Iłowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Iłowa
Herb
Herb Iłowej
Państwo  Polska
Województwo  lubuskie
Powiat żagański
Gmina Iłowa
gmina miejsko-wiejska
Data założenia X wiek
Prawa miejskie 1679-1830
ponownie od 1962
Burmistrz Adam Mieczysław Gliniak
Powierzchnia 9,11 km²
Wysokość 121,9-127,2 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

4048[1]
444,3 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 68
Kod pocztowy 68-120
Tablice rejestracyjne FZG
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Iłowa
Iłowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Iłowa
Iłowa
Ziemia 51°30′07″N 15°12′21″E/51,501944 15,205833Na mapach: 51°30′07″N 15°12′21″E/51,501944 15,205833
TERC
(TERYT)
4081110044
Urząd miejski
ul. Żeromskiego 27
68-120 Iłowa
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Iłowa w Wikisłowniku
Strona internetowa
Główna brama do Parku Miejskiego
Renesansowy pałac, dziedziniec
Pałac nad Czerną Małą
Cmentarz Komunalny w Iłowej
Pociąg relacji Zielona Góra – Węgliniec na stacji Iłowa Żagańska

Iłowa (pol. hist. Ilwa[2][3][4], niem. Halbau t. Kühzal[5][6]) – miasto w woj. lubuskim, w powiecie żagańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Iłowa. Położone na Nizinie Śląsko-Łużyckiej na wysokości 122–125 m n.p.m., wśród Borów Dolnośląskich, nad Czerną Małą, Czerną Wielką i Czernicą. Historycznie leży na pograniczu Dolnego Śląska i Górnych Łużyc.

Według danych z 31 grudnia 2011 r. miasto zamieszkiwało 4048 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto Odległość
w linii prostej
km
Odległość
drogowa[7]
km
Gorzów Wielkopolski 145 175
Wrocław 130 153
Zielona Góra 55 63

Odległości od granic:

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Jedna z ulic w Berlinie-Steglitz od 24 lipca 1954 nosi nazwę Halbauer Weg[8]. Wieś w Saksonii w powiecie Budziszyn, w gminie Cunewalde nosi nazwę Halbau

Historia[edytuj | edytuj kod]

Współczesna Iłowa powstała w X wieku, jako osada leśna na terytorium plemiennym Dziadoszan[3][4], na rozstajach szlaków handlowych prowadzących z Żagania do Zgorzelca i z Legnicy do Gubina[9].

W roku 1000 Bolesław Chrobry wyruszył w stronę zachodnich granic swego państwa, aby – według Joachima Lelewela[3] – w okolicach Iłowej uroczyście przywitać swojego gościa Ottona III i razem z nim udać się na zjazd do Gniezna:

Quote-alpha.png
Z Rzymu więc roku 1000, Otto III cesarz, przybywa na krańce królestwa króla polskiego Bolesława. Od Ilwy (Halbau) we włości Djedesów leżącej, z wielkimi przyjaźni oznakami, przyjął gościa Bolesław, i nie do opisania, ani do pojęcia wydało się Niemcom, z jaką wspaniałością cesarza przez swe kraje aż do Gniezna prowadził.

Za czasów panowania Piastów śląskich miejscowość nie odgrywała większej roli politycznej. Natomiast w roku 1241 jej mieszkańcy wzięli udział w bitwie pod Legnicą z Mongołami[9][10].

