IAR-80

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
IAR-80
IAR-80
Dane podstawowe
Państwo  Rumunia
Producent Industria Aeronautrică Română w Braşov
Typ samolot myśliwski i myśliwsko-bombowy
Konstrukcja dolnopłat o konstrukcji metalowej, podwozie klasyczne – wciągane w locie
Załoga 1
Historia
Data oblotu 1939
Lata produkcji 19411944
Wycofanie ze służby 1949
Dane techniczne
Napęd 1 silnik gwiazdowy, 14-cylindrowy IAR-K14-1000A
Moc 1025 KM (764 kW)
Wymiary
Rozpiętość 9,09 m
Długość 9,22 m
Wysokość 3,82 m
Powierzchnia nośna 16,00-16,50 m²
Masa
Własna 1 617 kg (IAR-80)
2 200 kg (IAR-81)
Startowa 2 248 kg (IAR-80)
2 980 kg (IAR-81)
Osiągi
Prędkość maks. 560 km/h (IAR-81C)
470 km/h (IAR-80)
Pułap 10 500 m (IAR-80)
Zasięg 940 km (IAR-80)
730 km (IAR-81)
Dane operacyjne
Uzbrojenie
patrz tekst
Użytkownicy
Rumunia
Rzuty
Rzuty samolotu

IAR-80 (IAR-81) – rumuński samolot myśliwski i myśliwsko-bombowy z okresu II wojny światowej

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rumuńskie zakłady lotnicze Industria Aeronautrică Română (IAR) rozpoczęły działalność w 1927 roku w mieście Braszów. Było to wspólne przedsięwzięcie rumuńskiego rządu i francuskich firm Lorraine-Dietrich i Bleriot-SPAD. Zakłady specjalizowały się w produkcji samolotów opartych o zagraniczne licencje: francuskichPotez XXV, Morane-Saulnier MS.35 i polskich - PZL P.11 oraz PZL P.24[1]

W listopadzie 1936 r. zakłady IAR zaproponowały Ministerstwu Lotnictwa i Marynarki opracowanie własnego samolotu myśliwskiego, który otrzymał oznaczenie IAR-80. Zespół konstrukcyjny utworzyli: Ion Grosu, Ion Colereanu, Gheorghe Zotta, Micrea Grossu-Viziru oraz Ion Wallner. Projekt został ukończony w następnym roku i uwzględniał najnowsze tendencje jakie w tworzeniu myśliwców pojawiły się w światowym przemyśle lotniczym. IAR-80 był całkowicie metalowym dolnopłatem ze skrzydłami mocowanymi do kadłuba. Skrzydła konstrukcyjnie były oparte o dwa dźwigary i posiadały obrys trapezowy, z zaokrąglonymi końcówkami. W każdym skrzydle znajdował się jeden strzelający poza kręgiem śmigła karabin maszynowy Browning FN kal. 7,92 mm. Podwozie było chowane w kierunku do kadłuba. Tylna część kadłuba bazowała na konstrukcji polskiego myśliwca PZL P.24, który był tam produkowany na licencji. Miało to ułatwić uruchomienie produkcji seryjnej. Stery wysokości były kryte płótnem natomiast ster kierunku był całkowicie metalowy. Nowa była owalna przednia część kadłuba wraz z kabiną, przed którą zabudowano dwa zbiorniki. Jako napęd wybrano niemiecki silnik rzędowy Junkers Jumo 211Da o mocy startowej 930 KM, który napędzał trojpłatowe, metalowe śmigło o elektrycznie regulowanym kącie natarcia łopat. Z powodu opóźnienia dostawy zamówionych niemieckich silników, zespół konstrukcyjny dostosował projekt do zabudowy dostępnego w Rumunii silnika IAR-14K Ilc32 zbudowanego w układzie podwójnej gwiazdy i zapewniającego moc startową 900 KM (nominalna 870 KM). 19 listopada 1936 roku Rumunia zawarła kontrakt na dostawę 173 takich silników lotniczych, które dotarły do kraju w czasie od września 1938 r. do kwietnia 1940 roku. Na początku 1941 roku rozpoczęła się ich licencyjna produkcja pod oznaczeniem IAR-14K[1].

