarzyszenia kulturalne[edytuj | edytuj kod]

W Iłży działa Artystyczna Pracownia Rzeźby i Konserwacji Zabytków "Kamar", która wykonała odlewy m.in. wykonanej w Orońsku Kwadrygi Apollina nad wejście do gmachu Teatru Wielkiego w Warszawie, pomnik Jana III Sobieskiego w Wilanowie, pomnik Fryderyka Chopina w Paryżu oraz pomnik Józefa Piłsudskiego w Płocku.

Muzea[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Muzeum Regionalne w Iłży.

Muzeum Regionalne - W 1971 roku powstało z inicjatywy Adama Bednarczyka Muzeum Ziemi Iłżeckiej. W 1976 roku upaństwowiono, wyremontowano budynek i zmieniono nazwę placówki na Muzeum Regionalne. Muzeum posiada wystawy stałe i organizuje wystawy czasowe. Współorganizuje także wiele imprez regionalnych.

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

Prasa lokalna:

  • Echo Ziemi Iłżeckiej, dodatek kwartalny do Echa Dnia Radomskiego.

Strony internetowe:

Radio:

Oświata[edytuj | edytuj kod]

W Iłży kształci się na poziomach: przedszkolnym, podstawowym, gimnazjalnym podstawowym, średnim ogólnokształcącym,średnim technicznym i średnim zawodowym. W następujących placówkach publicznych (państwowych) i prywatnych:

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole Samorządowe
  • Przedszkole Prywatne "Bajkowy Dworek"

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

  • Publiczna Szkoła Podstawowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego

Gimnazja[edytuj | edytuj kod]

  • Publiczne Gimnazjum Gminne im. Armii Krajowej

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj | edytuj kod]

  • Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika
  • Technikum oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych im. Stanisława Staszica.

Film[edytuj | edytuj kod]

  • 1980: Ciosy; (reż. Gerard Zalewski) - plenery m.in. w rynku w Iłży z widokiem na zamek. Zdjęcia kręcono głównie w rynku przy urzędzie, oraz na ulicach: Przy Murach, Partyzantów, dr. Anki i Kowalskiej[6]
  • 1986: Złoty pociąg; (reż. Bohdan Poręba) - jedna ze scen kręcona przy ul.Radomskiej w pobliżu bramy do kościoła, z widokiem na wzgórze z ruinami i basztą zamku.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stadion Polonii Iłża

W mieście siedzibę ma klub piłkarski Polonia Iłża, występujący w Klasie okręgowej, posiadający także sekcję bokserską. Działa także młodzieżowy klub siatkarski "Volley" Iłża

Iłżeckie kluby sportowe:

Klub Rok założenia sekcje
Polonia Iłża 1922 piłka nożna, boks
Volley Iłża 2011 siatkówka plażowa, piłka siatkowa

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Na wakacje przyjeżdżał tu Bolesław Leśmian, spokrewniony przez matkę z rodziną Sunderlandów - właścicieli fabryki fajansu. Tu też poznał jedną z 3 miłości swojego życia - Dorę Lebenthal. W Iłży znajdował się słynny malinowy chruśniak.

Osoby związane z Iłżą[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Informacje na stronie SSE Starachowice. sse.com.pl. [dostęp 2014-12-08].
  2. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  3. strona Starachowickiej Kolei Wąskotorowej
  4. STrona Centrum Edukacji Leśnej Nadleśnictwa Marcule
  5. Członkowie (pol.). Unia Miasteczek Polskich. [dostęp 2010-04-20].
  6. Iłża w filmie Ciosy (pol.). ilza.com.pl. [dostęp 2013-06-13].
  7. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 5 czerwca 2014.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Czesław Tadeusz Zwolski, Radom i region radomski. Wydawnictwo regionalne "Radomka", Radom 2003. ISBN 83-918093-0-7

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]