13 sierpnia (lub 10[11]) 1356 cesarz Rzeszy Karol IV Luksemburski nadał w lenno braciom von Kottwitz z obecnych Kotowic das halbe Dorf an dem wasser Czirne (dosł. „pół wsi nad Czerną”)[12]. Z tego okresu wywodzi się pierwsza niemiecka nazwa Iłowej – Halbe Dorf, którą z biegiem czasu przekształcono w Halbe Aue (niem. Aue= łąka, błonia) i później skrócono do Halbau. W 1440 wojska Górnołużyckiego Związku Sześciu Miast na polecenie i pod wodzą kupców zgorzeleckich zdobyły i zniszczyły iłowski zamek Kottwitzów w odwecie za udzielanie przez nich schronienia rycerzom-rabusiom. Miejscowość była własnością Kottwitzów do 22 września 1567[11] (według innych źródeł do roku 1566[13] lub 1570[14]), kiedy Baltazar Kotowicz, sprzedał rodzinne dobra wraz z okolicznymi wsiami Konin i Saatz (obecnie północna część Iłowej – Żaków) i lasami czeskiemu gubernatorowi hrabstwa kłodzkiego, freiherrowi Königsbrück[15], radcy cesarza Ferdynanda I[11] Krzysztofowi von Schellendorf[10].

W 1459 roku na ziemi należącej do śląskiego księstwa żagańskiego nad Czerną Małą powstała pierwsza z siedemnastu[13] hamerni wykorzystująca drewno z okolicznych lasów i lokalne pokłady rudy darniowej, a do napędu koło wodne. W tej części dzisiejszej Iłowej w 1668 roku wybudowano ewangelicki kościół graniczny.

Większa część obecnego miasta leżała w Górnych Łużycach, wchodzących później w skład korony czeskiej, węgierskiej, Saksonii (od 1635), a następnie od 1815 do pruskiej prowincji Dolny Śląsk.

7 maja 1679 łużycka Iłowa uzyskała od elektora Saksonii Jana Jerzego II prawa miejskie. Była wówczas własnością Helgi Małgorzaty von Friesen[16]. W 1682 roku hrabia Baltazar von Promnitz z Żar wykupił Iłowę i doprowadził do rozkwitu miasta. Z tego okresu pochodzi aktualny herb miasta. Wszystkie jego elementy wywodzą się z herbu Promnitzów: strzała i gwiazdy w polu czerwonym to ich herb rodowy, natomiast biały pies to klejnot herbowy tegoż rodu (według niektórych źródeł chart na czerwonym polu pochodzi z herbu rodziny von Friesen[11]). Do rozległych dóbr hrabiowskich należało wiele okolicznych wsi. Te posiadłości tworzyły łużycką enklawę na obszarze śląskiego księstwa żagańskiego[17]. W rękach rodziny Promnitzów Iłowa pozostawała do czasu, gdy po nieoczekiwanej śmierci w wieku 33 lat ostatniego z rodu Baltazara Fryderyka v. Promnitz zu Halbau (zm. 2 lutego 1744)[11][18][19] latyfundium iłowskie przeszło na własność wdowy[19] Anny Zofii Krystyny de domo von Erbach-Fürstenau, która 5 października 1751 roku wyszła po raz czwarty za mąż za Friedricha Augusta von Kospoth[14]. Z tego związku pochodził Friedrich August II v. Kospoth, który po rozwodzie opuścił rodzinny majątek zapisując go byłej żonie Amelii Helenie, która z kolei sprzedała go hrabinie von Dohna[11]. Miasto było słynne z pierników produkowanych tu w XVIII wieku według chronionej przywilejem receptury[13]. Okres rozkwitu szybko minął a miasto przechodziło przez wiele rąk (do końca XIXw. Iłowa miała ponad 30 właścicieli[11]) tracąc swój miejski charakter, co doprowadziło w 1830 roku do odebrania części należącej dawniej do majątku hrabiowskiego praw miejskich i zaszeregowania jako „miasteczko” (niem. Marktflecken). 24 sierpnia 1861 zmarł ostatni z Kospothów a wdowa po nim 1 marca 1862 sprzedała liczącą 3200 mórg magdeburskich posiadłość Conradowi baronowi von Reck[14]. Według Güteradressbuch Schlesien dla powiatu Sagan w 1873 roku, Iłowa zajmowała powierzchnię 3076 mórg a jej właścicielem była Adela von Pohl z d. Metzko[20] lub Mleczko[11].