Prototyp IAR-80 o numerze seryjnym 0 miał otwartą kabinę, zabudowany oryginalny francuski silnik i był uzbrojony w dwa karabiny maszynowe. 4 kwietnia 1939 roku został on oblatany przez kpt. Dumitru Popescu, który osiem dni później dokonał oficjalnego oblotu. 17 maja z lotniska Pipera demonstracyjny lot na prototypie wykonał doświadczony francuski pilot Michel Detroyat, który został wynajęty przez Ministerstwo Lotnictwa i Marynarki w celu oceny samolotu. Po lądowaniu, w trakcie kołowania, podwozie zapadło się w miękkim gruncie, w wyniku czego uszkodzeniu uległo śmigło, które po przewiezieniu samolotu koleją do Braszowa wymieniono na drewniane. Jak oceniono, moc silnika była zbyt mała, a widoczność podczas kołowania i lądowania bardzo słaba. Natomiast uznanie zdobyły właściwości pilotażowe myśliwca. 20 lipca 1939 r. prototyp został zademonstrowany szerokiej publiczności na lotnisku Cotroceni. W grudniu tego samego roku zamówiono 100 takich myśliwców, a w kwietniu następnego kolejne 100. Prototyp IAR-80 wypadł bowiem korzystniej po przeprowadzeniu jego porównania z zakupionym w Niemczech myśliwcem Heinkel He 112, w wyniku czego Rumuni ograniczyli zamówienie na niemieckie myśliwce[1].

Warianty[edytuj | edytuj kod]

W toku produkcji powstawały wersje tego samolotu różniące się w zasadzie tylko rodzajem uzbrojenia.

Wersje seryjne samolotu IAR-80 (IAR-81):