Wskutek reform administracji pruskiej 19 stycznia 1874 utworzono Amtsbezirk Halbau składający się z gmin Birkenlache, Halbau Ober-Laustitz, Städtisch Halbau, Heiligensee (Poświętne), Klix Ober-Lausitz (Klików), Neudorf, Neuhaus (Nowoszów), Nicolschmiede Ober-Lausitz, Schlesisch Nicolschmiede (Kowalice), Zehrbeutel Ober-Lausitz (Dolanowo) i Gutsbezirk Halbau. Od 1 stycznia 1908 do Amtsbezirk Halbau należała również gmina Schlesisch Halbau[21].

6 stycznia 1902 roku właścicielem Iłowej został ambasador cesarskich Niemiec na dworze Cesarza Japonii, hrabia Rzeszy Niemieckiej Fritz von Hochberg (wł. Friedrich Maximilian hr. von Hochberg zu Fürstenstein, 1868–1921) pochodzący z rezydującej w Książu k. Wałbrzycha rodziny von Hochbergów[11]. Przyczynił się do modernizacji pałacu i rozbudowy istniejącego od XVII w. ogrodu angielskiego o założenie parkowe z ogrodami w stylu francuskim i japońskim oraz stanowiącego główną oś widokową ogrodu w stylu chińskim (najprawdopodobniej jedynego w Polsce)[11]. Do dzisiaj rosną tutaj liczne okazy wielowiekowych drzew, krzewów ozdobnych i rododendronów. O klasie parku najlepiej świadczy fakt, że stał się inspiracją do powstania Ogrodu Japońskiego we Wrocławiu – zaprojektowanego przez hrabiego Fritza[22] podróżnika i autora An eastern voyage: a journal of the travels of Count Fritz Hochberg through the British empire in the East and Japan (1910)[23] uznawanego w tamtych czasach za największego niemieckiego znawcę japońskiej sztuki ogrodowej, ogrodnika i kolekcjonera dzieł sztuki orientalnej, oraz wykonawcę projektu ogrodu inspektora ogrodowego Anlaufa[24] i ogrodnika Erntela[13]. Do dziś zachował się układ ścieżek, sztuczne jeziorko i wyspy. Pałac i park były powodem dumy hrabiego Hochberga i miejscem odwiedzanym przez znane osobistości. M.in. kilkukrotnie gościła tu księżna Daisy von Pless[25]bratowa Fritza[26]. Hrabia był wielkim miłośnikiem psów różnych ras. Dla nich wybudował tor wyścigów oraz założył cmentarz z licznymi epitafiami[11].
Na przełomie sierpnia i września 1939 roku w Iłowej odbyła się wystawa dalii. Oprócz tysiąca odmian kwiatów, zaprezentowano osiągnięcia ogrodnictwa, jak i uprawy winorośli, brzoskwiń oraz innych owoców i warzyw.

Podczas II wojny światowej (od 18 lipca 1944[27] – pierwsi więźniowie od 26 lipca[28]) w Iłowej lub najbliższej okolicy znajdował się męski podobóz obozu koncentracyjnego Gross-Rosen[29][30]. Zlokalizowany był w pobliżu autostrady Berlin-Wrocław (obecna DK18). Więziono w nim ponad tysiąc więźniów[31] wykorzystywanych do pracy w przemyśle lotniczym. 12 lutego 1945 więźniów zdolnych do długiego[32] marszu ewakuowano do KL Bergen-Belsen, gdzie przybyli 20 marca. Pozostałych więźniów uwolniono 15 lutego[33].