  • IAR-80 – pierwsza wersja produkcyjna, uzbrojona w 4 karabiny maszynowe Browning FN kal. 7,92 mm. Seryjne samoloty dostały nową osłonę silnika, z klapkami regulującymi przepływ powietrza w przedziale silnikowym i otworami wentylacyjnymi nad zbiornikiem i chłodnicą oleju. Przód kadłuba został wydłużony o 74 mm. Chwyt powietrza do sprężarki umieszczono pod osłoną silnika. Poza bocznymi kolektorami wydechowymi, rury wydechowe dla dwóch dolnych cylindrów gwiazdy przedniej wyprowadzono (patrząc w kierunku lotu samolotu) na lewo od chwytu powietrza do sprężarki, natomiast rurę wydechową dla dolnego cylindra gwiazdy tylnej na prawo od chwytu powietrza. Kabinę pilota przesunięto nieco do tyłu oraz wyposażono w odsuwaną do tyłu owiewkę i zmieniony wiatrochron. Rozpiętość skrzydeł zwiększono o 52 mm, zwiększono również rozpiętość lotek, a na końcach skrzydeł umieszczono światła nawigacyjne. Przeprojektowano ster kierunku i osłony podwozia. Chwyt powietrza do chłodnicy oleju znajdujący się w krawędzi natarcia prawego skrzydła uległ powiększeniu. Uzbrojenie zwiększono do czterech karabinów maszynowych z zapasem 600 nabojów na lufę. Produkcję seryjną opóźnił nieco upadek Francji i Belgii, gdyż znajdowały się tam zakłady, które miały dostarczyć blachę duralową, podwozie i uzbrojenie. Początkowo Niemcy nie zgadzali się na realizację tych dostaw i dopiero gdy Rumuni zgodzili się na ściślejszą współpracę wojskową, w listopadzie 1940 roku, wydali zgodę na realizację zawartych kontraktów. Z powodu opóźnień w dostawach zagranicznych komponentów, pierwsze seryjne IAR-80 opuściły linię produkcyjną dopiero na początku 1941 roku, ale dostawę pierwszych 20 egzemplarzy ukończono bardzo szybko, bo już w lutym. Samoloty te były napędzane silnikami IAR 14 K II C36 (930 KM). Począwszy od maszyny nr 21 używano silnika IAR 14 IV C32 (960 KM). Prosty celownik pierścieniowy zastąpiono austriackim celownikiem refleksyjnym Goerz GM2. Jednocześnie konstrukcję kadłuba wzmocniono poprzez przynitowanie zewnętrznej pionowej listwy wzmacniającej w rejonie wręgi nr 5 znajdującej się za kabiną pilota. Zbudowano 50 myśliwców IAR-80 o numerach seryjnych 1-50[1].
  • IAR-80A – wersja myśliwska, uzbrojona w 6 karabinów maszynowych Browning FN kal. 7,92 mm. Od samolotu nr 51 aż do końca produkcji IAR-80 był napędzany silnikiem IAR 14 K 1000A o mocy startowej 1025 KM. Ponadto uzbrojenie zwiększono do sześciu karabinów maszynowych. Dodatkowa para kaemów została umieszczona w pewnej odległości od dwóch dotychczasowych ze względu na skrzynki z amunicją umieszczone na zewnątrz od dotychczasowego uzbrojenia. Amunicja do dodatkowych karabinów również znajdowała się na zewnątrz od nich. Zapas amunicji wynosił 400 nabojów na lufę. W samolotach tej serii zaczęto montować produkowany w Rumunii celownik Telereflex, który był odmianą licencyjną Goerz GM2 ze zmienionym mocowaniem szkła refleksyjnego oraz osłony przeciwsłonecznej. Na samolocie nr 58 testowano drewniane skrzydło i dłuższy drążek sterowy, ale oba te rozwiązania nie zostały wdrożone do produkcji seryjnej. Od maszyny nr 76 wprowadzono zmiany, mające w przyszłości pomóc w przystosowaniu samolotu do wykonywania działań uderzeniowych. Skrócono amortyzatory olejowe podwozia głównego podwozia o 6 cm, dzięki czemu zwiększył się odstęp między kołami, co umożliwiło umieszczenie tam wyrzutnika. Przy okazji zmniejszyło to kąt postojowy pojazdu, poprawiając widoczność z kabiny podczas kołowania. Konstrukcję klap wzmocniono poprzez dodanie podłużnicy wzmacniającej. Od samolotu nr 78 klapy mogły się wychylać nie tylko na kąt 45° do lądowania, ale również na kąt 60° by służyć w locie jako hamulce aerodynamiczne. Od maszyny nr 77 w miejsce francuskiego regulatora instalacji tlenowej Munerele-34 wprowadzono niemiecki typu HLa 732. Od samolotu nr 131 zmodyfikowano zagłówek pilota. Został on nieco odchylony do tyłu. Wiatrochron, szyba przednia i boczne zostały wykonane z warstwowego szkła pancernego. Zbudowano 90 samolotów IAR-80A o numerach seryjnych 51-90, 106-150 i 176-180, ostatnie pięć maszyn z modyfikacjami jak na IAR-81, lecz bez możliwości przenoszenia bomb[1].