Plan miasta

Po zajęciu miasta pod koniec lutego 1945 roku, radzieckie władze wojskowe oddały władze administracyjną w ręce polskie. Z braku ludności wynikającego z działań wojennych Iłowa zaszeregowana została do miana wsi. Pierwszym polskim wójtem w Iłowej był Stefan Urbański, były robotnik przymusowy wracający z Niemiec. Po zakończeniu wojny do Iłowej przyłączona została wieś Saatz (obecna część Iłowej – Żaków) oraz wschodnia część wsi Charlottenhof (obecnie część miasta nosząca nazwę Karolinów). W latach 1946-1952 Iłowa znajdowała się na obszarze ówczesnego województwa wrocławskiego. Następnie od 1 lipca 1952, wraz z utworzeniem nowego województwa zielonogórskiego weszła w jego skład. W 1962 roku Iłowej przywrócono prawa miejskie i stała się ona 37. miastem województwa, do którego należała aż do podziału administracyjnego kraju z roku 1999, który wyłonił województwo lubuskie.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój demograficzny miasta do wybuchu II wojny światowej kształtował się następująco:

  • 900 mieszk. (1835)[34]
  • 1219 mieszk. (1885)[35]
  • 1890 mieszk. (1890)[36]
  • Spis z 1 grudnia 1910 wyróżniał cztery niezależne części miasta (gminy – niem. Landgemeinde):
  • miejską (Städtisch Halbau) – 1333 mieszkańców
  • górnołużycką (Halbau in Ober Lausitz) – 425 mieszkańców
  • śląską (Schlesisch Halbau) – 270 mieszkańców
  • oraz tzw. „majątek” (Gutsbezirk Halbau) obejmujący pałac, zabudowania przypałacowe oraz park – 145 mieszkańców
Trzy pierwsze połączono 28 października 1914 w jedną całość, do której 30 września 1928 przyłączono „majątek”.
  • 3310 mieszk. (1933)
  • 3481 mieszk. (1939), w tym:
    • dołączona 1 marca 1936 wieś Dolanowo (Zehrbeutel) licząca 162 mieszkańców (1925)

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[37]:

  • kościół ewangelicki, obecnie rzym-kat. filialny pod wezwaniem Chrystusa Króla, z 1729 roku, proj. Giovanni Simonetti
  • dawna plebania, Rynek 10, murowano-szachulcowa, z XVII wieku
  • zespół pałacowy, z XVII-XX wieku:
  • zespół willowy, ul. Kolejowa 15, z początku XX wieku: willa, budynek gospodarczy, ogród, brama wjazdowa z furtą
  • domy, Rynek 3, 1752 roku; nr 5, w połowie XVIII wieku, nie istnieje
  • gospoda zajazd, ul. Żagańska 21, XVIII wieku
  • młyn wodny, ul. Młyńska 5, z połowy XVIII wieku
  • urządzenia hydrotechniczne zbiornik wodny, dwa jazy.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Drogowy[edytuj | edytuj kod]

W odległości 3 km na północ od centrum Iłowej na DK18 (przyszłej autostrady A18), która stanowi szybkie połączenie z Olszyną oraz z Wrocławiem, zlokalizowano węzeł Iłowa. Przez miasto przechodzi DW296 (Kożuchów-Żagań-Lubań), oraz DW300 (Iłowa-Gozdnica). Około 35 km na południe od Iłowej zlokalizowany jest węzeł Godzieszów na autostradzie A4.

Przystanki autobusowe: Dolanowo, Rynek/ul. Pułaskiego i Eskord/ul. Borowska

Kolejowy[edytuj | edytuj kod]

W Iłowej znajduje się stacja kolejowa Iłowa Żagańska. Przez miasto przebiega czynna od roku 1846 linia kolejowa nr 282 Jasień-Miłkowice, której odcinek Żary-Węgliniec (przebiegający przez gminę) zamknięto dla ruchu pasażerskiego w 2002. Od 10 grudnia 2006 roku linia otwarta ponownie; obsługiwana lubuskimi oraz dolnośląskimi spalinowymi zespołami trakcyjnymi. Od 12 grudnia 2010 roku połączenia pasażerskie z postojem w Iłowej prowadzą dwie spółki przewozowe: Koleje Dolnośląskie, które przejęły większość połączeń na tej trasie oraz Przewozy Regionalne (zakład w Zielonej Górze).[39] Pobliskie stacje węzłowe znajdują się w Żarach i (na terenie województwa dolnośląskiego) Węglińcu.

Lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Najbliższe[40] pasażerskie porty lotnicze znajdują się w:

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Piast Iłowa[edytuj | edytuj kod]

W mieście działa Klub Piłkarski Piast Iłowa. Został założony w 1946 r. Zbankrutował w 2005 r. i w jego miejsce powstał Klub Sportowy Vitrosilicon, który w 2013 r. zmienił nazwę na Klub Piłkarski Piast (9 sierpnia 2005 wpisany do KRS[41]). Piast Iłowa oprócz drużyny piłkarskiej seniorów prowadzi także drużyny młodszych grup wiekowych. W pierwszym sezonie istnienia (2005/06) po zdecydowanym zwycięstwie rozgrywek klasy B, klub wywalczył awans do rozgrywek klasy A. W sezonie 2007/08 występował w klasie okręgowej. Swoje mecze Piast rozgrywa na Stadionie Miejskim w Iłowej. Do dyspozycji klubu jest także boisko piłkarskie przy ul. Żagańskiej. Klub w sezonie 2007/2008 zakończył rozgrywki zielonogórskiej klasy okręgowej na I miejscu wywalczając awans do IV ligi. W klubie występował Henryk Cackowski, zawodnik, który zaliczył kilka występów w I i II lidze. Sezon 2008/09 drużyna zakończyła na 1. miejscu grupy lubuskiej IV ligi i awansowała do rozgrywek grupy dolnośląsko-lubuskiej III ligi. W sezonie 2009/10 spadła do IV ligi.

Oprócz sekcji piłkarskiej Klub Piłkarski Piast prowadzi sekcję szachową – obecnie III liga oraz sekcję tenisa stołowego. Barwy klubu: niebiesko-białe.

Stadion Miejski[edytuj | edytuj kod]

Stadion Miejski w Iłowej mieści się przy ul. Piaskowej 1a. Powstał przed rozpoczęciem II wojny światowej jako miejski kompleks sportowy, składający się z piłkarskiego boiska głównego, obecnie o wymiarach 105 m x 78 m, z wyposażeniem lekkoatletycznym (rzutnie do pchnięcia kulą, rzutu dyskiem i oszczepem, skocznia do skoku w dal) otoczonego 400-metrową bieżnią, z trybunami o pojemności 2000 miejsc (w tym 768 siedzących), dwóch boisk treningowych, boiska do koszyówki, 50-metrowego otwartego basenu pływackiego z trampoliną i wieżą do skoków (max. głębokość 4 m) i rekreacyjnego stawu z wypożyczalnią sprzętu pływającego i restauracją. Po zakończeniu działań wojennych zniszczeniu uległa restauracja, zaniedbany został staw wraz z infrastrukturą rekreacyjną. Ostatecznie zostało ono zasypane i na jego miejscu powstało trzecie boisko piłkarskie oraz plac do gry w koszykówkę; basen współcześnie skrócono o połowę długości.

Z obiektów stadionowych zarządzanych przez klub sportowy korzystają piłkarze Piasta Iłowa i UKS Iłowa.

Koło PZW[edytuj | edytuj kod]

Iłowskie Koło PZW roztacza opiekę nad powstałym w latach 70. XX wieku w Borach Dolnośląskich na pograniczu województw lubuskiego i dolnośląskiego na południe od Klikowa i na wschód od drogi wojewódzkiej nr 296 w miejscu opuszczonej (istniejącej jeszcze w 1952[42][43][44]) gromady Brzeźna (niem. Birkenlache) w gminie Ruszów na Czernej Małej zbiornikiem retencyjno-rekreacyjnym51°27′27,688″N 15°12′11,599″E/51,457691 15,203222. Tzw. „Zalew w Klikowie” ma powierzchnię ok. 17 ha i średnią głębokość 1,7 m.