  • IAR-80B – wersja myśliwska, uzbrojona w 2 wielkokalibrowe karabiny maszynowe Browning FN kal. 13,2 mm i 4 karabiny maszynowe Browning FN kal. 7,92 mm. Wersję IAR-80B zakontraktowano w miejsce zamówienia na IAR-81A z kwietnia 1942 roku. W tej wersji ponownie wzmocniono uzbrojenie pokładowe samolotu poprzez zastąpienie wewnętrznej pary karabinów maszynowych kal. 7,92 mm parą wielkokalibrowych karabinów maszynowych Browning FN kal. 13,2 mm, których lufa dość znacznie wystawała poza krawędź natarcia skrzydła. Zapas amunicji do wukaemów wynosił po 150 pocisków na lufę. Środkowa para karabinów maszynowych została przesunięta nieco w stronę końcówek skrzydła. Na nowej rękojeści drążka sterującego znalazły się oddzielne spusty dla karabinów kal. 7,92 mm i 13,2 mm. Dookoła zagłówka dodano gumową uszczelkę, która stała się standardem dla wszystkich IAR-ów poczynając od egzemplarza nr 181. Od maszyny nr 200 samoloty otrzymały wydłużoną przed przegrodą przeciwpożarową o 70 mm oraz podskrzydłowe zaczepy dla dodatkowych zbiorników paliwa. Od egzemplarza nr 212 zapas amunicji do wielkokalibrowych karabinów maszynowych zwiększono do 175 pocisków na lufę. Karabiny kal. 7,92 mm zostały trochę przesunięte w stronę końcówek skrzydeł, a panele umożliwiające dostęp do zasobników z amunicją do tej pary kaemów powiększono. Podczas produkcji serii samolotów o numerach 212-230 zwiększono rozpiętość skrzydeł poprzez przedłużenie dźwigarów do 11 m, co zwiększyło powierzchnię nośną do 16,5 m². Dodatkowo grubość pokrycia skrzydeł zwiększono z 0,8 mm do 1 mm, wzmocniono również śruby mocujące płat do kadłuba. Od grudnia 1943 roku do kwietnia tego samego roku zbudowano 60 samolotów IAR-80B o numerach seryjnych 181-230 i 291-300[1].
  • IAR-80C – wersja myśliwska, uzbrojona w 2 działka Ikaria MG-FF kal. 20 mm i 4 karabiny maszynowe Browning FN kal. 7,92 mm. W wersji IAR-80C wielkokalibrowe karabiny maszynowe zastąpiono działkami Ikaria MG-FF kal. 20 mm, z umieszczonym w bębnach amunicyjnych zapasem 60 nabojów na lufę. Dwie pary karabinów maszynowych znajdowały się teraz obok siebie w pewnej odległości od działka. Udźwig podskrzydłowych zaczepów zwiększono do 100 kg, dzięki czemu stosowane dodatkowe zbiorniki paliwa o pojemności 100 litrów mogły być napełniane do pełna. Tak samo jak IAR-81 samolot dostał zastrzały pod statecznikami poziomymi. Owiewka kabiny pilota została wyposażona w pneumatyczną instalację awaryjnego odrzucania. Chwyt powietrza do sprężarki został wyposażony w filtr powietrza. Począwszy od egzemplarza nr 251, wewnętrzne zbiorniki paliwa wykładano okładziną samouszczelniającą się. W lewym skrzydle dodatkowo umieszczono drugą chłodnicę oleju. Zaokrąglono poduszkę znajdującą się na zagłówku za głową pilota. Od czerwca 1943 roku zaczęto montować pasy bezpieczeństwa. W burtach kadłuba, za osłoną silnika wprowadzono dodatkowe otwory chłodzące. Zbudowano 50 samolotów IAR-80C o numerach seryjnych 241-290[1].
  • IAR-81 – wersja myśliwsko-bombowa IAR-80A przystosowana do przenoszenia 1 bomby o masie 250 kg (pod kadłubem) i 2 o masie 50 kg (pod skrzydłami). W pierwszych miesiącach 1941 roku Ministerstwo Lotnictwa i Marynarki zamówiło w zakładach IAR wersję myśliwsko-bombową samolotu IAR-80 dostosowaną do bombardowania z lotu nurkowego. We wrześniu zlecono zbudowanie 50 takich maszyn. W kwietniu 1942 r. zbadano samolot IAR-80 nr 1 z zainstalowanym wyrzutnikiem z niemieckiego bombowca Junkers Ju 87. Wyrzutnik pozwalał zrzucić bombę w stromym locie nurkowym, wynosząc ją poza krąg śmigła. Podczas testów uzyskano dobre wyniki. W maju na samolocie zamontowano zmodyfikowany wyrzutnik. W podobne urządzenie wyposażono samolot nr 54. Seryjne samoloty myśliwsko-bombowe otrzymały oznaczenie IAR-81. Dodatkowo pod skrzydłami zainstalowano zaczepy dostosowane do przenoszenia bomb o masie 50 kg. Maszyny dostały również urządzenie automatycznie wciągające klapy po zwolnieniu bomby. Aby wzmocnić konstrukcję, stateczniki poziome zostały wsparte zastrzałami. Prędkość maksymalna samolotu z bombami wynosiła 465 km/h na wysokości 5000 metrów, a zasięg wynosił 695 km. Rozbieg z bombami zwiększył się z 300 do 500 m. Zrzut bomb odbywał się w nurkowaniu z wysokości 3000 m z prędkością 470 km/h na wysokosci 1000 m. Podczas produkcji samolot wciąż doskonalono, wprowadzając też zmiany w konstrukcji maszyny zastosowane w produkowanych równolegle IAR-80: od samolotu nr 95 zewnętrzne wzmocnienie z rejonu wręgi nr 5 przeniesiono do wewnątrz konstrukcji; od samolotu nr 100 zwiększono pojemność zbiornika oleju; od samolotu nr 101 usunięto instalację podgrzewania tlenu w instalacji tlenowej; od samolotu nr 151 zaczęto montować klapy z podłużnicą wykonaną ze stali chromowo-molibdenowej; od samolotu nr 231 klapy wychylały się do lotu nurkowego na kąt 75°, a podskrzydłowe zaczepy zostały przystosowane także do przenoszenia dodatkowych zbiorników paliwa. Zbudowano 50 samolotów IAR-81 o numerach seryjnych 91-105, 151-175, 231-240[1].
  • IAR-81C – wersja myśliwsko-bombowa, uzbrojona w 2 działka MG 151/20 kal. 20 mm i 4 karabiny maszynowe Browning FN kal. 7,92 mm. Zamówienie na 100 egzemplarzy samolotów IAR-81C zostało złożone już w maju 1942 roku. Kolejne 35 maszyn zamówiono w lutym następnego roku i następne 15 w styczniu 1944 roku. Produkcja tych dwóch ostatnich partii miała na celu zastąpienie samolotów straconych w jednostkach wyposażonych już w ten typ do czasu rozkręcenia licencyjnej produkcji Bf 109G. W wersji IAR-81C jako uzbrojenie główne wykorzystano niemieckie działka MG 151/20 kal. 20 mm z zapasem amunicji 175 nabojów na lufę. Lufy działek wyraźnie wystawały przed krawędź natarcia skrzydła. Na zewnątrz od działka znajdował się jeden karabin maszynowy z zapasem 700 nabojów. Zaczepy pod skrzydłami przesunięto nieco w stronę końcówek skrzydeł. Z powodu wzrostu masy samolotu maksymalny ładunek bomb zmniejszono do 325 kg. Zwiększono grubość szkła pancernego w wiatrochronie do 75 mm. Chwyt powietrza otrzymał zmodyfikowany filtr powietrza oraz był automatycznie zamykany w momencie wysunięcia podwozia. Wprowadzono malowanie jednolitym kolorem ciemnozielonym zamiast stosowanego dotychczas malowania w kolorach zielonym i brązowym. Z takim samym uzbrojeniem jak IAR-81C planowano zbudować wariant myśliwski IAR-80D, lecz wszystkie maszyny ukończono z podkadłubowym wyrzutnikiem do bombardowania z lotu nurkowego i oznaczeniem IAR-81C. Prawie wszystkie IAR-81C trafiły do jednostek myśliwskich, gdzie w celu redukcji oporu aerodynamicznego podkadłubowy wyrzutnik bombowy był demontowany. 6 maja 1944 roku 154 bombowce Boeing B-17 z amerykańskiej 15. Armii Powietrznej ciężko zbombardowały uszkodzone już wcześniej zakłady IAR w Braşov. Zniszczeniu uległy cztery prawie gotowe samoloty IAR-81C, w tym dwa ostatnie zamówione egzemplarze o numerach seryjnych 449 i 450. Ostatnią maszyną przekazaną odbiorcy był więc samolot o numerze 448. Zbudowano 150 samolotów IAR-81C o numerach 301-450 (dostarczono 148)[1].