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Państwowa Huta Szkła w Iłowej rozpoczęła swoją działalność 1 września 1945 z przekształcenia przedwojennej niemieckiej huty szkła Glashüttenwerke H. Kleinpaul. Od września 1947 zakład zmienił nazwę na Zakłady Szklarskie „Iłowa”. W 1950 do przedsiębiorstwa Żagańskie Huty Szkła skupiającego hutę szkła z Iłowej oraz Hutę Szkła Butelkowego i Gospodarczego Łuknica z Łęknicy, włączone zostały Zakłady Szklarskie w Wymiarkach. Żagańskie Huty Szkła w Iłowej podlegały Ministerstwu Przemysłu Szklarskiego, a potem Ministerstwu Przemysłu Materiałów Budowlanych. Zakłady produkowały szkło opakowaniowe dla przemysłu spożywczego i farmaceutycznego, luksfery oraz ceramiczne i szklane izolatory elektryczne. ŻHS w Iłowej w latach 1988–1991 zostały przekształcone w spółkę akcyjną Vitrosilicon S.A. w 100% zależną od Ciech S.A. W skład nowo powstałej spółki nie weszła Huta Szkła Wymiarki, która utworzyła osobną spółkęHutsop. Pod koniec lat 90. XX wieku zamknięta została huta szkła w Łęknicy, a spółka nabyła zakład w Żarach Kunicach, gdzie została przeniesiona produkcja szklistego krzemianu sodu z Łęknicy. W 2001 w zakładzie Iłowa uruchomiono jedyną w Polsce produkcję pustaków szklanych znanych na rynku pod marką ClaroGlass – laureata godła Teraz Polska w 2007 roku. Firma jest jedynym w kraju i jednym z nielicznych na świecie producentów szklistego krzemianu sodu i potasu produkuje również szkło wodne sodowe i potasowe, a także słoje oraz szklane lampiony do zniczy.
  • Zakłady Tkanin Technicznych ESKORD (zbankrutowała, teraz magazyny Vitrosilicon oraz baza przeładunkowa Intra), ul. Borowska 8
Tkalnia mechaniczna Fa. Wilhelm Winkler AG istniała w Iłowej w latach 1842–1945[45]. Jej zabudowania wraz z wyposażeniem posłużyły w okresie powojennym do założenia Zakładów Tkanin Technicznych „Eskord”.
  • INTRA S.A. – Międzynarodowy Transport Pojazdami Specjalistycznymi, ul. M. Konopnickiej 5
  • Hatex Znicze, ul. Konopnickiej 11
  • Karoplast Okna, ul. Żaków 31
  • Feryster, ul. Traugutta 4 – producent podzespołów elektronicznych.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole Miejskie w Iłowej,
  • Szkoła Podstawowa im. Lotników Alianckich w Iłowej,
  • Gimnazjum im. Jana Pawła II w Iłowej,
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Iłowej,
  • Biblioteka,