Łącznie zbudowano około 450 (przekazano 448) samolotów IAR-80 i IAR-81 wszystkich wersji. W 1941 r. powstało 119 maszyn, w 1942 r. - 151 maszyn, w 1943 r. - 130, w 1944 r. - 50[1].

Modyfikacje[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 1940 roku na samolocie nr 12 zamontowano niemiecki silnik rzędowy Daimler-Benz DB 601A zdjęty z myśliwca Messerschmitt Bf 109E. Maszynę oblatano 21 kwietnia, ale duży poziom drgań stwierdzony już w pierwszym locie spowodował przerwanie badań. W czerwcu 1944 roku na samolocie nr 326 zamontowano silnik Daimler-Benz DB 605 służący do napędu budowanych w zakładach w Braszowie licencyjnych myśliwców Messerschmitt Bf 109G. Tym razem nie stwierdzono problemów i podjęto decyzję o produkcji napędzanych tym silnikiem myśliwców IAR. Na przeszkodzie stanęło jednak przejście Rumunii na stronę aliantów i brak dostarczanych z Niemiec silników[1].

W czasie wojny, w ramach remontów do standardu uzbrojenia IAR-81C (2 działka MG 151/20 kal. 20 mm i dwa karabiny maszynowe Browning FN kal. 7,92 mm) doprowadzono 30 samolotów IAR-80A i IAR-81 poprzednio uzbrojonych w sześć karabinów maszynowych. Samoloty te oznaczono IAR-80M. Nie modyfikowano IAR-80 i IAR-80B[1].

W 1950 roku w zakładach Atelierele de Reparatii Material Volant (ARMV) w Bukareszcie przebudowano co najmniej 16 samolotów IAR-80 w dwumiejscową wersję treningową, którą oznaczoną jako IAR-80DC. Wykorzystywano go do szkolenia pilotów samolotów Ła-7 i Jak-9 do 1952 roku. Drugi, odkryty kokpit umieszczono przed dotychczasowym, który zachował owiewkę. Zdemontowano radiostację i zmniejszono zbiornik paliwa. Większość z nich nie posiadała uzbrojenia pokładowego[1].

Użycie[edytuj | edytuj kod]

Samoloty IAR-80 a później IAR-81 od rozpoczęcia produkcji seryjnej systematycznie były wprowadzane do lotnictwa rumuńskiego (Aeronautica Regală Română), gdzie zastępowano nimi samoloty PZL P.11 i PZL P.24. Jako pierwsze otrzymały je 59 i 60 dywizjony 8 Grupy Myśliwskiej, a następnie 41 dywizjon i ta właśnie grupa już w całości uzbrojona w samoloty IAR-80 wzięła udział w walkach w czasie ataku Niemiec na ZSRR w 1941 roku. Walcząc w Besarabii oraz w czasie walk o Odessę.

Pierwsze samoloty IAR-81 otrzymały 61 i 62 dywizjon, które utworzyły specjalną nową 6 Grupę Nurkujących Samolotów Bombowych. Wzięła ona udział w działaniach na terenie Ukrainy.

Na początku 1942 roku wszystkie dywizjony wyposażone w samoloty IAR-80 wycofano na teren Rumunii, gdzie były wykorzystywane do osłony obszaru powietrznego Rumunii i osłony konwojów w rejonie Morza Czarnego. Pozostawały tam do końca II wojny światowej walcząc z wyprawami bombowymi aliantów na pola naftowe w rejonie Ploeszti.

Natomiast dywizjony uzbrojone w samoloty IAR-81 z 6 i 8 Grupy utworzyły 1 Korpus Powietrzny i wzięły udział w bitwie stalingradzkiej osłaniając działania 3 armii rumuńskiej biorącej udział w tej bitwie. Następnie po jej zakończeniu również wycofano na teren Rumunii.

Po wybuchu powstania w Rumunii w 1944 roku około 60 samolotów IAR-80 i IAR-81 przeszło na stronę powstańców i wzięła udział w walkach przeciwko Niemcom w rejonie Transylwanii. A po zakończeniu II wojny światowej były użytkowane w lotnictwie rumuńskim do 1949 roku.

Opis konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

Samolot IAR-80 (IAR-81) to dolnopłat o konstrukcji metalowej, kabina zakryta, podwozie klasyczne – chowane w locie. Napęd – silnik gwiazdowy w układzie podwójnej gwiazdy, 14- cylindrowy, chłodzony powietrzem.

Konstrukcja kadłuba oraz usterzenie samolotu była kopią polskiego samolotu PZL P.24E.

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Szymon Tetera. Industria Aeronautrică Română IAR-80/IAR-81. „Technika Wojskowa Historia”, s. 4-21, Numer Specjalny 1/2014. Magnum X. ISSN 2080-9743. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mariusz Konarski, Zenon Pecko: I.A.R 80/81. Gdynia: Hawk Publication Poland, 1991.
  • В. Котельников: Истребители Второй Мировой войны 1939-1945 (1). Moskwa: Авиам, 1994, s. 48-49. (ros.)