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Gminy partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 GUS: Ludność w gminach według stanu w dniu 31.12.2011 r. bilans opracowany w oparciu o wyniki NSP’2011.
  2. Ilwa w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.
  3. 3,0 3,1 3,2 Joachim Lelewel Polska wieków średnich, czyli Joachima Lelewela w dziejach narodowych polskich postrzeżenia, t. II, s. 25.
  4. 4,0 4,1 Wacław Aleksander Maciejowski Pierwotne dzieje Polski i Litwy, s. 380.
  5. Zimmermann, Friedrich Albert Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.7, s. 95, Brzeg, 1787 (niem.).
  6. Weigel, Johann Adam Valentin Das mittelbare Fürstenthum Sagan w: Geographische, naturhistorische und technologische Beschreibung des souverainen Herzogthums Schlesien. Die Fürstenthümer Sagan und Breslau, Berlin, 1802 (niem.).
  7. Według GoogleMaps.
  8. Kauperts. Straẞenfṻhrer durch Berlin (niem.).
  9. 9,0 9,1 Archiwum Państwowe w Zielonej Górze z siedzibą w Starym Kisielinie, nr zespołu: 963.
  10. 10,0 10,1 Miasto Iłowa na oficjalnej stronie ilowa.pl.
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 Czekalski, Mieczysław „Park dworski w Iłowej. Monografia z przewodnikiem”, Wyd. Prodruk, Poznań 2009, ISBN 978-83-61607-28-1.
  12. regest #2492 w: Regesta Imperii (niem.).
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Józef Pilch, Stanisław Kowalski Leksykon zabytków architektury Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Arkady, Warszawa 2012, s. 275-276, ISBN 978-83-213-4730-1.
  14. 14,0 14,1 14,2 zasoby Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Zentral- und Landesbibliothek Berlin: Sammlung Duncker (niem.).
  15. The Connoisseur, t. 105, s. 66 (ang.).
  16. Friedrich Adolph Schumann, Albert Schiffner Vollständiges staats- post- und zeitungslexikon von Sachsen, Zwickau, 1816, t. III, s. 670-671 (niem.).
  17. Łużyce w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom V (Kutowa Wola – Malczyce) z 1884 r.
  18. W. R. Ward The Protestant Evangelical Awakening, s.117 (ang.).
  19. 19,0 19,1 Die Familie von Promnitz.
  20. Güteradressbuch Schlesien 1873/Sagan (niem.).
  21. kalendarium historii Amtsbezirk Halbau (niem.).
  22. Kyoto National Museum (ang.).
  23. Internet Archive – Hochberg, Friedrich Maximilian, Graf von, An eastern voyage: a journal of the the travels of Count Fritz Hochberg through the British Empire in the East and Japan (1910) (ang.).
  24. Ambasada Japonii w Polsce.
  25. Pamiętnik Daisy – Princess of Pless w serwisie Google Books (ang.).
  26. Koch, W. John Daisy Princess Of Pless: A Discovery, s. 152 w serwisie Google Books (ang.).
  27. [1] (niem.).
  28. [2] (niem.).
  29. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dn. 20.09.2001 w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. z 2001 r. Nr 106, poz. 1154).
  30. Konieczny, Alfred KL Gross-Rosen hitlerowski obóz koncentracyjny na Dolnym Śląsku 1940-45 Mapa filii KL Gross-Rosen, s. 30, tabela 4 Chronologia organizowania podobozów KL Gross-Rosen, s. 34, Muzeum Gross-Rosen, Wałbrzych 2007, ISBN 978-83-89824-02-8.
  31. Gross-Rosen.
  32. Około 450 km według usługi Google Maps.
  33. Zob. też Sipowicz Jan, Filia obozu koncentracyjnego Gross-Rosen w Iłowie w pow. żagańskim (Arbeitslager Halbau) w: Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi t.1 s. 157-190, wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1974.
  34. Karl Friedrich Vollrath Hoffmann Deutschland und seine Bewohner: ein Handbuch der Vaterlandskunde für alle Stände, s. 441 (niem.).
  35. według Meyers Konversations-Lexikon (wyd. 4; 1885-1892), 8. Band: Hainleite – Iriartea, S. 8 (niem.).
  36. według Meyers Konversations-Lexikon (wyd. 14; 1894-1896), 8. Band: Gilde – Held, S. 664 (niem.).
  37. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego - stan na 31.12.2012 r. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 4.3.13]. s. 116-117.
  38. Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków.
  39. serwis Kolejowa Iłowa
  40. Odległości i czas przejazdu na podstawie maps.google.com.
  41. KRS online.
  42. Messtischblatt Nr. 4557 Rauscha (1940).
  43. Fokt, Krzysztof Przedkomisyjne nazwy miejscowości dawnego powiatu zgorzeleckiego.
  44. Bena, Waldemar Człowiek i przyroda w Puszczy Zgorzelecko-Osiecznickiej w minionym, XX wieku.
  45. Staatsarchiv Chemnitz.
  46. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.
  47. www.ilowa.pl.
  48. www.ilowa.pl.
Wikimedia Commons